«Patriotizm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, iaǵni, týǵan jerińe degen súiispenshilikten bastalady. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talai-talai ańyzdar men áńgimeler bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tiis. Týǵan jerge degen súiispenshilik Týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patriottyq sezimge ulasady».
(Elbasy N. Nazarbaevtyń
«Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» atty maqalasynan)
Ońtústiktegi Aqmeshit úńgiri. Sońǵy kezderi osy kieli mekenniń keremeti jaiynda respýblikalyq BAQ betterinde jii aitylyp-jazylyp júr. Belgili ǵalym, akademik Myrzatai Joldasbekov osynda kelgende «Men dúniede kóp nárseni kórip edim, mynaý naǵyz ǵajaiyp eken ǵoi» dep tańdaiyn qaǵyp ketipti. Úńgir Báidibek aýdanyndaǵy Aqmeshit aýylynan 7-8, al Shymkentten shamamen 70-80 shaqyrym jerde. Qaladan bir jarym saǵattyq jol. Osy qupiiasy mol mekenge jol tarttyq. Syrt kózge eleýsizdeý kórinedi. Eger ol jerden kezdeisoq ótseńiz, úńgirdiń bar ekendigin baiqamaýyńyz da múmkin.
Janardy arbaǵan tabiǵi kórinis
Aqmeshitke kóbine dertine shipa izdep nemese Jaratqannan perzent surap, qurbandyq shalyp, niettenip keletin kórinedi. Sondai-aq el arasynda til men kózden, dýadan qutqaratyn meken retinde jii aitylady. Ańyzǵa sensek, Aqmeshit úńgirine XII-XV ǵasyrlarda jońǵar shapqynshylyǵy kezinde on myńǵa jýyq ásker kirip, namaz oqyǵan deidi. Kelesi derekte, erterekte jylannyń ordasyna ainalǵan úńgirdiń iesi aidahar men diiý peri bolǵan dep te aitylady. Áiteýir, syr saqtap jatqan qupiia sandyq sekildi bul jer.
Kieli mekende uzaq jyldar boiy shyraqshy bolǵan Asqar Rústembekuly demalysqa shyǵypty (Aýdan ákimdiginiń nusqaýymen budan bylai ondaǵy qyzmetkerdi shyraqshy dep emes, saiahattaýshy dep ataýdy uiǵarypty – S. T.). Qazirgi gid-saiahattaýshysy Ábdirazaq Máýlenov degen azamat. Mamandyǵy tarihshy-geograf. Bir jyldan beri osynda qyzmet etip keledi eken. Oǵan ilesip, baspaldaqpen joǵary kóterildik. Jyly jel soǵyp tur. Úńgirge kireberistegi oryndyqta kishkene kidirip, entigimizdi basyp, ishke endik. ...Keremet dersiz! Aýzy aiadai ǵana bolǵanmen ishi fýtbol alańy ispettes. Tamsanbai qaraý múmkin emes. Aiaǵymyzdy ańdap basyp, Ábekeńniń áńgimesine qulaǵymyzdy túrip kelemiz. «Ózim Aqmeshit aýylynda turamyn. Biraz jyldar boldy, osy úńgirdiń tastaryn alyp ǵylymi jumystar júrgizip júrmin. Zerttep kórgenimizde, Neolit dáýirinde qalyptasqany belgili bolyp otyr. Keremeti az emes. Buryn munda eki bulaq bolǵan eken. Tómenge túskende oń jaq bóliginde tórt attyly adam kirip shyǵatyn qaqpasy da bolǵan. Keiin bitelip qalǵan. Kieli meken bolǵan soń halyq jii keledi. Ziiarat etedi. Saiahat jasaidy. Bul jer Jaratqannyń tylsym bir álemi ári emdik qasieti bar úńgir», – deidi gid-saiahattaýshy.
