وقۋ-تەربيە مەسەلەسٸ قاشاندا ٶزٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸن جويماق ەمەس, الايدا ەر كەزەڭنٸڭ بالانى وقىتۋ مەن تەربيەلەۋدە ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ بار. بارلىق ۋاقىتتا ٶزگەرمەيتٸن نەرسە ول – بالا بويىنا ٸزگٸ قۇندى قاسيەتتەردٸ سٸڭٸرۋ. بارشا قاۋىم aلدىندa, ٶزiنiڭ iciن, ٶمipiن جaلعacتىpaتىن caلaۋaتتى, caنaلى ۇpپaق تەpبيeلeۋ ماقساتى تۇر. وسى تۇرعىدان العاندا, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرسۇلۋ ەلقوجاەۆا ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ ۇستازى اتانعان ەل-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرٸن تەرەڭ تالداپ, ونداعى قۇندى وي-پٸكٸرلەردٸ وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارى, ياعني وقۋ ماتەريالدارىنىڭ مازمۇنىنا ەنگٸزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
نۇرسۇلۋ ەلقوجاەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەل-فارابيدٸڭ عىلىمي وي-تولعانىستارىنا تولى تراكتاتتارى («مەملەكەت قايراتكەرٸنٸڭ ناقىل سٶزدەرٸ», «ازاماتتىق ساياسات», «باقىتقا جەتۋ جولىندا», «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كٶزقاراستارى تۋرالى تراكتات» ) تەلٸم-تەربيەلٸك كٶزقاراستارى تاپتىرمايتىن رۋحاني مۇرا.
«ول, جاندى دامىتۋ كەرەك, ول ٷشٸن تەن ساۋلىعى قاجەت جەنە جان مەن تەننٸڭ يەسٸ – جٷرەك دەگەن پٸكٸردٸڭ دە اۆتورى. عۇلاما - عالىمنىڭ, قايىرىمدى, ٸزگٸ قالا تۇرعىندارى باقىتقا عىلىم, بٸلٸم بٸر-بٸرٸنە كٶمەكتەسۋ, قايىرىمدى ەرەكەتتەرٸ نەگٸزٸندە جەتۋدٸ كٶزدەگەن بولسا, نادان قالا تۇرعىندارى الداپ-ارباۋ, قۋلىق ارقىلى جەتۋدٸ كٶزدەيدٸ, دەگەن ويىن انىق بايقاۋعا بولادى. جاستاردى, ياعني بولاشاق ەل يەلەرٸن تەربيەلەۋدە اتا-انا, ۇستاز, قوعام الدىندا سانالى, ەدٸل, شىنشىل ۇرپاقتى تەربيەلەۋ قاجەتتٸگٸ باستى ماقسات بولىپ تابىلادى. ەل-فارابي, اتا-انامەن قاتار, شەكٸرت تەربيەسٸندە ۇستازدىڭ رٶلٸ زور ەكەندٸگٸن ايتا وتىرىپ, شەكٸرتتەردەن شىنشىلدىقتى, سىپايىلىقتى, ەدٸلدٸكتٸ تالاپ ەتۋ ٷشٸن, بۇل قاسيەتتەردٸڭ الدىمەن ۇستازدىڭ ٶز بويىندا بولۋىن اتاپ كٶرسەتەدٸ», – دەيدٸ نۇرسۇلۋ ەلقوجاەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزدە مۇعالٸم ستاتۋسى مەسەلەسٸندە دە عۇلامانىڭ پٸكٸرٸن باسشىلىققا العان جٶن, ياعني مۇعالٸم بەدەلٸ ونىڭ ٶزٸنٸڭ بويىنداعى ٸزگٸ قاسيەتتەر مەن بٸلٸمدٸلٸگٸندە.
«ول ادامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر مٸنەز-قۇلىققا يە بولۋىنا سەبەپتٸ نەرسە ەدەپتٸلٸك دەپ بٸلەدٸ, ونى تەربيەلەۋ دەگەنٸمٸز – حالىقتاردىڭ بويىنا بٸلٸمگە نەگٸزدەلگەن ەتيكالىق ٸزگٸلٸكتەر مەن ەسەرلەردٸ دارىتۋ دەگەن انىقتاماسىنان كٶرەمٸز جەنە دە بۇل پٸكٸردەن بٸر ۇلتقا قاتىستى ەمەس, بارلىق حالىققا ەدەپتٸلٸكتٸ ٷيرەتۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى», – دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار, ول ەل– فارابيدٸڭ تەربيە, ەتيكا (ەدەپ) تۇرعىسىنداعى تۇجىرىمدامالارىندا جاقسىلىق, مەيٸرباندىق, قايىرىمىلىق كاتەگوريياسى باستى ورىن الاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«بۇل بٸرلەستٸك ەل-فارابيدٸڭ ٸزگٸلٸك يدەيالارىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايدى, اقىل-وي, بٸلٸمنٸڭ بيٸك مەنٸ ونىڭ ادام رەتٸندەگٸ قالىپتاسۋى, دەپ دەرٸپتەگەن. سونىمەن قاتار, ەل-فارابي كٶركەمدٸك, سۇلۋلىق تۋرالى: ٶمٸر شاندىعىنىڭ ٶزٸنە تەن قاسيەتتٸ, بولمىستىڭ, ناقتى قۇبىلىستاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردٸڭ كٶكەيدەگٸ ەلەسٸ, دەگەن. پەداگوگيكادا تەربيەلەۋدە بٸرنەشە ۇستانىمدار بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ, كٶپتەگەن ۇستانىمداردىڭ نەگٸزٸن قالاعان ەل-فارابي دەپ, تولىق ايتا الامىز. جوعارىداعى ۇستازدىڭ ٶزٸنٸڭ بويىندا ٸزگٸ-قاسيەتتەردٸڭ بولۋىن تالاپ ەتۋ - تەربيەنٸڭ ٷلگٸ كٶرسەتۋ ۇستانىمى», – دەيدٸ دوتسەنت.
