قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ ۆيدەو كونفەرەنتسييا فورماتىندا ٶتكەن كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
ونلاين سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتٸنەن بٶلەك جوعارى ەۋرازييالىق كەڭەستٸڭ قۇرمەتتٸ تٶراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ارمەنييا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى تالانت مامىتوۆ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەتتٸڭ باسشىسى رەتٸندە مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ يگور دودون, شاقىرىلعان مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى ەسەبٸندە ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, كۋبا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ميگەل دياس-كانەل, سونداي-اق, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچ قاتىستى.
جيىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتى دامىتۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ, اتاپ ايتقاندا, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق دامۋ باعىتتارىنىڭ پىسىقتالعان جوباسى, ۇيىم اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى, تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋ ٷشٸن جالپى دەمپينگتٸك, ٶتەماقى تٶلەۋ جەنە ارنايى شارالار قولدانۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋ, سونداي-اق, ٶزبەكستان مەن كۋباعا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەت مەرتەبەسٸن بەرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶز سٶزٸندە بيىلعى جىلدىڭ بارلىق ەل ٷشٸن كٷردەلٸ سىناق بولعانىن, بٸراق وداق بٸرلٸك پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ٷلگٸسٸن, ەڭ باستىسى, سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋعا قابٸلەتتٸلٸگٸن كٶرسەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شەشٸمدەر جەدەل قابىلداندى.
مەملەكەت باسشىسى COVID-19 ٸندەتٸنٸڭ تەز تارالۋى, شيكٸزات تاۋارلارى باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى, بٷكٸل ەلەمدە ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ بٸردەن تٶمەندەۋٸ – وسىنىڭ بەرٸ وداققا مٷشە ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسىنا كەرٸ ەسەر ەتكەنٸن ايتتى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ رەسمي ەسەبٸنە سەيكەس, 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, ەلەمدٸك ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 4,5 پايىزعا قىسقارادى. ال, دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ بولجامى بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش دامۋشى ەلدەردە 2,5 پايىزعا قۇلدىرايدى. بيىل جان باسىنا شاققانداعى كٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ 3,6 پايىزعا تٶمەندەۋٸ – ەرەكشە نازار اۋداراتىن مەسەلە.
– سونىمەن قاتار تەرٸس تەندەنتسييالار وداق اياسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا ەسەر ەتتٸ. ٶزارا ساۋدا-ساتتىق بيىلعى 9 ايدىڭ ٸشٸندە 13 پايىزعا تٶمەندەپ, 39 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن اراداعى تاۋار اينالىمى ودان دا كٶپ, ياعني 19 پايىزعا تٶمەندەپ, 447 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. مۇنىڭ بەرٸ تيٸمدٸ ٸس-قيمىلداردى جەدەل رەتتەۋدٸ, ٶسٸم رەزەرۆتەرٸن ٸزدەۋدٸ جەنە وداعىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن كٶرسەتۋدٸ قاجەت ەتەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان بەرگٸ كەزەڭدە قازاقستاننىڭ سەرٸكتەس ەلدەرمەن ٶزارا ساۋدا اينالىمى 33 پايىزعا ارتتى, سونىڭ ٸشٸندە, ەكسپورت 25 پايىزعا ٶستٸ. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرٸنەن تارتىلعان ينۆەستيتسييانىڭ جالپى كٶلەمٸ 6 پايىزعا دەيٸن ارتقان. بٸرلەسكەن كەسٸپورىنداردىڭ سانى 2 ەسەگە كٶبەيٸپ, شامامەن 13 مىڭعا جۋىقتادى.
كٶپتەگەن ەل وداقپەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ۇمتىلۋدا. ٶزبەكستان مەن كۋبا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەت مەرتەبەسٸن الدى.
– بٸز بۇل قادامنىڭ ٸس جٷزٸندە ٶزارا تيٸمدٸ بولاتىنىنا جەنە جان-جاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸز. مۇنى بٸرلەستٸگٸمٸزدٸڭ بٷكٸل ەلەمدەگٸ بەدەلٸنٸڭ, تارتىمدىلىعىنىڭ, تانىمالدىعىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى دەپ بٸلەمٸز. باۋىرلاس ٶزبەكستانمەن اراداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ ارتىپ, ٸس-قيمىلداردىڭ كەڭەيۋٸنەن ونىڭ پەرسپەكتيۆاسى زور بولاتىنىن بايقايمىز. ٶزبەكستاننىڭ ەۋرازييالىق جوباعا قاتىسۋى بٸزدٸڭ ەكٸجاقتى بايلانىستارىمىزدى, سونداي-اق, ورتالىق ازييا ايماعىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تولىقتىرا تٷسەدٸ دەپ سانايمىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگيياسىنىڭ بەكٸتٸلۋٸنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بيىلعى مامىردا پرەزيدەنت اتالعان قۇجاتتىڭ داۋ تۋعىزاتىن كەيبٸر تۇستارى بار ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, ستراتەگييا جوباسىن ەلٸ دە جان-جاقتى پىسىقتاۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ەسكەرتۋ ايتقان بولاتىن. قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ۇستانىمىنا قولداۋ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن بارلىق ەرٸپتەستەرٸنە, مەملەكەتتەر باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
