فوتو: استانا وپەرا باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
مٷمكٸن كٶپشٸلٸككە سيمفونييا مەن وركەستردٸڭ ەشقانداي ايىرماسى جوق بوپ كٶرٸنەر, ەندٸ بٸرٸ سيمفونييالىق وركەستردٸڭ نە ەكەنٸن تٷسٸنبەۋٸ دە ىقتيمال. ال سٸزدەردٸ اناۋ-مىناۋ ەمەس, «حح عاسىردىڭ سيمفونييالىق كلاسسيكاسىنا» شاقىرۋى بۇ نە دەگەنٸ دەپ تاڭدانۋدىڭ دا جٶنٸ بار...
سوندىقتان بەرٸن باسىنان تٷسٸندٸرەيٸك... وركەستر – تٷرلٸ اسپاپتاردا وينالاتىن ٷلكەن انسامبل, ونىڭ تاريحى سوناۋ XVII عاسىردان باستاۋ الادى. گرەك سٶزٸنەن اۋدارعاندا «جارىس ٶتەتٸن الاڭ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ال سيمفونييا – وركەستردٸڭ ەڭ جوعارعى شىڭى, ياعني فورماسى. وندا 50-دەن 100-120-عا دەيٸن اسپاپتار ويناتىلادى. دٷنيەجٷزٸندە كەڭٸنەن تارالعانى دا وسى – سيمفونييالىق وركەستر. وعان حور, ەنشٸ, سوليستەر قاتىسسا دا, ول شىعارمالاردا اسپاپتىق جاعى باسىم تٷسەدٸ.
العاش سيمفونييالىق وركەستردٸڭ قۇرىلۋى XVIII عاسىردا 20-دان استام تٷرلٸ مۋزىكالىق اسپاپتان باستالعان. بٸر شىعارمادا قانشا اسپاپ ويناتىلسا دا, ەرقايسىسىنىڭ دىبىس بوياۋى ەر تٷرلٸ. سيمفونييالىق مۋزىكانىڭ نەگٸزٸن سالعان كومپوزيتورلار – يو́زەف گايدن, ۆولفگانگ امادەي موتسارت بۇعان دەلەل. ولاردىڭ ەربٸر شىعارمالارىنىڭ ەۋەنٸ بويداعى الپىس ەكٸ تامىردان قان جٷگٸرٸپ, جٷرەك سوعىسى جيٸلەپ, سەزٸمگە ەرٸك بەرٸپ, كەرەمەت كٷي كەشتٸرەدٸ.
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ايدار ەبجاحانوۆ تا سيمفونييالىق كونتسەرت جانر رەتٸندە XVIII عاسىردا كلاسسيكالىق سيمفونييانىڭ دامۋىمەن بٸرگە قالىپتاسقانىن سٶز ەتتٸ.
فوتودا: ايدار ەبجاحانوۆ. استانا وپەرا باسپاسٶز قىزمەتٸنەن
"XIX عاسىردا سيمفونييالىق كونتسەرت ۇلى رومانتيك-كومپوزيتورلاردىڭ – بەتحوۆەن, برامس, چايكوۆسكييدٸڭ شىعارماشىلىعى ارقاسىندا كەڭ قۇلاش جايدى. XX عاسىر جاڭا دەۋٸر ەكەلدٸ: نەوكلاسسيتسيزم, مودەرنيزم, ەكسپەريمەنتتٸك مۋزىكا پايدا بولدى, ال سيمفونييالىق وركەستر مٷلدەم جاڭا سيپات الدى. ستراۆينسكيي, پروكوفەۆ, شوستاكوۆيچ سيياقتى كومپوزيتورلار دەستٷرلٸ سيمفونييانىڭ شەكاراسىن كەڭەيتٸپ, ٶز زامانىنىڭ رۋحىن بەينەلەگەن ەرٸ بولاشاق مۋزىكاعا ىقپال ەتكەن شىعارمالار جازدى", – دەيدٸ ايدار ەبجاحانوۆ.
ال قازاقتىڭ سيمفونييالىق مۋزىكا جانرىندا ٶزٸنٸڭ ٸزٸن قالدىردى دەپ ە.راحماديەۆ, ع.جۇبانوۆا, س.مۇحامەدجانوۆ, ق.مۋسين, م.قويشىباەۆ, ق.قوجاميياروۆتى اتاۋعا بولادى. قازاقستاندا مەملەكەتتٸك سيمفونييالىق وركەستر 1958 جىلى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. ەلگە تانىمال ديريجەردٸڭ ايتۋىنشا, XX عاسىرداعى مۋزىكا – سيمفونييالىق ٶنەر تاريحىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭٸ. دەل وسى ۋاقىتتا مۋزىكالىق تٸلدە, كٶركەمدٸك قۇرالدار مەن فورمالاردا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر ورىن العان. كومپوزيتورلار جاڭا دىبىستاردى ٸزدەستٸرٸپ, فولكلورعا جٷگٸندٸ, ىرعاق پەن گارمونييادا تەجٸريبە جاساپ, دجاز بەن اۆانگارد ەلەمەنتتەرٸن ەنگٸزگەن. سول سەبەپتٸ دە ديريجەر ايدار ەبجاحانوۆ حح عاسىردىڭ سيمفونييالىق كلاسسيكاسىن ەل الدىنا ۇسىنباقشى.
