الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ ۋىعى قادالىپ, شاڭىراعى كٶتەرٸلگەن سەتتەن باستاپ قازاق زييالىلارىنىڭ ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ جولىندا تەمٸرقازىق تۇتقىسى كەلگەن بٸردەن-بٸر مەملەكەتٸ جاپونييا بولعانى كٶزٸ قاراقتى وقىرمانعا مەلٸم. تٸپتٸ, الاشوردانىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ, جۇرتىم دەپ «اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا» كٷن كەشكەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتٸڭ: «سەنەن باسقا ونداعان, تٸپتٸ جٷزدەگەن قازاقتىڭ بالاسى جوعارى بٸلٸم الىپ جاتقانىن ويلاساڭ, بۇل حالىق تا ەڭبەككە, دامۋعا قابٸلەتتٸ ەكەنٸن, بەلكٸم بولاشاقتا ەلەمدەگٸ ٶزٸنٸڭ ورنىن ويىپ تۇرىپ الاتىن ەكٸنشٸ جاپونييا بولا الادى دەگەنگە كٶز جەتكٸزەسٸڭ», - دەگەن سٶزٸ الاش زييالىلارىنىڭ ەۋەلدەن كٷنشىعىس ەلٸنٸڭ جولىن ۇستانىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كٶتەرٸلۋدٸ مۇرات ەتكەنٸنٸڭ ايعاعى.
«بوداندىق» دەيتٸن قۇرساۋدى بۇزىپ ٶتٸپ, وتاۋىمىز وڭاشا تٸگٸلٸپ, وتىمىز جەكە مازدايتىن ازات كٷندٸ قايتارىپ الۋدى كٶكسەگەن, سول جولدا قىلشا موينى تالشا بوپ ٸس قىلعان ازاماتتار نەگە اتاعى ايعا جەتٸپ تۇرعان امەريكانى ەمەس, بۇل ەلدٸ ٷلگٸ تۇتتى? بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ جاپونييادان الارىمىز بار ما?
تاريح بەتتەرٸن پاراقتاساق جاپونيياعا تٶڭكەرٸس ەكەلگەن «مەيدزي رەۆوليۋتسيياسىنان» كەيٸن جاپوندار تەز دامۋعا قابٸلەتتٸ ۇلت رەتٸندە تانىلدى. ال ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا وڭباي جەڭٸلگەن ولاردىڭ 500 ەسكەري ادامى سۋيتسيد جاساپ, قالعاندارى تريبۋنالدىڭ شەشٸمٸمەن ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلگەن, مەملەكەتتە ەسكەر ۇستاۋعا تىيىم سالىنعان, امەريكا تاراپىنان باقىلاۋدا بولعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭنەن كەيٸن از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە اياعىن قايتا تٸكتەپ, ەلەمدٸك ارەنادا ٶزٸندٸك ورنىن قالىپتاستىرىپ ٷلگەرگەن جانكەشتٸلٸگٸنە تاڭ قالماۋ مٷمكٸن ەمەس. 1950-1970 جىلدار ارالىعىندا جاپونييا ەكونوميكاسى جىل سايىن 15,2%-عا ٶسٸپ وتىرعان. ال ول ۋاقىتتا بۇل ٶسٸم فرانتسييادا – 6,2%, انگلييادا – 3%, اقش-تا 4%-عا عانا تەڭ بولعان. بۇل كەزدە كٷنشىعىس ەلٸ جالپاق دٷنيەنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن جايلاپ, سوعىستاعى جەڭٸسٸنە ماستانعان كەڭەس وداعىن دا, ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋدەن الدىنا جان سالمايتىن قىتايدى دا باسىپ وزىپ, دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٸشٸنەن 2-شٸ ورىنعا تۇراقتاعان ەدٸ. بۇل جاھان جاڭالىقتارىنىڭ الدىندا جٷرەتٸن, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كٶتەرٸلە الاتىن ۇلتتىڭ تاريحىنان مىسقالداي مىسال عانا.
