اكادەميك ورازالى سەبدەن قازاقستان حالقىنا, قر پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆقا ەكٸنشٸ مەرتە اشىق حات جولدادى. اكادەميك بۇل جولعى حاتىندا مەملەكەت باسشىسىنا بەس تٷرلٸ ۇسىنىس ايتادى. ۇلت پورتالىنىڭ پوشتاسىنا كەلٸپ تٷسكەن حاتتى كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنامىز.
قازاقستان حالقىنا,
قر پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆقا
بەس ۇسىنىس
«ٶزگە ەمەس ٶزٸمە ايتام ٶز جايىمدى...», - دەپ, اقىن قاسىم امانجولوۆ ايتقانداي, الدىڭعى اشىق حاتتا ٶزەكتٸ ٶرتەگەن ەلدٸڭ ٸشكٸ جاعدايىن جازىپ ەدٸم. ەندٸ ەلٸمنٸڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن جاۋابىن ٶزٸم بەرۋگە بەلبايلادىم.
تٶرتكٷل ەلەم كٷرت ٶزگەرٸس كٷيدٸ ايرىقشا باستان كەشٸپ وتىرعان زاماندا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. ەلەمدٸك داعدارىس, ايماقتىق تولاسسىز سوعىس, كليماتتىڭ جىلىنۋى, بوسقىنداردىڭ جوسىلۋى, اشارشىلىق كٷيدەگٸ 1,3 ملرد. حالىقتىڭ تراگەديياسى, ت.ب. جەر شارىنىڭ جاعدايىنا كٶز جٸبەرە وتىرىپ, «بٸز وسى قايدا بارا جاتىرمىز?» دەمەسكە امال جوق... بۇل نەۋبەتتٸڭ الدىن الۋعا, قانداي دا بٸر شارا قولدانۋعا دامىعان ەلدەردٸڭ ٶزدەرٸ دەرمەنسٸزدٸك تانىتۋدا. الپاۋىت اقش-تىڭ كٶلەڭكەسٸنەن شىعا المايتىن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جاي عانا قۇلاق سالۋدان ارتىق ەشتەڭە جاساپ وتىرعان جوق. قىسقارتىپ ايتساق, ەلەمنٸڭ ٶزٸ قازٸر بەي-جاي كٷي كەشۋدە, ٶركەنيەت داعدارىستا. بۇل تۋرالى وي-ۇسىنىستارىمدى G7, G20 مەملەكەت باسشىلارىنا كەزٸندە حات ارقىلى جولداعان بولاتىنمىن.
ٶتكەندە مەن بٸر اشىق حات جازدىم. وسى بٸزدٸڭ قازاق ەلٸندە ماقتانۋعا تۇراتىن قانداي جەتٸستٸكتەرٸمٸز بار? ەڭ تٷبەگەيلٸ مەسەلە, ەلدٸڭ قال-جاعدايى, كٷن-كٶرٸس دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ, جۇمىسسىزدىق, ەسٸرەسە, اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق, جالاقىنىڭ ازدىعى, سٶز بوستاندىعىنىڭ جوقتىعى, ادام قۇقىعىنىڭ اياققا باسىلۋى مەن ادام ٶمٸرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ سىن كٶتەرمەيتٸندٸگٸ قاتتى الاڭداتادى. وسى كەلەڭسٸزدٸكتەر تاپا-تال تٷستە, الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا سپورت جۇلدىزى دەنيس تەندٸ ٶلتٸرٸپ كەتكەن كەزدە, قايراڭعا شىققان شاباقتاي اشىق كٶرٸندٸ. قازٸر حالىق كٶپ نەرسەگە نارازى جەنە حالىقتىڭ بۇل نارازىلىعى نەگٸزسٸز ەمەس. ەلٸمٸز سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ شىرماۋىندا. 5 ملن. جەرلەستەرٸمٸز كرەديتتەن كٶز اشپاي وتىر. ونىڭ باسىم بٶلٸگٸ تٶلەي الماي, يپوتەكاعا العان پەتەرلەرٸنەن, بيزنەستەرٸنەن ايرىلۋدا. وسى جاعدايدا ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساعاندار قانشاما! بٷگٸنگە دەيٸن ەر جانۇيانىڭ باسپانا سالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن 10 سوتىق جەر ٷلەسٸ تۋرالى مەسەلە ٶز شەشٸمٸن تاپپاي وتىر. اباي ايتپاقشى "... قايراتىڭا سٷيەنٸپ, ەڭبەگٸڭدٸ ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ قارا جەردە بەرەدٸ, قۇرى تاستامايدى". ەلباسىنىڭ «5 جىلعا دەيٸن جەر ساتىلماسىن جەنە شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلمەسٸن» دەگەن موراتورييٸ دە زاڭمەن شەگەلەنبەي, ارعى جاعى كٷمەندٸ بولىپ, ەلدٸ الاڭداتۋدا. تەڭگەنٸڭ قۇنسىزدانۋى, سول سەبەپتەن تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ تولاسسىز قىمباتتاۋىنىڭ اياعى كەدەيشٸلٸككە اپارىپ سوعۋدا. مەملەكەت ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەرٸن حالىق الدىندا ورىنداماي تۇر. زاڭ مەن جارلىقتار كٶبەيگەن سايىن ۇرلىقشىلاردىڭ دا سانى كٶبەيۋدە. مۇنىڭ بەرٸ بۇقارامەن ەتەنە جۇمىس ٸستەمەۋدٸڭ سالدارى.