Ainalany sholyp, asyqpai aralap shyqtyq. Úńgirdiń ortalyq alańynda qustyń sańǵyryǵy úiilip jatyr. Oǵan bálkim júz jyldan astam bolǵan shyǵar, múmkin odan da kóp. Birneshe jemis aǵashy bar eken. Jabaiy júzim men búldirgen. Joǵaryda jańbyr sýy ár jerinen tamshylap tur. Gid abailap júrýimizdi ótinip, eskertti. Janymyzdaǵy saparlastarymyz «sýdy qoishy, joǵarydaǵy tas qulap ketpes pe eken» deidi bir-birine úreilenip. Shynynda 40 metrge jýyq biiktegi tastar eshqandai tireýsiz tur. Úńgirdiń ishi kúmbez ispettes. Eni 60-80, uzyndyǵy 120 metr eken. Osydan 60-70 jyl buryn uzyndyǵy 200 metr bolǵan eken, 1966 jylǵy Tashkenttegi jer silkinistiń áserinen 120 metrge qysqaryp, shógipti. Gidtiń áńgimesin tyńdap kelemiz. Biraz jaitqa qanyq boldyq.
Tarihi ańyz-derekter ne deidi?
Úńgirdiń tarihy qyzyq. Erterekte, jaýgershilik qiyn-qystaý ýaqyttardyń kezinde osy mańdaǵy uly Bógen men bala Bógenniń jarysyp aqqan tusynda Esirkep Qoikeldi batyr qalmaqqa qarsy qol jinap, on myńnan astam sarbazymen jaýǵa qarsy shyǵýǵa daiyndalyp jatqan kezinde jańbyr jaýyp ketedi. Seldetip jaýǵan jańbyr astynda tańǵy namazdy qalai oqimyz dep qinalmai birden úńgirge túsip, bári qatarlasa turyp namazǵa jyǵylady. Mynaý bir keremet jer eken dep tańdanysady. Úńgirge boiy úirengennen keiin sarbazdardyń biri batyrǵa bul jer keremettigimen uzaq este qaldyrý úshin budan bylai bul úńgirdi Esirkep dep nemese Qoikeldi dep at qoiyp keteiik deidi. Bul usynysqa qarsylyq bildirgen batyr, qasietti keremet úńgirdiń kiesi oǵan laiyq bolmasaq bul ataýdy keshire almasa, eń qiyny sol bolar, dep sózin túiindeidi. Batyr da oiǵa berile turyp sóz bastapty. Bul úńgir olai bolmasa oń myńnan astam adam bizge jańbyrdan qorǵashtamas edi ǵoi, tańǵy namazymyzdy oqýǵa múmkindik berdi, tastary da appaq kúiinde ǵajap áser syilady, bárimiz jinalyp, on myńymyz bir jerde sájdege bas qoia aldyq, kieligi de osy da, bul jerdi endi Aqmeshit dep ataityn bolaiyq, bul qasietti jer eken, sodan bylai Aqmeshit úńgiri atalyp ketipti.
Tibettiń qasieti bar
Aqmeshittiń keremetine toqtalaiyq. Mamandardyń málimdeýinshe, munda adam aǵzasyna em: qýatty, tolqyndy aýa aǵymdary shoǵyrlanǵan. AQSh-tyń ǵaryshty zertteý ortalyǵynyń («NASA») málimetinshe, kúmbez shańyraqty ǵimarattarda shoǵyrlanǵan ǵaryshtyq energiia aýanyń quramyndaǵy iondy bólshekterdi ózgertip, aýadaǵy keleńsiz bakteriialardy joiyp, tazartady eken. Ǵylymi túrde saraptama júrgizilgen. Ondai ǵimaratta bolǵan adam jeńildep, biologiialyq aǵzasy (aýrasy) tazaratyn kórinedi.