ال حالقىنىڭ سانى 127 ملن-دى قۇرايتىن بٷگٸنگٸ جاپونييانىڭ 98,5%-ى تٸلٸ, مەنتاليتەتٸ, دەستٷرٸ بٸر جاپوندىقتار. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جاپونييا – ۇلتتىق مەملەكەت. الاشوردالىقتاردىڭ دا تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن اڭسارى «ۇلتتىق مەملەكەت» ۇعىمىمەن استاسىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. «جاس تٷركٸستان» گازەتٸنٸڭ 1929 جىلى 12-سانىندا جارىق كٶرگەن «بٸزدٸڭ جول» اتتى ماقالاسىندا مۇستافا شوقاي بۇل تۋرالى: «...بٸزدٸڭ مۇراتىمىز بولسا تٷركٸستاندا تٷرٸ تۇرعىسىنان دا, ماعىنا جاعىنان دا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ, سەبەبٸ تەك وسىنداي تٷردە عانا حالقىمىز ٶز جۇرتىندا ٶز تاعدىرىنىڭ قۇقىقتى ەگەسٸ بولا الادى»,-دەپ جازعان بولاتىن. مەملەكەتتٸڭ دٸلٸ مەن دەستٷرٸ, تٸلٸ مەن تٸرشٸلٸگٸ بٸر, بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعىن يلەيتٸن ادامداردان قۇرالۋىنىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار? يە, بەردياەۆ ايتقانداي: «ۇلت دەگەنٸمٸز – حالىق ەمەس». ەۋروپادان كەلگەن باسقىنشىلار, جەرگٸلٸكتٸ يندەەتستەر, ەر تٷرلٸ ماقساتپەن سول ماتەريككە اياعى تيگەن جانداردان قۇرالعان, حالقىنىڭ سانى جاپوندىقتاردان 3 ەسە كٶپ اقش-تا قىلمىس جاپونيياعا قاراعاندا 15 ەسە كٶپ جاسالادى ەكەن. جاپونييا 1945 جىلدان بەرٸ قىلمىس ەڭ از تٸركەلگەن مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىندا. بۇل مەملەكەتتٸڭ ەلەمدەگٸ ەڭ قاۋٸپسٸز ەلدەردٸڭ كٶشٸنەن ورىن الۋىنىڭ سىرى نەدە? جازۋشى ەرٸ سىنشى اناتول فرانتستىڭ: «دەستٷر – ادامداردى بٸرٸكتٸرۋگە قابٸلەتتٸ كٷش»,-دەگەن سٶزٸندە جان بار. ۇلتتى بٸر ارناعا ۇيىستىرۋدا تاسقا قاشالعان تٷركٸنٸڭ جازۋلارىنداي ەر ادامنىڭ قانىندا ساقتالعان جازىلماعان زاڭداردىڭ ماڭىزى زور. شىنتۋايتىندا, ۇلتتىق سانا-سەزٸمدٸ سٸڭٸرگەن ادام ٷشٸن تەمٸر توردىڭ ار جاعىنا جٸبەرٸلگەننەن گٶرٸ اردىڭ الدىنداعى ايىپ وراسان بولادى. ٶيتكەنٸ, ەۋەزوۆ ايتقانداي: «ار جازاسى – بار جازادان اۋىر جازا». دەمەك, ەر ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودىندا ساقتالىپ, اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان قاعيداتتار ۇلتتى ۇلت ەتەتٸن ەرٸ ٶز ۇلتىڭا دەگەن قۇرمەت قالىپتاستىراتىن نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸش. «ٶز مەملەكەتٸڭدٸ جەك كٶرۋگە بولادى, بٸراق ٶز ۇلتىڭدى جەك كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس» (پ.ب.سترۋۆە).
مەكتەپتەگٸ العاشقى ٷش جىلدا بالالارىنا مٸنەز, تانىم, ٶزگەلەردٸ قۇرمەتتەۋ, تابيعاتقا قامقورلىق, ەدٸلدٸك سىندى قاسيەتتەردٸ سٸڭٸرتۋگە تىرىساتىن, ستۋدەنتتەردٸ ٶز كابينەتتەرٸن, اسحانا, سونداي-اق دەرەتحانانى تازالاۋعا باۋليتىن جاپوندىقتار بالا تەربيەسٸنە قاتىستى دا ٶزٸندٸك پرينتسيپ ۇستاناتىن ەل. بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا نەگٸزگٸ ماتەريالمەن قوسا وسىنداي ۇستانىمدارىن كٸرگٸزٸپ ەرٸ جٷزەگە اسىرا بٸلگەن جاپونييا مۇنتازداي تازالىقتى, ٶزگەلەردٸ قۇرمەتتەۋدٸ, ەڭبەكقورلىقتى ۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرە الدى.
الاشوردالىقتاردىڭ عالامدىق ٶزگەرٸستٸ ٶز تابيعاتتارىنا ىڭعايلاپ الاتىن, قارا التىن مەن اق التىنى بولماسا دا ەڭبەككە تىنعان حالقى بار, دەستٷر مەن زاماناۋي جەتٸستٸكتەردٸ قاتار الىپ جٷرەتٸن جاپونييانى ٷلگٸ ەتۋٸندە دە ٶزٸندٸك ماقسات بولعانىن وسىدان-اق باعامداي بەرٸڭٸز. يە, رۋحاني بايلىق پەن ماتەريالدىق بايلىقتى, ۇلتتىق تەربيە مەن تەحنيكا, تەحنولوگييا ٶندٸرۋدٸ قۇستىڭ قوس قاناتىنداي تەڭ ۇستاي الساق قازاق ەلٸ دە كٷندەردٸڭ كٷنٸ الاش ارىستارى ارمان ەتكەندەي ەلەمدە ورنىن ويىپ تۇرىپ الاتىن كٷنشىعىس ەلٸنەن دە قۋاتتى مەملەكەت بولا الادى دەگەن ٷمٸت مول.
شىنەدٸل سالتانات
