Alashorda úkimetiniń ýyǵy qadalyp, shańyraǵy kóterilgen sátten bastap qazaq ziialylarynyń elimizdiń damý jolynda temirqazyq tutqysy kelgen birden-bir memleketi Japoniia bolǵany kózi qaraqty oqyrmanǵa málim. Tipti, Alashordanyń beldi múshesi, jurtym dep «attyń jaly, túieniń qomynda» kún keshken Halel Dosmuhamedovtiń: «Senen basqa ondaǵan, tipti júzdegen qazaqtyń balasy joǵary bilim alyp jatqanyn oilasań, bul halyq ta eńbekke, damýǵa qabiletti ekenin, bálkim bolashaqta álemdegi óziniń ornyn oiyp turyp alatyn ekinshi Japoniia bola alady degenge kóz jetkizesiń», - degen sózi alash ziialylarynyń áýelden Kúnshyǵys eliniń jolyn ustanyp, damýdyń jańa satysyna kóterilýdi murat etkeniniń aiǵaǵy.
«Bodandyq» deitin qursaýdy buzyp ótip, otaýymyz ońasha tigilip, otymyz jeke mazdaityn azat kúndi qaitaryp alýdy kóksegen, sol jolda qylsha moiny talsha bop is qylǵan azamattar nege ataǵy aiǵa jetip turǵan Amerikany emes, bul eldi úlgi tutty? Bizdiń búgingi Japoniiadan alarymyz bar ma?
Tarih betterin paraqtasaq Japoniiaǵa tóńkeris ákelgen «Meidzi revoliýtsiiasynan» keiin japondar tez damýǵa qabiletti ult retinde tanyldy. Al ekinshi dúniejúzilik soǵysta ońbai jeńilgen olardyń 500 áskeri adamy sýitsid jasap, qalǵandary tribýnaldyń sheshimimen ólim jazasyna kesilgen, memlekette ásker ustaýǵa tyiym salynǵan, Amerika tarapynan baqylaýda bolǵan qiyn-qystaý kezeńnen keiin az ýaqyttyń ishinde aiaǵyn qaita tiktep, álemdik arenada ózindik ornyn qalyptastyryp úlgergen jankeshtiligine tań qalmaý múmkin emes. 1950-1970 jyldar aralyǵynda Japoniia ekonomikasy jyl saiyn 15,2%-ǵa ósip otyrǵan. Al ol ýaqytta bul ósim Frantsiiada – 6,2%, Angliiada – 3%, AQSh-ta 4%-ǵa ǵana teń bolǵan. Bul kezde Kúnshyǵys eli jalpaq dúnieniń kóp bóligin jailap, soǵystaǵy jeńisine mastanǵan Keńes Odaǵyn da, óndirý men óńdeýden aldyna jan salmaityn Qytaidy da basyp ozyp, damyǵan memleketterdiń ishinen 2-shi orynǵa turaqtaǵan edi. Bul jahan jańalyqtarynyń aldynda júretin, kózdi ashyp-jumǵansha damýdyń jańa satysyna kóterile alatyn ulttyń tarihynan mysqaldai mysal ǵana.
Al halqynyń sany 127 mln-dy quraityn búgingi Japoniianyń 98,5%-y tili, mentaliteti, dástúri bir japondyqtar. Bir sózben aitqanda, Japoniia – ulttyq memleket. Alashordalyqtardyń da táýelsizdikke degen ańsary «ulttyq memleket» uǵymymen astasyp jatqany belgili. «Jas Túrkistan» gazetiniń 1929 jyly 12-sanynda jaryq kórgen «Bizdiń jol» atty maqalasynda Mustafa Shoqai bul týraly: «...Bizdiń muratymyz bolsa Túrkistanda túri turǵysynan da, maǵyna jaǵynan da ulttyq memleket qurý, sebebi tek osyndai túrde ǵana halqymyz óz jurtynda óz taǵdyrynyń quqyqty egesi bola alady»,-dep jazǵan bolatyn. Memlekettiń dili men dástúri, tili men tirshiligi bir, bir teriniń pushpaǵyn ileitin adamdardan quralýynyń qandai artyqshylyqtary bar? Iá, Berdiaev aitqandai: «Ult degenimiz – halyq emes». Eýropadan kelgen basqynshylar, jergilikti indeetster, ár túrli maqsatpen sol materikke aiaǵy tigen jandardan quralǵan, halqynyń sany japondyqtardan 3 ese kóp AQSh-ta qylmys Japoniiaǵa qaraǵanda 15 ese kóp jasalady eken. Japoniia 1945 jyldan beri qylmys eń az tirkelgen memleketterdiń qatarynda. Bul memlekettiń álemdegi eń qaýipsiz elderdiń kóshinen oryn alýynyń syry nede? Jazýshy ári synshy Anatol Frantstyń: «Dástúr – adamdardy biriktirýge qabiletti kúsh»,-degen sózinde jan bar. Ultty bir arnaǵa uiystyrýda tasqa qashalǵan túrkiniń jazýlaryndai ár adamnyń qanynda saqtalǵan jazylmaǵan zańdardyń mańyzy zor. Shyntýaitynda, ulttyq sana-sezimdi sińirgen adam úshin temir tordyń ar jaǵyna jiberilgennen góri ardyń aldyndaǵy aiyp orasan bolady. Óitkeni, Áýezov aitqandai: «Ar jazasy – bar jazadan aýyr jaza». Demek, ár ulttyń genetikalyq kodynda saqtalyp, atadan balaǵa miras bolyp kele jatqan qaǵidattar ultty ult etetin ári óz ultyńa degen qurmet qalyptastyratyn negizgi kórsetkish. «Óz memleketińdi jek kórýge bolady, biraq óz ultyńdy jek kórý múmkin emes» (P.B.Strýve).
Mekteptegi alǵashqy úsh jylda balalaryna minez, tanym, ózgelerdi qurmetteý, tabiǵatqa qamqorlyq, ádildik syndy qasietterdi sińirtýge tyrysatyn, stýdentterdi óz kabinetterin, ashana, sondai-aq dárethanany tazalaýǵa baýlityn japondyqtar bala tárbiesine qatysty da ózindik printsip ustanatyn el. Bilim berý salasyna negizgi materialmen qosa osyndai ustanymdaryn kirgizip ári júzege asyra bilgen Japoniia muntazdai tazalyqty, ózgelerdi qurmetteýdi, eńbekqorlyqty ulttyq deńgeige kótere aldy.
Alashordalyqtardyń ǵalamdyq ózgeristi óz tabiǵattaryna yńǵailap alatyn, qara altyn men aq altyny bolmasa da eńbekke tynǵan halqy bar, dástúr men zamanaýi jetistikterdi qatar alyp júretin Japoniiany úlgi etýinde de ózindik maqsat bolǵanyn osydan-aq baǵamdai berińiz. Iá, rýhani bailyq pen materialdyq bailyqty, ulttyq tárbie men tehnika, tehnologiia óndirýdi qustyń qos qanatyndai teń ustai alsaq Qazaq eli de kúnderdiń kúni alash arystary arman etkendei álemde ornyn oiyp turyp alatyn Kúnshyǵys elinen de qýatty memleket bola alady degen úmit mol.
Shynádil Saltanat