الداعىنى اقىلمەن بولجاپ بٸلەتٸن, كەمەل ويلى باسشى بولاتىن ٶزگەرٸستٸ الدىن-الا سەزە وتىرىپ, «قازاننان قايناعان بۋدى» دەر كەزٸندە شىعارماسا, قازان قاقپاعىنىڭ اتىلاتىنى ەمبەگە ايان. الىسقا بارمايىق, مۇنداي جايدى كٶرشٸلەردەن كٶرٸپ, كۋە بولدىق ەمەس پە.
مٸنە, وسىنداي ەلەمدٸك جەنە ەلٸمٸزدە بەلەڭ الىپ وتىرعان كەلەڭسٸزدٸكتەردەن كەيٸن ەرٸكسٸز سۇراق تۋادى: «بٸز ٶزٸ قايدا بارا جاتىرمىز? بٸزدٸ قايدا الىپ بارا جاتىر? بٸزدە قايدا بارا جاتقانىمىزدى بٸلمەيمٸز. الىپ بارا جاتقاندار دا بٸلمەيدٸ».
قيىندىقتار جايىندا ەركٸم دە ايتۋى مٷمكٸن. ال ودان شىعۋدىڭ جولدارى قانداي? دەل وسى سۇراققا جاۋاپ بەرۋ, تەتٸكتەرٸن كٶرسەتٸپ بەرۋ – قيىننىڭ قيىنى. ەندٸ «نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن سۇراققا مامان رەتٸندە جاۋابىم تٶمەندەگٸدەي. مەسەلەنٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ, ٸستٸ ناسىرعا شاپتىرماۋ, كٷنٸ ەرتەڭ «قولىڭدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەپ» قالماۋ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, حالىق تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستٸ كٷتەدٸ.
ول ٷشٸن 5 ماڭىزدى ۇسىنىسىم بار:
ەڭ باستى مەسەلە قازاقستانعا ساياسي, ەلەۋمەتتٸك -ەكونوميكالىق زاڭمەن شەگەلەنگەن تۇراقتى جٷيە جاساۋ كەرەك. بٷكٸل ەلٸمٸز وسى جٷيە بويىنشا جۇمىس جاسايتىن بولادى. حالىق سايلاعان بيلٸك كەلەدٸ-كەتەدٸ, بٸراق جٷيە تۇراقتى جۇمىس ٸستەپ تۇرادى, دامىعان ەلدەردەگٸدەي... وسى جٷيە ارقىلى مەملەكەتٸمٸز ٷزٸلٸسسٸز-تيٸمدٸ دامىيدى. مەنٸڭ 5 ۇسىنىسىم دا, وسى جٷيەنٸ جاساپ, قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بەرٸلٸپ وتىر.
بٸرٸنشٸ ۇسىنىس. قازٸر ساياسي رەفورماعا باسىمدىلىق بەرٸپ, كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردەن باستاۋ كەرەك. قوعامنىڭ ساياسي قۇرىلىمىندا بٷكٸل قازاقستان حالقى سايلاعان جوعارعى ورگاننىڭ ستاتۋسىن كٶتەرۋ قاجەت. 4 رەت پارلامەنتتٸڭ دەپۋتاتى بولىپ, كٶپ نەرسەنٸڭ اششى-تۇششىسىن تاتقان كەسٸبي مامان رەتٸندە كٶزٸمنٸڭ جەتكەنٸ, وسى كەزگە دەيٸن ەگەمەندٸلٸكتٸ قالىپتاستىردىق, ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتتٸك, بۇنى بٸز «ەل رەتٸندە دامۋدىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ» دەپ اتايىق. ەكٸنشٸ كەزەڭدە, ياعني, دەل قازٸر پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا كٶشۋدٸڭ ۋاقىتى كەلدٸ. قازاق ەلٸ ۋنيتارلى مەملەكەت بولعاندىقتان, بٸرپالاتالى پارلامەنتكە كٶشۋٸ كەرەك, ونىڭ قۇرامىنىڭ 50% پارتييالاردان سايلانۋى تيٸس, كەلەسٸ 50% حالىق جەرگٸلٸكتٸ جەردەن, وكرۋگتاردان ٶز قالاۋلىلارىن سايلاسىن. سوندا حالىق ٶز دەپۋتاتىنا ٷندەۋ جاساپ, مٸندەتتەر قويا الادى. سەنٸمدٸ اقتاماسا, باسقامەن اۋىستىرۋعا, روتاتسييا جاساۋى دا مٷمكٸن. پارلامەنتكە دەپۋتاتتار تەك تازا سايلاۋمەن ٶتكەن جاعدايدا عانا حالىق بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸ ارتادى. ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ جاعدايدا ولاي بولماي تۇر.
