«پاتريوتيزم كٸندٸك قانىڭ تامعان جەرٸڭە, ٶسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن ٶڭٸرٸڭە, ياعني, تۋعان جەرٸڭە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن باستالادى. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس. تۋعان جەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزٸمگە ۇلاسادى».
(ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنان)
وڭتٷستٸكتەگٸ اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ. سوڭعى كەزدەرٸ وسى كيەلٸ مەكەننٸڭ كەرەمەتٸ جايىندا رەسپۋبليكالىق باق بەتتەرٸندە جيٸ ايتىلىپ-جازىلىپ جٷر. بەلگٸلٸ عالىم, اكادەميك مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وسىندا كەلگەندە «مەن دٷنيەدە كٶپ نەرسەنٸ كٶرٸپ ەدٸم, مىناۋ ناعىز عاجايىپ ەكەن عوي» دەپ تاڭدايىن قاعىپ كەتٸپتٸ. ٷڭگٸر بەيدٸبەك اۋدانىنداعى اقمەشٸت اۋىلىنان 7-8, ال شىمكەنتتەن شامامەن 70-80 شاقىرىم جەردە. قالادان بٸر جارىم ساعاتتىق جول. وسى قۇپيياسى مول مەكەنگە جول تارتتىق. سىرت كٶزگە ەلەۋسٸزدەۋ كٶرٸنەدٸ. ەگەر ول جەردەن كەزدەيسوق ٶتسەڭٸز, ٷڭگٸردٸڭ بار ەكەندٸگٸن بايقاماۋىڭىز دا مٷمكٸن.
جاناردى ارباعان تابيعي كٶرٸنٸس
اقمەشٸتكە كٶبٸنە دەرتٸنە شيپا ٸزدەپ نەمەسە جاراتقاننان پەرزەنت سۇراپ, قۇرباندىق شالىپ, نيەتتەنٸپ كەلەتٸن كٶرٸنەدٸ. سونداي-اق ەل اراسىندا تٸل مەن كٶزدەن, دۋادان قۇتقاراتىن مەكەن رەتٸندە جيٸ ايتىلادى. اڭىزعا سەنسەك, اقمەشٸت ٷڭگٸرٸنە XII-XV عاسىرلاردا جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندە ون مىڭعا جۋىق ەسكەر كٸرٸپ, ناماز وقىعان دەيدٸ. كەلەسٸ دەرەكتە, ەرتەرەكتە جىلاننىڭ ورداسىنا اينالعان ٷڭگٸردٸڭ يەسٸ ايداھار مەن دييۋ پەرٸ بولعان دەپ تە ايتىلادى. ەيتەۋٸر, سىر ساقتاپ جاتقان قۇپييا ساندىق سەكٸلدٸ بۇل جەر.
كيەلٸ مەكەندە ۇزاق جىلدار بويى شىراقشى بولعان اسقار رٷستەمبەكۇلى دەمالىسقا شىعىپتى (اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ نۇسقاۋىمەن بۇدان بىلاي ونداعى قىزمەتكەردٸ شىراقشى دەپ ەمەس, ساياحاتتاۋشى دەپ اتاۋدى ۇيعارىپتى – س. ت.). قازٸرگٸ گيد-ساياحاتتاۋشىسى ەبدٸرازاق مەۋلەنوۆ دەگەن ازامات. ماماندىعى تاريحشى-گەوگراف. بٸر جىلدان بەرٸ وسىندا قىزمەت ەتٸپ كەلەدٸ ەكەن. وعان ٸلەسٸپ, باسپالداقپەن جوعارى كٶتەرٸلدٸك. جىلى جەل سوعىپ تۇر. ٷڭگٸرگە كٸرەبەرٸستەگٸ ورىندىقتا كٸشكەنە كٸدٸرٸپ, ەنتٸگٸمٸزدٸ باسىپ, ٸشكە ەندٸك. ...كەرەمەت دەرسٸز! اۋزى اياداي عانا بولعانمەن ٸشٸ فۋتبول الاڭى ٸسپەتتەس. تامسانباي قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. اياعىمىزدى اڭداپ باسىپ, ەبەكەڭنٸڭ ەڭگٸمەسٸنە قۇلاعىمىزدى تٷرٸپ كەلەمٸز. «ٶزٸم اقمەشٸت اۋىلىندا تۇرامىن. بٸراز جىلدار بولدى, وسى ٷڭگٸردٸڭ تاستارىن الىپ عىلىمي جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جٷرمٸن. زەرتتەپ كٶرگەنٸمٸزدە, نەوليت دەۋٸرٸندە قالىپتاسقانى بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. كەرەمەتٸ از ەمەس. بۇرىن مۇندا ەكٸ بۇلاق بولعان ەكەن. تٶمەنگە تٷسكەندە وڭ جاق بٶلٸگٸندە تٶرت اتتىلى ادام كٸرٸپ شىعاتىن قاقپاسى دا بولعان. كەيٸن بٸتەلٸپ قالعان. كيەلٸ مەكەن بولعان سوڭ حالىق جيٸ كەلەدٸ. زييارات ەتەدٸ. ساياحات جاسايدى. بۇل جەر جاراتقاننىڭ تىلسىم بٸر ەلەمٸ ەرٸ ەمدٸك قاسيەتٸ بار ٷڭگٸر», – دەيدٸ گيد-ساياحاتتاۋشى.