– ٷكٸمەتتەر مەن كوميسسييا ستراتەگييانى پىسىقتاۋ ٷشٸن مازمۇندى, كونسترۋكتيۆتٸ جۇمىس جٷرگٸزدٸ. اتاپ ايتقاندا بٸرقاتار سالادا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ زاڭنامالارىن ٷيلەستٸرۋدٸ جەنە بٸرٸزدەندٸرۋدٸ قامتيتىن ٸس-شارالار تٷزەتٸلدٸ. ٷشٸنشٸ ەلمەن ەكٸجاقتى كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ كەزٸندە كوميسسييانىڭ مٸندەتتٸ تٷردە قاتىسۋى تۋرالى بٶلٸم قايتا قارالدى. ەندٸ كوميسسييا مٷشە مەملەكەتتٸڭ ٶز ۇسىنىسى بويىنشا عانا كەلٸسسٶزدەرگە قاتىسا الادى. بۇل دۇرىس ەرٸ قولايلى ەدٸس دەپ ويلايمىن. بٸلٸم بەرۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن تۇجىرىمداردىڭ باعىتى دا پىسىقتالدى. بۇل رەتتە, اتالعان سالالارداعى بەسجاقتى ىنتىماقتاستىق تەك ەكونوميكالىق باعىتتا عانا قاراستىرىلدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا كوميسسييانىڭ كادرلىق قۇرامىن جاساقتاۋ جٶنٸندەگٸ قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى دا تالقىلاندى. بۇل جەردە ەڭگٸمە كوميسسييا قۇرامىن مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قارجىلاندىرۋ ٷلەسٸنە قاراي بەكٸتۋدەن باس تارتۋ جايىندا بولىپ وتىر. ٸس جٷزٸندە بارلىق بەس مەملەكەتتٸڭ كوميسسيياداعى ازاماتتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸ جۇمىستارى ولاردىڭ كەسٸبي تۇرعىدان ٶسۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ەسٸرەسە, ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا سالاسىنداعى مامانداردى دايارلاۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى بارلىق «نەزٸك مەسەلەلەر» بويىنشا كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزٸلگەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بۇل ەلدەردٸڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ ۇستانىمدارىن ەسكەرۋگە جەنە ورتاق تٸل تابۋعا دەگەن ۇمتىلىستارىن كٶرسەتەدٸ.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋعا, شاعىن جەنە ورتا كەسٸپورىنداردى ينتەگراتسييالىق ٶندٸرٸستٸك ٷدەرٸسكە تارتۋعا, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسى مٷشەلەرٸنٸڭ بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋلەر ٶتكٸزۋٸنە باعىتتالعان بٸرقاتار ۇسىنىس ايتتى.
پرەزيدەنت سٶيلەگەن سٶزٸندە ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيياعا قوسقان ناقتى ٷلەسٸنٸڭ, قوسىمشا قۇنىنىڭ شىنايى كٶرسەتكٸشٸنٸڭ باعالاۋ مودەلٸن ەزٸرلەۋ ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ نازارىن شىعىستى بٸرتٸندەپ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق تارتىلىس ورتالىعىنا اينالدىراتىن قىتاي مەن ازييانىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەپ كەلە جاتقانىنا اۋداردى.
– ازييا, شىن مەنٸندە, ححٸ عاسىردىڭ ايماعى بولادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمدٸك ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 28 پايىزى وسىندا شوعىرلانعان. بۇل كٶرسەتكٸش ەلٸ دە ٶسەدٸ. قازٸر «شىعىسقا بەت بۇرۋ» ترەندٸ كٶلٸك-لوگيستيكالىق كووپەراتسيياعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى. بٸز, ياعني ەۋرازييا ەلدەرٸ ٶز ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸمٸزدٸ تولىق جٷزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. كٷرە جولداردىڭ ترانسشەكارالىق ۋچاسكەلەرٸن جاڭعىرتۋ ٸسٸن جەدەلدەتۋدٸ, سونىڭ ٸشٸندە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوجولىنىڭ رەسەي فەدەراتسيياسى اۋماعىنداعى بٶلٸگٸنٸڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ, جاڭعىرتۋدى ۇسىنامىن. بۇدان بٶلەك تاۋارلاردىڭ ٸشكٸ اينالىمىنىڭ ەركٸندٸگٸن, سونداي-اق, ٷشٸنشٸ ەلگە جاسالاتىن ترانزيتتٸ قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بارلىق اۆتوموبيل دەلٸزدەرٸن تسيفرلاندىرۋ ٷدەرٸسٸن باستاۋ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
2021 جىلدان باستاپ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جارعىلىق ورگاندارىنا تٶراعالىق ەتۋ مٸندەتٸ بەلارۋستەن قازاقستانعا ٶتەدٸ. مەملەكەتتەر باسشىلارى ەلٸمٸزدٸڭ تٶراعالىعىنىڭ نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىن اتادى. بۇل – ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى تولىققاندى ٸسكە اسىرۋ, كەدەرگٸلەردٸ رەتتەۋ, ٶزارا تيٸمدٸ ٸس-قيمىلداردى جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, كوميسسييانىڭ كادرلىق قۇرامىن جاساقتاۋ جٶنٸندەگٸ رەسٸمدەردٸ جەتٸلدٸرۋ جەنە ونىڭ فۋنكتسيونالدىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٶزارا كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, العا قويعان ماقساتقا قول جەتكٸزەتٸنٸنە جەنە ەۋرازييالىق ينتەگراتسييانىڭ مٷلدە جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸرٸپ, پرەزيدەنتتەردٸ كەلە جاتقان جاڭا جىلمەن قۇتتىقتادى.
