ابايدىڭ «بولدى دا پارتييا, ەل ٸشٸ بٷلٸندٸ» دەگەنٸ – جٸكشٸلدٸك تۋرالى سٶز. «الاش» پارتيياسى, كەرٸسٸنشە, ۇلتتى بٸر ماقسات, بٸر مٷددەنٸڭ تٷبٸنە بٸرٸكتٸرگەن پارتييا. ٸٸ نيكولاي تاقتان باس تارتقان سوڭ, كنياز لۆوۆ, كەيٸننەن كەرەنسكيي باسقارعان ۋاقىتشا ٷكٸمەت رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمىن جاڭا سيپاتقا ٶزگەرتۋدٸ ويلادى. رەسەيدٸڭ قانداي بولۋى كەرەكتٸگٸن حالىق شەشسٸن دەدٸ. «حالىق» دەگەنٸڭٸز شارتتى ۇعىم, سوندىقتان حالىق سايلاعان ٶكٸلدەر رەسەيدٸڭ قۇرىلتاي مەجٸلٸسٸن ٶتكٸزٸپ, سول جەردە بٸر شەشٸمگە كەلۋٸ كەرەك-تٸ. «قازاق» گازەتٸنٸڭ «قۇدايدان سوڭعى ٷمٸت قۇرىلتاي جينالىسىندا» دەپ جازاتىنى سول.
قۇرىلتاي ٶتكٸزۋ يدەياسى – ۋاقىتشا ٷكٸمەتكە تيەسٸلٸ ەمەس. ول پاتشالىق رەجيم ٸرٸپ-شٸري باستاعاندا, سول كەزدە دەموكراتيياشىل سانالاتىن كٷشتەردٸڭ اۋزىندا جٷرگەن پٸكٸر ەدٸ. بٸراق, سول قۇدايدان سوڭعى ٷمٸتتٸڭ كٷنٸ كەشەۋٸلدەي بەردٸ, كەشەۋٸلدەي بەردٸ. «مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ فورماسى قانداي بولۋى?» دەگەن ساۋالعا سول كەزدە ەكٸ-اق جاۋاپ بار ەدٸ. رەسەي – ۋنيتارلى بولۋى كەرەك, رەسەي – فەدەراتسييا بولۋى كەرەك. ٶزدەرٸن دەموكرات, وزىق ويلى سانايتىن كٷشتەردٸڭ ٶزٸ فەدەراتسييانى اۋىزعا العانداردى «سەپەراتيست» دەپ ايىپتاپ جاتتى. مەسەلەن, ەليحان مٷشە بولعان, رەسەيدٸ قۇقىقتىق مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كٶزدەپ كەلگەن كونستيتۋتسييالىق دەموكراتييالىق (كادەت) پارتيياسىنىڭ ٶزٸ ساياسي-قۇقىق سالاسىنىڭ بٸلگٸرٸ كوكوشكيندٸ العا سالىپ, رەسەيدٸڭ فەدەراتيۆتٸ بولۋىنا قارسى شىقتى. ولاردىڭ سول ۋاقىتقا دەيٸن جاسىرىپ كەلگەن كارتاسى اشىلعاندا, ەليحان بۇل پارتييادان باس تارتتى.
1917 جىلى 21 شٸلدەدە (قازٸرگٸ كٷنتٸزبەمەن 3 تامىز) ورىنبوردا جالپىقازاقتىڭ ٸ سەزٸ باستالدى. سەزدە «الاش» پارتيياسىن قۇرىپ, بٷكٸلرەسەيلٸك قۇرىلتاي مەجٸلٸسٸنە قازاق ازاماتتارى وسى پارتييانىڭ اتىنان عانا سايلاۋعا تٷسۋگە شەشٸم شىقتى. ول كەزدە التى وبلىستا (ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتٸسۋ, سىردارييا) قونىستانعان قازاققا قۇرىلتاي جينالىسىنان 43 ورىن تييۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. 43 دەلەگات قازاقتىڭ مٷددەسٸن قورعاپ, رەسەيدٸڭ فەدەراتيۆتٸ قۇرىلىمىن جاقتاپ, قازاق اۆتونوميياسىن الۋعا كٷش سالۋى تيٸس بولاتىن.
ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى پارتييا باعدارلاماسىنىڭ جوباسى عانا جارييالانىپ ٷلگەردٸ. سوعان قاراماستان, پارتييانىڭ ماقسات-مۇراتىن «قازاق» جەنە «سارىارقا» سيياقتى گازەتتەر جان-جاقتى تٷسٸندٸردٸ. پارتييانىڭ وبلىستىق جەنە ۋەزدٸك بٶلٸمدەرٸ قۇرىلدى. ەل ٸشٸندە ٷگٸت-ناسيحات جٷردٸ. مىسالى, «سارىارقا» گازەتٸنٸڭ جازۋىنشا, مۇحتار ەۋەزوۆ, قانىش سەتباەۆ سيياقتى ۇلتشىل قازاق جاستارى ەل ٸشٸندە پارتييانىڭ ٷگٸتشٸسٸ بولعان. بٸراق, التى وبلىستىڭ بەرٸندە بٸردەي سايلاۋ ٶتٸپ ٷلگەرمەدٸ. سايلاۋى اياقتالعان وبلىستاردىڭ تٷگەلٸندە دەرلٸك «الاش» پارتيياسى ەڭ كٶپ داۋىس جينادى.
«الاش» پارتيياسىنىڭ جەڭٸسٸ – جالپىقازاقتىڭ وسى باعىتتى قولدايتىنىن بٸلدٸرگەنٸمەن, رەسەيدٸڭ قۇرىلتاي مەجٸلٸسٸ كٷتكەن ۋاقىتتا ٶتپەدٸ. بيلٸككە بولشەۆيكتەر كەلٸپ, 1918 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا باستالعان مەجٸلٸس لەنيننٸڭ تٸكەلەي تاپسىرماسىمەن تاراتىلدى. ٶيتكەنٸ, مەجٸلٸسكە سايلانعان 707 دەپۋتاتتىڭ 410-ى ەسەر پارتيياسىنا تيەسٸلٸ ەدٸ. بولشەۆيكتەر 175 قانا داۋىس العان, بيلٸككە قاندى جولمەن كەلگەن ولارعا بۇنداي مەجٸلٸستٸڭ تٷككە كەرەگٸ جوق بولاتىن.
قۇرىلتاي جينالىسى تاراتىلعان سوڭ, «الاش» پارتيياسىنىڭ ٸسٸن جالعاستىرۋدىڭ دا مەنٸ قالماعان. بۇل كەزدە قازاقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن ساياسي ساحناعا الاشوردا ٷكٸمەتٸ شىققان ەدٸ.
بولات مٷرسەلٸمنٸڭ فەيسبۋكتاعى جازباسىنان
