Foto: Ana tili
Jyldam ózgerip jatqan álemde jáne jahandyq arhitektýranyń kúrdelengen kezeńinde ulttyń mádeni jáne órkeniettik tiesiligi máselesi erekshe ózektilikke ie bolady. Osy kontekste álipbi men bilim berý júiesin tańdaý – memlekettik saiasattyń janama quraly emes, ult qalyptastyrýdyń negizi, ujymdyq ózindik joly men mádeni-tarihi damýdyń baǵytyn anyqtaityn mańyzdy mehanizm bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblikasynyń mysalynda bul tehnikalyq bolyp kórinetin sheshimderdiń tereń maǵynaly simvolikalyq ózgerister ekendigin ańǵarýǵa bolady. Olar ulttyq narrativti qaita qurýǵa, tarihi sýbektilikti qalpyna keltirýge jáne álemdik órkeniette pozitsiiamyzdy jańasha anyqtaýǵa baǵyttalǵan.
Álipbi – mádeni dekolonizatsiia aktisi jáne simvoldyq qaita baǵdarlaý quraly retinde
Qazaqstannyń 2017 jyly resmi túrde bastalǵan latyn álipbiine kóshýi – bul tek tsifrlyq jáne halyqaralyq kommýnikatsiiany jeńildetý sharasy ǵana emes. Ol eń aldymen mádeni dekolonizatsiia elementi bolyp tabylady. Kirillitsa — keńestik tildik saiasattyń murasy retinde, orys tiliniń ústemdiginiń simvoly boldy, jáne ulttyq tildik, mádeni kodtyń postimperiialyq inertsiiasyn bekitti.
Latyn álipbiine kóshý — bul imperiialyq ótkenmen sanaly qosh aitysý, qazaq jazýynyń tarihi túp-tamyryna (1929–1940 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda latyn grafikasy qoldanylǵan) jáne qazirgi túrki álemimen mádeni bailanysyn jańǵyrtý áreketi. Filosofiialyq turǵydan bul qadam — aksiologiialyq burylys, ashyqtyq pen mádeni avtonomiiany tańdaý.
Latyn álipbii mádeni repozitsiianyń alańy retinde kórinis tabady: ol Qazaqstannyń ózindik sýbektiligin, aimaqtyq jáne jahandyq qatynastar júiesindegi ornyn bildiretin simvoly bolýmen qatar túrki órkenieti men batystyq modernizatsiialyq jobamen bailanysyn aiqyndaidy.
Bilim berý – azamattyq biregeilikti qalyptastyrýdyń matritsasy retinde
Qazaqstannyń 2010 jyly Bolon úderisine qosylýy — bilim berý jáne álemdik mádeni-ideologiialyq keńistikke integratsiiaǵa baǵyttalǵan institýtsionaldyq qadam boldy. Eýropalyq standarttardy engizý (modýldik júie, akademiialyq mobildik, ýniversitetterdiń avtonomiiasy, bilimniń úsh deńgeilik qurylymy) bilim berýdi tek bilim berý quraly emes, jańa tiptegi azamattardy qalyptastyrý tetigi retinde qaita oilastyrýǵa jeteleidi.
Filosofiialyq turǵydan bilim berý reformasy — bul indýstriialyq qoǵamnyń «baǵynyshty azamattaryn» daiyndaý modelinen jahandyq kommýnikatsiialar men bilim ekonomikasyna qatysa alatyn «postindýstriialyq avtonomiialy sýbektilerdi» qalyptastyrý modeline kóshýin bildiredi.
Sonymen birge, Qazaqstandaǵy bilim berý júiesi – modernizatsiia men evropeizatsiiany qatar alyp júretin, ulttyq jobany qoldaýshy jáne ult qalyptastyrýshy faktor retinde de qyzmet etetin kúrdeli qurylym. Oqý baǵdarlamalary, oqýlyqtar, tildik saiasat pen tarihi túsinik arqyly ulttyq murattyń – ortaq tarih, ortaq til, ortaq simvoldar men qundylyqtar júiesiniń negizi qalaidy. Osylaisha, bilim berý júiesi dástúr men zamanaýilyq, ulttyq pen jahandyq qaǵidattar arasyndaǵy simvoldyq sintez alańyna ainalady.