اينالانى شولىپ, اسىقپاي ارالاپ شىقتىق. ٷڭگٸردٸڭ ورتالىق الاڭىندا قۇستىڭ ساڭعىرىعى ٷيٸلٸپ جاتىر. وعان بەلكٸم جٷز جىلدان استام بولعان شىعار, مٷمكٸن ودان دا كٶپ. بٸرنەشە جەمٸس اعاشى بار ەكەن. جابايى جٷزٸم مەن بٷلدٸرگەن. جوعارىدا جاڭبىر سۋى ەر جەرٸنەن تامشىلاپ تۇر. گيد ابايلاپ جٷرۋٸمٸزدٸ ٶتٸنٸپ, ەسكەرتتٸ. جانىمىزداعى ساپارلاستارىمىز «سۋدى قويشى, جوعارىداعى تاس قۇلاپ كەتپەس پە ەكەن» دەيدٸ بٸر-بٸرٸنە ٷرەيلەنٸپ. شىنىندا 40 مەترگە جۋىق بيٸكتەگٸ تاستار ەشقانداي تٸرەۋسٸز تۇر. ٷڭگٸردٸڭ ٸشٸ كٷمبەز ٸسپەتتەس. ەنٸ 60-80, ۇزىندىعى 120 مەتر ەكەن. وسىدان 60-70 جىل بۇرىن ۇزىندىعى 200 مەتر بولعان ەكەن, 1966 جىلعى تاشكەنتتەگٸ جەر سٸلكٸنٸستٸڭ ەسەرٸنەن 120 مەترگە قىسقارىپ, شٶگٸپتٸ. گيدتٸڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداپ كەلەمٸز. بٸراز جايتقا قانىق بولدىق.
تاريحي اڭىز-دەرەكتەر نە دەيدٸ?
ٷڭگٸردٸڭ تاريحى قىزىق. ەرتەرەكتە, جاۋگەرشٸلٸك قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتاردىڭ كەزٸندە وسى ماڭداعى ۇلى بٶگەن مەن بالا بٶگەننٸڭ جارىسىپ اققان تۇسىندا ەسٸركەپ قويكەلدٸ باتىر قالماققا قارسى قول جيناپ, ون مىڭنان استام ساربازىمەن جاۋعا قارسى شىعۋعا دايىندالىپ جاتقان كەزٸندە جاڭبىر جاۋىپ كەتەدٸ. سەلدەتٸپ جاۋعان جاڭبىر استىندا تاڭعى نامازدى قالاي وقيمىز دەپ قينالماي بٸردەن ٷڭگٸرگە تٷسٸپ, بەرٸ قاتارلاسا تۇرىپ نامازعا جىعىلادى. مىناۋ بٸر كەرەمەت جەر ەكەن دەپ تاڭدانىسادى. ٷڭگٸرگە بويى ٷيرەنگەننەن كەيٸن ساربازداردىڭ بٸرٸ باتىرعا بۇل جەر كەرەمەتتٸگٸمەن ۇزاق ەستە قالدىرۋ ٷشٸن بۇدان بىلاي بۇل ٷڭگٸردٸ ەسٸركەپ دەپ نەمەسە قويكەلدٸ دەپ ات قويىپ كەتەيٸك دەيدٸ. بۇل ۇسىنىسقا قارسىلىق بٸلدٸرگەن باتىر, قاسيەتتٸ كەرەمەت ٷڭگٸردٸڭ كيەسٸ وعان لايىق بولماساق بۇل اتاۋدى كەشٸرە الماسا, ەڭ قيىنى سول بولار, دەپ سٶزٸن تٷيٸندەيدٸ. باتىر دا ويعا بەرٸلە تۇرىپ سٶز باستاپتى. بۇل ٷڭگٸر ولاي بولماسا وڭ مىڭنان استام ادام بٸزگە جاڭبىردان قورعاشتاماس ەدٸ عوي, تاڭعى نامازىمىزدى وقۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ, تاستارى دا اپپاق كٷيٸندە عاجاپ ەسەر سىيلادى, بەرٸمٸز جينالىپ, ون مىڭىمىز بٸر جەردە سەجدەگە باس قويا الدىق, كيەلٸگٸ دە وسى دا, بۇل جەردٸ ەندٸ اقمەشٸت دەپ اتايتىن بولايىق, بۇل قاسيەتتٸ جەر ەكەن, سودان بىلاي اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ اتالىپ كەتٸپتٸ.