نەگٸزٸنەن العاندا, ەلeمدeگi بiلiم بepۋدiڭ دaمۋ تeندeنتسيياcى نeگiزگi تٶpت جaعدaيدى: بipiنشiدeن بiلiم بepۋدiڭ قaزipگi جaعدaيىن capaلaۋ; ەكٸنشٸ, بiلiم بepۋ دaمۋدىڭ aلعى شapتىنa aينaلۋى; ٷشٸنشٸ, oقۋ-تەpبيe iciنe قoلدaۋ كٶpceتۋ; تٶرتٸنشٸ, يننoۆaتسييالىق ەدicتi كeڭiنeن قoلدaنۋدى باسشىلىققا الىپ داميدى. بۇل مەسەلەنٸڭ قاي-قايسىسى بولماسىن ەل-فارابي ەڭبەكتەرٸنەن ورىن العان, ايتىپ وتىرعان جٷيەلٸلٸك ۇستانىمىنا سەيكەس كەلەدٸ.
«ەل-فارابي ٶزٸنٸڭ فيلوسوفييالىق تراكتاتىندا مەنٸڭ ماقساتىم, ادامدى ٸس-ەرەكەتكە تارتۋ ال, ول ٷشٸن ونىڭ سەزٸمٸن وياتۋ قاجەت دەگەن ەكەن. ول وقىتۋ, تەربيەلەۋ بارىسىندا شەكٸرتتٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن, ويلاۋ قارقىنىن, ەسكە ساقتاۋ مٷمكٸندٸگٸن جەنە دەربەستٸگٸن ەسكەرۋدٸ باستى پارىز ساناعان, بۇل پەداگوگيكاداعى وقىتۋ, تەربيەلەۋ ۇستانىمدارىنىڭ ٶزەگٸ دەسەك تە بولادى.وقىتۋ تەوريياسىندا «نەنٸ وقىتۋ», «قالاي وقىتۋ» كەرەك دەگەن سۇراقتار شەشٸمٸن تابادى. وسى تۇرعىدا دا بٸز ەل-فارابيدٸڭ ناقتى شىندىقتى, ٸزگٸلٸكتٸ ٷيرەتۋ كەرەك, ونى قوعام تالابىن ەسكەرە وتىرىپ وقىتۋ قاجەت, دەگەن تۇجىرىمدارىنا سٷيەنەمٸز», – دەيدٸ ول.
نۇرسۇلۋ ەلقوجاەۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ پەداگوگيكا, كەشەگٸدەن كٶپ ٶزگەرٸسكە يە, الايدا ەل-فارابيدٸڭ تۇجىرىمدارى جاڭا پەداگوگيكانىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپشٸ بولا الادى, سول سەبەپتەن دە «ەل-فارابي پەداگوگيكاسى» جازىلىپ, بٸلٸم سالاسىنا ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك.
«ەل– فارابي تەربيەنٸڭ بارلىق باعىتىن قامتىدى, اتاپ ايتساق اقىل-وي, ادامگەرشٸلٸك, پاتريوتتىق, دەنە, ەستەتيكا, قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, ەڭبەك ت.ب. مىسالى ەڭبەك تەربيەسٸنٸڭ تەوريياسىن جاساۋدا ەركٸن ەڭبەك ادامنىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ, ادامزات بالاسى اقىل-ويىمەن قاتار فيزيكالىق تۇرعىدان دا دامۋى تيٸس دەپ ساناعان جەنە وعان ەڭبەك تەربيەسٸنٸڭ ىقپالى زور, دەگەن تۇجىرىمدار جاساعان. ەل-فارابي «ەڭبەك ەتۋ, ساپالى بولۋ, ادامگەرشٸلٸك, اقىلدىلىق تابيعاتتان تۋىنداۋى قاجەت», – دەگەن عىلىمي تۇجىرىم جاسادى. ونىڭ بۇل پٸكٸرٸ تەربيەدەگٸ تابيعاتپەن بايلانىس ۇستانىمىنىڭ نەگٸزٸ, دەۋگە دەلەل بولادى.سونىمەن بٸز وقۋ-تەربيەدەگٸ كەڭٸنەن قولدانىپ جٷرگەن ۇستانىمداردىڭ ٷلگٸ كٶرسەتۋ, جٷيەلٸلٸك, ەر بالانىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن ەسكەرۋ, ويلاۋ قارقىنىن, ەسكە ساقتاۋ مٷمكٸندٸگٸن, دەربەستٸكتٸ ەسكەرۋ, تابيعاتپەن بايلانىس ۇستانىمدارىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان ەل-فارابي دەپ ايتۋىمىزعا تولىق مٷمكٸندٸك بار», – دەپ قورتىندىلادى نۇرسۇلۋ ەلقوجاەۆا.