Qazaqstan – túrkilik jańǵyrý men eýraziialyq pragmatizmniń aralyǵynda: mádeni integratsiia baǵyty
Qazaqstannyń mádeni-órkeniettik tańdaýynda aimaqtyq integratsiialyq bastamalar mańyzdy ról atqarady. Elimiz eki, birin-biri ózara tolyqtyratyn baǵytta – Túrki memleketteri uiymy (TMU) men Eýraziialyq ekonomikalyq odaqta (EAEO) belsendilik tanytyp qana qoimai, sonymen qatar keń maǵynada kópvektorly saiasatty júzege asyrady.
TMU aiasynda Qazaqstan túrki halyqtarynyń mádeni, tildik, tarihi tutastyǵyn qalpyna keltirýge baǵyttalǵan jobalardy júzege asyrýshy retinde: ortaq túrki álipbiin jasaý, ortaq tarih pen ádebiet oqýlyqtaryn ázirleý, stýdentter men oqytýshylar almasýyn uiymdastyrý, birlesken zertteý alańdaryn qurý bastamalaryn qoldaidy. Bul mádeni saiasattyń jelisi kolonialdyq rejimderdiń ajyratyp jibergen tarihi jáne órkeniettik tutastyqty qalpyna keltirýge baǵyttalǵan sharalar.
Sonymen birge, Qazaqstan Reseimen ekonomikalyq áriptestik aiasynda EAEO-da mańyzdy oiynshy bolyp qala beredi, bul ekonomikalyq yntymaqtastyq pen turaqtylyqqa baǵdarlanǵan pragmatikalyq qadam. Alaida, ásirese sońǵy jyldary mádeni jáne bilim berý salasynda eldiń táýelsizdigin nyǵaityp, ulttyq modelin qurýǵa umtylysy aiqyn baiqalady.
Osylaisha, Qazaqstan integratsiiada kópqyrly jáne kóparnaly baǵytty ustanady: túrki álemimen mádeni jaqyndasý, batystyq úlgidegi bilim berýdi jańǵyrtý jáne eýraziialyq ekonomikalyq pragmatizm – barlyǵy egiz maqsat: egemendik pen sýbektilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
Órkeniettik tańdaý – filosofiialyq-saiasi joba
Bul reformalardy ýtilitarlyq nemese tek saiasi sheshimder retinde qarastyrýǵa bolmaidy. Filosofiialyq turǵydan alǵanda, álipbi men bilim berý modelin tańdaý – ulttyń ekzistentsialdyq áreketi, mádeni avtokonstitýtsiia aktisi, qoǵamnyń «Biz kim boldyq», «Biz kimbiz» jáne «Biz kim bolǵymyz keledi» degen suraqtaryna jaýap berý áreketi.
Postkeńestik tranzitti ótkergen Qazaqstan til, bilim berý, mádeni saiasat jáne halyqaralyq pozitsiialaý arqyly ózin jańasha qurýdy maqsat etedi. Bul mádeni saiasattyń ontologiialyq saiasat retindegi sipatyn kórsetedi, ol tarihi eske alý, qundylyq ierarhiiasy jáne simvoldyq bolashaqtyń kókjiegin aiqyndaidy.
Qorytyndy
Osylaisha, álipbi men bilim berý júiesin tańdaý – ulttyq bolmys pen mádeni egemendikti qaita qaraý, strategiialyq ózin-ózi anyqtaý baǵytyndaǵy mádeni jáne órkeniettik saiasattyń ajyramas bólikteri. Qazaqstan ártúrli tarihi jáne geomádeni vektorlardyń toǵysynda turyp, dástúr men zamanaýilyqty, jergilikti jáne jahandyqty, shyǵys pen batysty úilestiretin jańa ult qalyptastyrý paradigmasyn jasaýǵa umtylady.
Bul kontekste álipbi – jai grafika ǵana emes, oilaityn jáne oqityn álemniń simvoly. Al bilim – tek bilim emes, ulttyń óz bolmysyn saqtai otyryp, álemge ashyq bolýyn qamtamasyz etetin bolashaqty qalyptastyrý quraly.
Shyńǵys Ergóbek
saiasattanýshy