Kópshilik biledi. Shymkentte Musatillá Toqanaov degen ultjandy ǵalym bar. Ózi aýylsharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandidaty. Elimizde geomagnittik tolqyndardy zerttep júrgen birden-bir ǵalym. Osy azamat sońǵy kezderi Aqmeshit úńgirin ekotýrizmge ainaldyrý máselesin kóterip júr. Bul týraly «Shymkent kelbeti» gazetine arnaiy suhbat ta bergen bolatyn. Ǵalym aitady.
– Birde geomagnitti tolqyndardyń bar-joǵyn tekserip kórý úshin, serikterimmen birge úńgirge tústim. Onyń ishi tap-taza. Janymdaǵylardyń qan qysymyn aldyn ala tekserip alǵanmyn. Jarty saǵattai serýendep, syrtqa shyqqanymyzda 160 bolyp turǵan qan qysymy 130-ǵa bir-aq tústi. 20-30 deńgeige tómen túsetinin anyqtadym. Qazaqtyń kiiz úii de kúmbezdi shańyraqty. Aqordamyz da sondai. Mundai pishindegi nysannyń ishinde aýa iondary ózgeretindikten, qaýipti bakteriia, virýstar bolmaidy. Kerisinshe, adam aǵzasyna jaily áser etip, keleńsiz energiiany ózine tartyp alady. Siz kúmbezdi shańyraqty ǵimarattyń ishine kóńil kúiińiz tómen bolyp kirseńiz, mamyrajai kúige enip, ashý-yzanyń qaida qalǵanyn umytasyz. Máselen, til-kóz, dýa tigen adamnyń unjyrǵasy túsip, mazasyzdanyp júredi. «Aqmeshitke» kirgenderdiń báriniń bioórisi qalypty jaǵdaiǵa túsip, immýndyq kúsh-qýaty kóteriledi. Ózim biofizik ǵalym retinde, bes-alty adamnyń bioórisin rettei alamyn. Al ary qarai shamam kelmeidi, óitkeni oǵan kóp energiia jumsalady. Al «Aqmeshitke» myńdaǵan adam tússe, bári de aýrýynan aiyǵyp, qýattanyp shyǵady. Iaǵni, bul meken bolashaqta densaýlyqtyń «fabrikasyna» ainalýy múmkin. Biz qolda bardy paidalanýymyz kerek qoi. Sol jerde shipajai ashylýy kerek degen usynysymdy aitqanmyn. Úńgirdiń aimaǵynda demalys-saýyqtyrý shipajai orynyn salsaq... Kádimgi «Mankent», «Sairam», «Saryaǵash» siiaqty. Shipajaidy qymyz ben shubatpen qamtamasyz etse. Sol jerde adamdar em alatyn bolsa, odan keiin «Aqmeshitke» kúnine 2 saǵat kirip-shyqsa, naǵyz immýndy kúsh-qýatty arttyratyn birden-bir oryn bolmai ma?! Sol sebepti bul úńgir keleshekte dúniejúzilik ekotýrizm aimaǵyna ainalaryna senim mol.
«Ońtústik» týrizm ortalyǵynyń basshylaryna Musatillá aǵamyzdyń buiymtaiyn jetkizip, pikirin bilgenbiz. Ondaǵy mamandardyń aitýynsha, emdeý-saýyqtyrý kesheniniń jobasy daiyn. Josparda tur. Qonaqúi, meiramhana, avtoturaq alańy qarastyrylǵan. Qarjy máselesi aldaǵy ýaqytta sheshimin tappaq kórinedi.