ەل ٸشٸندەگٸ جەنە بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدى جٸتٸ باقىلاپ وتىرعان الىس-جاقىن شەتەلدەردەگٸ «ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنان كەيٸن كٸم كەلەدٸ?» دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ باسىمدىلىعى راكۋسىنان الىپ قاراستىرعاندا, دەل قازٸر بٸزگە قاجەتٸ رەۆوليۋتسييالىق كٷرەس ەمەس, كونستيتۋتسيياعا, كودەكستەرگە, زاڭدارعا تيٸستٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ جٷيەنٸ ەۆوليۋتسييالىق تٷردە ٶزگەرتەتٸن ناقتى ۇسىنىستار كەرەك. بٸراق مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ساياسي ماقساتى انىق, بولجامدى, ەرتەڭ بٸر جاعدايلارعا بايلانىستى ٶزگەرمەيتٸن ( اقش-تىڭ كونستيتۋتسيياسى سيياقتى) تۇراقتى بولۋى كەرەك. سوندا حالىق سەنەدٸ دە ەرەدٸ.
ەكٸنشٸ ۇسىنىس. حالىق قازٸر ساياسي, بيزنەس ەليتانىڭ, بيلٸكتٸڭ قۇرساۋىندا تىپىر ەتە الماي وتىر. بۇدان شىعاتىن بٸر عانا جول بار – ۇلتتىق كەلٸسٸم ارقىلى شىعۋ. جاڭادان مەملەكەتتٸك ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋ ارقىلى ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جەنە قوعامدىق دامۋىنىڭ ۇلتتىق باسىمدىلىقتارىن جاساۋ, ىنتىماق بٸرلٸكتٸ, دەموكراتييالىق ٷردٸستٸ كٷشەيتۋ قاجەت. سىزداۋىقتاي اسقىنعان ەلدٸڭ ٸشكٸ كەلەڭسٸزدٸكتەرٸن شەشۋ ٷشٸن ەلباسىنىڭ ٶزٸ مۇرىندىق بولىپ, حالقىمىزدىڭ اراسىنان ماقتاۋ-ماداقتان الىس, كەلەلٸ وي ايتا الاتىن, ٸس جاساي الاتىن, تابانىنىڭ بٷدٸرٸ بار اقىلمان يگٸ-جاقسىلاردى بٸر دٶڭگەلەك ٷستەل باسىنا جيناپ, اقىل-كەڭەس قۇرۋ مەسەلەسٸ ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن اسا قاجەت مەسەلە بولىپ وتىرعانىن تاعى دا ايتامىن. اتالمىش پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸ قانداي, مەملەكەتتٸ جاڭا جولعا سالۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك, وسى سۇراقتارىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە كەڭەس قۇرۋ – بٷگٸنگٸنٸڭ ەڭ ۇتىمدى قادامى بولماق. بۇل كەڭەس – تۇراقتى مەملەكەتتٸك ۇلتتىق كەڭەس رەتٸندە ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەپ تۇرۋى كەرەك. ونىڭ زاڭمەن شەگەلەنگەن فۋنكتسيياسى كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەرگە وڭ ىقپال ەتەتٸن ۇسىنىستار بەرٸپ وتىرۋ بولىپ تابىلادى. كەڭەستە تالقىلاناتىن مەسەلەلەردٸڭ بەرٸ حالىققا جارييا تٷردە ٶتكٸزٸلۋٸنە مەن بەرۋ دە اسا ماڭىزدى بولماق. بۇل وتىرىستىڭ جارييالى بولۋى يا ونى بارلىق اقپارات قۇرالدارى تەگٸس كٶرسەتٸپ وتىرۋى اسا ماڭىزدى. سوندا كٸمنٸڭ ٸشٸندە نە بار, كٸمنٸڭ قانداي ويى بار ەكەنٸن حالىق بٸلەتٸن بولادى. ات تٶبەلٸندەي از حالىقپىز, ماقساتىمىز ەل مەن جەردٸ, تٸل مەن دٸلدٸ ساقتاپ, كەلەر ۇرپاقتى باقىتتى ەتۋ, ٶزگە ەلگە جەم بولماۋ, ٶركەنيەتتٸ, دامىعان, دەموكراتييالىق ەل بولۋ! وسىنى كٶرگەن حالقىمىز ٶز ۋەجٸن ەل الدىندا سٶز ايتا الاتىن مارقاسقا ازاماتتارى ارقىلى بٸلدٸرەر ەدٸ, جاڭا زاماننىڭ تۋرا جولى كٶرسەتٸلەر ەدٸ.