تيبەتتٸڭ قاسيەتٸ بار
اقمەشٸتتٸڭ كەرەمەتٸنە توقتالايىق. مامانداردىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, مۇندا ادام اعزاسىنا ەم: قۋاتتى, تولقىندى اۋا اعىمدارى شوعىرلانعان. اقش-تىڭ عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ («ناسا») مەلٸمەتٸنشە, كٷمبەز شاڭىراقتى عيماراتتاردا شوعىرلانعان عارىشتىق ەنەرگييا اۋانىڭ قۇرامىنداعى يوندى بٶلشەكتەردٸ ٶزگەرتٸپ, اۋاداعى كەلەڭسٸز باكتەرييالاردى جويىپ, تازارتادى ەكەن. عىلىمي تٷردە ساراپتاما جٷرگٸزٸلگەن. ونداي عيماراتتا بولعان ادام جەڭٸلدەپ, بيولوگييالىق اعزاسى (اۋراسى) تازاراتىن كٶرٸنەدٸ.
كٶپشٸلٸك بٸلەدٸ. شىمكەنتتە مۇساتٸللە توقاناوۆ دەگەن ۇلتجاندى عالىم بار. ٶزٸ اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ەلٸمٸزدە گەوماگنيتتٸك تولقىنداردى زەرتتەپ جٷرگەن بٸردەن-بٸر عالىم. وسى ازامات سوڭعى كەزدەرٸ اقمەشٸت ٷڭگٸرٸن ەكوتۋريزمگە اينالدىرۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ جٷر. بۇل تۋرالى «شىمكەنت كەلبەتٸ» گازەتٸنە ارنايى سۇحبات تا بەرگەن بولاتىن. عالىم ايتادى.
– بٸردە گەوماگنيتتٸ تولقىنداردىڭ بار-جوعىن تەكسەرٸپ كٶرۋ ٷشٸن, سەرٸكتەرٸممەن بٸرگە ٷڭگٸرگە تٷستٸم. ونىڭ ٸشٸ تاپ-تازا. جانىمداعىلاردىڭ قان قىسىمىن الدىن الا تەكسەرٸپ العانمىن. جارتى ساعاتتاي سەرۋەندەپ, سىرتقا شىققانىمىزدا 160 بولىپ تۇرعان قان قىسىمى 130-عا بٸر-اق تٷستٸ. 20-30 دەڭگەيگە تٶمەن تٷسەتٸنٸن انىقتادىم. قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸ دە كٷمبەزدٸ شاڭىراقتى. اقوردامىز دا سونداي. مۇنداي پٸشٸندەگٸ نىساننىڭ ٸشٸندە اۋا يوندارى ٶزگەرەتٸندٸكتەن, قاۋٸپتٸ باكتەرييا, ۆيرۋستار بولمايدى. كەرٸسٸنشە, ادام اعزاسىنا جايلى ەسەر ەتٸپ, كەلەڭسٸز ەنەرگييانى ٶزٸنە تارتىپ الادى. سٸز كٷمبەزدٸ شاڭىراقتى عيماراتتىڭ ٸشٸنە كٶڭٸل كٷيٸڭٸز تٶمەن بولىپ كٸرسەڭٸز, مامىراجاي كٷيگە ەنٸپ, اشۋ-ىزانىڭ قايدا قالعانىن ۇمىتاسىز. مەسەلەن, تٸل-كٶز, دۋا تيگەن ادامنىڭ ۇنجىرعاسى تٷسٸپ, مازاسىزدانىپ جٷرەدٸ. «اقمەشٸتكە» كٸرگەندەردٸڭ بەرٸنٸڭ بيوٶرٸسٸ قالىپتى جاعدايعا تٷسٸپ, يممۋندىق كٷش-قۋاتى كٶتەرٸلەدٸ. ٶزٸم بيوفيزيك عالىم رەتٸندە, بەس-التى ادامنىڭ بيوٶرٸسٸن رەتتەي الامىن. ال ارى قاراي شامام كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ وعان كٶپ ەنەرگييا جۇمسالادى. ال «اقمەشٸتكە» مىڭداعان ادام تٷسسە, بەرٸ دە اۋرۋىنان ايىعىپ, قۋاتتانىپ شىعادى. ياعني, بۇل مەكەن بولاشاقتا دەنساۋلىقتىڭ «فابريكاسىنا» اينالۋى مٷمكٸن. بٸز قولدا باردى پايدالانۋىمىز كەرەك قوي. سول جەردە