Igi iske qashanda qoldaý kerek-aq. Aqmeshit úńgiri týraly jýrnalistik zertteý júrgizip, kópshilikke keńinen túsindirip, tereńnen qozǵap jazǵan azamattyń biri – belgili jýrnalist Baqtiiar Taijan. «Aqmeshit – bio jáne ekotýrizm. Nasihaty jaqsy bolsa týristerdi magnittei tartatyn kieli meken, – deidi qalamger. – Dúniejúziniń jurty sáti tússe, Tibet taýyna shyǵyp, kókirek kere dem alyp, shambalalar qasietin júreginen ótkizýge qumbyl. Qoly jetkender boiyndaǵy keselderden aryldym, jan-dúniem tazardy dep keledi. Qui senińiz, qui senbeńiz, aspanmen amandasqan sol Tibet taýlarynyń qasieti osy bizdiń Aqmeshit úńgirinde bar. Musatilla Toqanovtai ǵalymnyń basqa sharýasyn jiyp qoiyp: «Aqmeshit!» dep shyryldaýynan osyny uqqaisyz. Aqmeshit – Allanyń meiirimimen erekshe jaratylǵan jer. Ertede adamdar jer qyrtysynyń jarylystary oipań, sai jerlerge jáne ózenniń burynǵy arnalaryna ózderi turatyn úilerin salmaǵan. Úilerin tek biik, tegis, taza jerlerge salǵan. Bizdiń ata-babalarymyz kóshpendi qalypta ómir súrgendikten, jazdyq jaiylymdarǵa shyqqanda qoi maly qai jerge úiirilip jatsa, sol jerge úilerin tikken. Sebebi, qoi maly, tegis qyratty jerlerdi qalaidy, saiǵa úiirilmegen. Halyq kieli taza jerlerdi bilip ondai jerlerdi kieli emdik qasietti jerler dep ataǵan. Týrizm kerek pe, em kerek pe, Aqmeshitten tabasyz. Munda álem jurtynyń kózqurty Tibettiń qasieti bar».
Jón-aq dersiz. Aqmeshit úńgiri týrizmge suranyp turǵan jer. Taǵy da gidtiń áńgimesin tyńdasaq: «Kezinde, ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary Baijansaidaǵy bir azamat úńgirdi mal qoraǵa ainaldyryp, siyr ustamaqshy bolypty. Qysta jyly, jazda salqyn, jaily dep. Biraq tasty buzyp-jarýǵa kólik-tehnikanyń «tisi» ótpegen. Ol áreketinen túk shyqpaǵasyn úńgirdiń shetkeri jaǵyn arnaiy jarylǵysh zatpen jarǵan. Qoparý sátinde bir jumysshysy qaza tapqasyn, álgi kisi túpki oiynan bas tartypty».
Týǵan ólkesiniń taý-qyratyn, sai-salasyn bes saýsaǵyndai biletin Ábdirazaq Máýlenov áńgimesinde bolashaqta úńgir ishinde arnaiy qazba jumystaryn júrgizýdi josparlap otyrǵanyn aitady. «Múmkin biz bilmegen jańa paraqtyń beti ashylar, kóne jádigerler tabylýy da ǵajap emes. Ony aýyl ákimdigimen kelisip, júrgizemiz», – deidi ol.
Aqmeshit úńgirine barar jol tep-tegis eken. Osydan 4-5 jyl buryn sol kezdegi oblys ákimi A.Myrzahmetovtyń qoldaýymen jol salynǵan. Jergilikti kásipkerler demeýshilik kórsetip, ainalmaly túsip-shyǵýǵa yńǵaily baspaldaqty ornatyp beripti. Sosyn tikushaq qonatyn eki alań bar. Alys-jaqynnan kásipker azamattar da kelip-turatyn kórinedi. Týristerge kelsek, ásirese Reseiden, Qyrǵyzstannan kóp keledi eken. Taiaýda oblys ákimi J. Túimebaev óńirimizde Týrizm salasy enshisin alyp arnaiy jeke basqarma bolyp qurylatynyn aitqan-dy. Bul árine, jaǵymdy jańalyq. Demek, aldaǵy kúnnen úmit basym. Aqmeshittiń bolashaqtaǵy jospar-jobasy nátijeli ári jemisti júzege asatynyna úlken senimmen qaraimyz.
Sábit Tastanbek