«حح عاسىردىڭ سيمفونييالىق كلاسسيكاسى» كونتسەرتٸنٸڭ باعدارلاماسى ٶتكەن عاسىردىڭ مۋزىكالىق قولتاڭباسىنىڭ تاڭعالارلىق سان الۋاندىلىعىن كٶرسەتەدٸ. سول كەشتە ۇسىنىلاتىن ەربٸر تۋىندى – بۇل ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ, سول دەۋٸردٸڭ ادامدارى باستان كەشٸرگەن ويلار مەن ۇمتىلىستار جەنە ٶمٸر ەنتسيكلوپەديياسى. تٸلەس قاجىعاليەۆتٸڭ «قىز قۋۋ» سيمفونييالىق پوەماسى ايرىقشا ورىن الادى, بۇل – بٸزدٸڭ ۇلتتىق ماقتانىشىمىز, قازاق حالقى دەستٷرلەرٸنٸڭ مۋزىكا ارقىلى بەرٸلگەن كٶرٸنٸسٸ. «قىز قۋۋ» سيمفونييالىق سكەرتسوسى قييالدى ەلٸكتٸرٸپ, تىڭدارمانداردى ۇشى-قيىرسىز دالادا اتپەن شاۋىپ كەلە جاتقان بويجەتكەن مەن جٸگٸتتٸ ەرٸكسٸز كٶز الدىنا ەلەستەتەدٸ", – دەدٸ «استانا وپەرا» ديريجەرٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ايدار ەبجاحانوۆ.
سونىمەن قاتار, كونتسەرتتٸڭ باعدارلامادا سەرگەي پروكوفەۆتٸڭ ەكسپرەسسيۆتٸ سيمفونييالىق سيۋيتالارى مەن دجوردج گەرشۆيننٸڭ دجاز بەن كلاسسيكانى ٷيلەستٸرگەن «راپسودييا ۆ ستيلە بليۋز» تۋىندىسىنا دەيٸن ۇسىنىلماق. XX عاسىر دەستٷرلەردٸ قايتا وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن ۋاقىت بولدى, ونىڭ مۋزىكالىق مۇراسى, سيمفونييالىق ٶنەر ەلٸ دە ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتقان جوق دەپ سانايدى ديريجەر.
"قازٸرگٸ تەحنولوگييانىڭ قارقىندى دامۋىنا جەنە مۋزىكالىق يندۋستريياداعى ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, سيمفونييالىق ٶنەر ەلٸ دە ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپادى. بٷگٸندە كونتسەرتتەردە مۋلتيمەدييالىق ەلەمەنتتەر قولدانىلادى, كلاسسيكا ەلەكترونيكامەن بٸرٸكتٸرٸلٸپ, تىڭداۋشىعا جاڭا فورماتتاعى ەسەر سىيلايدى. XXI عاسىر كومپوزيتورلارى سيمفونييالىق وركەستردەن شابىت الىپ, ٶز شىعارمالارىنا زاماناۋي جانرلار مەن حالىقتىق ەۋەندەردٸ ەنگٸزۋدە. ماڭىزدىسى – سيمفونييالىق مۋزىكا بٷگٸنگٸ تاڭدا دا ٶز تىڭدارمانىن تابا بٸلەدٸ. ول تەرەڭ ەموتسييالار مەن ماعىنالاردى جەتكٸزە الاتىن ەمبەباپ تٸل بولىپ قالا بەرەدٸ", – دەيدٸ ايدار ەبجاحانوۆ.
سوندىقتان سيمفونييالىق كونتسەرتتەردٸڭ بولاشاعى – دەستٷرلەردٸ ساقتاي وتىرىپ, جاڭا مٷمكٸندٸكتەردٸ يگەرٸپ, ٶنەردٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷسەدٸ دەگەنگە نىق سەنەمٸز.
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتسەك, 9 اقپان كٷنٸ «استانا وپەرا» ساحناسىندا مۋزىكانى باعالايتىن جاندارعا «حح عاسىردىڭ سيمفونييالىق كلاسسيكاسى» اتتى كونتسەرتٸ ٶتەدٸ. كەش بارىسىندا ٶتكەن عاسىردىڭ كلاسسيك كومپوزيتورلارى تٸلەس قاجىعاليەۆ, سەرگەي پروكوفەۆ پەن دجوردج گەرشۆيننٸڭ تۋىندىلارى ويناتىلادى.