شيپاجاي اشىلۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمدى ايتقانمىن. ٷڭگٸردٸڭ ايماعىندا دەمالىس-ساۋىقتىرۋ شيپاجاي ورىنىن سالساق... كەدٸمگٸ «مانكەنت», «سايرام», «سارىاعاش» سيياقتى. شيپاجايدى قىمىز بەن شۇباتپەن قامتاماسىز ەتسە. سول جەردە ادامدار ەم الاتىن بولسا, ودان كەيٸن «اقمەشٸتكە» كٷنٸنە 2 ساعات كٸرٸپ-شىقسا, ناعىز يممۋندى كٷش-قۋاتتى ارتتىراتىن بٸردەن-بٸر ورىن بولماي ما?! سول سەبەپتٸ بۇل ٷڭگٸر كەلەشەكتە دٷنيەجٷزٸلٸك ەكوتۋريزم ايماعىنا اينالارىنا سەنٸم مول.
«وڭتٷستٸك» تۋريزم ورتالىعىنىڭ باسشىلارىنا مۇساتٸللە اعامىزدىڭ بۇيىمتايىن جەتكٸزٸپ, پٸكٸرٸن بٸلگەنبٸز. ونداعى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنٸنٸڭ جوباسى دايىن. جوسپاردا تۇر. قوناقٷي, مەيرامحانا, اۆتوتۇراق الاڭى قاراستىرىلعان. قارجى مەسەلەسٸ الداعى ۋاقىتتا شەشٸمٸن تاپپاق كٶرٸنەدٸ.
يگٸ ٸسكە قاشاندا قولداۋ كەرەك-اق. اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ تۋرالى جۋرناليستٸك زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, كٶپشٸلٸككە كەڭٸنەن تٷسٸندٸرٸپ, تەرەڭنەن قوزعاپ جازعان ازاماتتىڭ بٸرٸ – بەلگٸلٸ جۋرناليست باقتييار تايجان. «اقمەشٸت – بيو جەنە ەكوتۋريزم. ناسيحاتى جاقسى بولسا تۋريستەردٸ ماگنيتتەي تارتاتىن كيەلٸ مەكەن, – دەيدٸ قالامگەر. – دٷنيەجٷزٸنٸڭ جۇرتى سەتٸ تٷسسە, تيبەت تاۋىنا شىعىپ, كٶكٸرەك كەرە دەم الىپ, شامبالالار قاسيەتٸن جٷرەگٸنەن ٶتكٸزۋگە قۇمبىل. قولى جەتكەندەر بويىنداعى كەسەلدەردەن ارىلدىم, جان-دٷنيەم تازاردى دەپ كەلەدٸ. قۇي سەنٸڭٸز, قۇي سەنبەڭٸز, اسپانمەن امانداسقان سول تيبەت تاۋلارىنىڭ قاسيەتٸ وسى بٸزدٸڭ اقمەشٸت ٷڭگٸرٸندە بار. مۇساتٸللا توقانوۆتاي عالىمنىڭ باسقا شارۋاسىن جيىپ قويىپ: «اقمەشٸت!» دەپ شىرىلداۋىنان وسىنى ۇققايسىز. اقمەشٸت – اللانىڭ مەيٸرٸمٸمەن ەرەكشە جاراتىلعان جەر. ەرتەدە ادامدار جەر قىرتىسىنىڭ جارىلىستارى ويپاڭ, ساي جەرلەرگە جەنە ٶزەننٸڭ بۇرىنعى ارنالارىنا ٶزدەرٸ تۇراتىن ٷيلەرٸن سالماعان. ٷيلەرٸن تەك بيٸك, تەگٸس, تازا جەرلەرگە سالعان. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز كٶشپەندٸ قالىپتا ٶمٸر سٷرگەندٸكتەن, جازدىق جايىلىمدارعا شىققاندا قوي مالى قاي جەرگە ٷيٸرٸلٸپ جاتسا, سول جەرگە ٷيلەرٸن تٸككەن. سەبەبٸ, قوي مالى, تەگٸس قىراتتى جەرلەردٸ قالايدى, سايعا ٷيٸرٸلمەگەن. حالىق كيەلٸ تازا جەرلەردٸ بٸلٸپ ونداي جەرلەردٸ كيەلٸ ەمدٸك قاسيەتتٸ جەرلەر دەپ اتاعان. تۋريزم كەرەك پە, ەم كەرەك پە, اقمەشٸتتەن تاباسىز. مۇندا ەلەم جۇرتىنىڭ كٶزقۇرتى تيبەتتٸڭ قاسيەتٸ بار».
جٶن-اق دەرسٸز. اقمەشٸت ٷڭگٸرٸ تۋريزمگە سۇرانىپ تۇرعان جەر. تاعى دا گيدتٸڭ ەڭگٸمەسٸن تىڭداساق: «كەزٸندە, ٶتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى بايجانسايداعى بٸر ازامات ٷڭگٸردٸ مال قوراعا اينالدىرىپ, سيىر ۇستاماقشى بولىپتى. قىستا جىلى, جازدا سالقىن, جايلى دەپ. بٸراق تاستى بۇزىپ-جارۋعا كٶلٸك-تەحنيكانىڭ «تٸسٸ» ٶتپەگەن. ول ەرەكەتٸنەن تٷك شىقپاعاسىن ٷڭگٸردٸڭ شەتكەرٸ جاعىن ارنايى جارىلعىش زاتپەن جارعان. قوپارۋ سەتٸندە بٸر جۇمىسشىسى قازا تاپقاسىن, ەلگٸ كٸسٸ تٷپكٸ ويىنان باس تارتىپتى».
تۋعان ٶلكەسٸنٸڭ تاۋ-قىراتىن, ساي-سالاسىن بەس ساۋساعىنداي بٸلەتٸن ەبدٸرازاق مەۋلەنوۆ ەڭگٸمەسٸندە بولاشاقتا ٷڭگٸر ٸشٸندە ارنايى قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتادى. «مٷمكٸن بٸز بٸلمەگەن جاڭا پاراقتىڭ بەتٸ اشىلار, كٶنە جەدٸگەرلەر تابىلۋى دا عاجاپ ەمەس. ونى اۋىل ەكٸمدٸگٸمەن كەلٸسٸپ, جٷرگٸزەمٸز», – دەيدٸ ول.
اقمەشٸت ٷڭگٸرٸنە بارار جول تەپ-تەگٸس ەكەن. وسىدان 4-5 جىل بۇرىن سول كەزدەگٸ وبلىس ەكٸمٸ ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ قولداۋىمەن جول سالىنعان. جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپكەرلەر دەمەۋشٸلٸك كٶرسەتٸپ, اينالمالى تٷسٸپ-شىعۋعا ىڭعايلى باسپالداقتى ورناتىپ بەرٸپتٸ. سوسىن تٸكۇشاق قوناتىن ەكٸ الاڭ بار. الىس-جاقىننان كەسٸپكەر ازاماتتار دا كەلٸپ-تۇراتىن كٶرٸنەدٸ. تۋريستەرگە كەلسەك, ەسٸرەسە رەسەيدەن, قىرعىزستاننان كٶپ كەلەدٸ ەكەن. تاياۋدا وبلىس ەكٸمٸ ج. تٷيمەباەۆ ٶڭٸرٸمٸزدە تۋريزم سالاسى ەنشٸسٸن الىپ ارنايى جەكە باسقارما بولىپ قۇرىلاتىنىن ايتقان-دى. بۇل ەرينە, جاعىمدى جاڭالىق. دەمەك, الداعى كٷننەن ٷمٸت باسىم. اقمەشٸتتٸڭ بولاشاقتاعى جوسپار-جوباسى نەتيجەلٸ ەرٸ جەمٸستٸ جٷزەگە اساتىنىنا ٷلكەن سەنٸممەن قارايمىز.
سەبيت تاستانبەك