مەملەكەتتٸك ۇلتتىق كەڭەس پرەزيدەنتتٸڭ جارلىعىمەن قۇرىلسىن, ونىڭ قۇرامىندا ەر وبلىستان 1-2 ادامنان, 6 پارتييادان 6 ادام, قالعان 50% ەلدٸڭ سٶزٸن ايتاتىن بەلگٸلٸ تۇلعالار, قوعامدىق ۇيىمداردان, كەڭەستٸڭ 2 تەڭ تٶراعاسى بولۋى كەرەك. كەڭەستٸڭ قۇرامى مۇقييات قارالىپ, ارنايى ەرەجەمەن ناعىز حالىق ٶكٸلدەرٸنەن جاساقتالۋى تيٸس. ۇلتتىق كەڭەستٸڭ «رەگلامەنتٸ مەن ەرەجەسٸن» ونىڭ. ٶزدەرٸ قابىلداعانى دۇرىس. ەگەر ۇلتتىق كەڭەس قازٸر قۇرىلماسا, ونىڭ فۋنكتسيياسىنىڭ اسا ماعىزدىلىعى الداعى ۋاقىتتا بەرٸبٸر سوعان ەكەلەدٸ. سەبەبٸ ۇلتتىق كەڭەس اراسى اجىراپ كەتكەن حالىق پەن بيلٸك ورتاسىندا كٶپٸر بولار ەدٸ
ٷشٸنشٸ ۇسىنىس. مەنٸڭ ويىمشا قازٸر ەلەم ٷشٸن دە, بٸز ٷشٸن دە ٶتە ماڭىزدى ەكٸ كٷردەلٸ مەسەلە تۇر. ول ادامزات ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى ونىڭ رۋحاني قۇندىلىعى مەن ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸگٸ – ٶمٸردٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸ ەكەندٸگٸن تٷسٸنە بٸلۋٸ, سولاردى ورنىمەن ٸسكە قوسا بٸلۋٸ. ەكەۋٸنٸڭ تىعىز بايلانىستا, بٸر كٶگەندە ەكەندٸگٸن تٷسٸنە وتىرىپ, بٸرگە قوسىپ شەشۋدٸ قولعا الۋ قاجەتتٸگٸ – قازٸر ٶتە اكتۋالدى مەسەلە. دامىعان مەملەكەتتەر بۇل ەكەۋٸن بٸرجاقتى شەشٸپ, ماتەرياليستٸك جولعا تٷسٸپ, تەك بايۋدى ويلاپ, ٶركەنيەت جولىنان شاتاسىپ, رۋحانيياتتان كەنجە قالدى. كريزيستٸڭ سەبەبٸ دە وسىندا جاتىر. ال بٸز بولساق, قىرۋار بايلىقتىڭ ٷستٸندە وتىرىپ, جاعدايىمىزدى نەدەن باستاۋدى بٸلمەي, داعدارۋدامىز. بٸر دە «ەكونوميكا – بٸرٸنشٸ ورىندا» دەدٸك, كٶپ جىلدار بويى يدەولوگييانى, تەربيەنٸ, دٸني ٸزگٸلٸك باعىتتى دۇرىس جولعا قويماي, ەندٸ «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەيمٸز. رۋحاني دامۋدى ادامنىڭ وي ساناسىن, ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن ٸزگٸلەندٸرۋدەن, تەربيە مەن مورالدان, ۇلى ابايدىڭ "تولىق ادامى" ٸلٸمٸن بويعا سٸڭٸرۋدەن باستاۋ كەرەك. كەشە عانا «ساياسي رەفورمانى باستايمىز» دەپ جار سالساق, كٶپ ۋاقىت ٶتپەي ول ۇمىت قالادى. سانانى جاڭا بٸر ۇران دٸڭكەلەيدٸ. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بٸر نەرسەنٸڭ باسىن باستايمىز دا, اياعىنا جەتكٸزە الماي, سوڭىنان جاڭا بٸر «باعدارلاماعا» اۋىسىپ كەتەمٸز. بۇرىنعىسى ۇمىتىلادى, قىرۋار قارجى جۇمسالادى. مىسالى, 2003 ج. جەنە 2010-2014 جج. مەملەكەتتٸك يننوۆاتسييالىق باعدارلامالار اياقسىز قالىپ, تولىق ورىندالعان جوق. بۇعان دەلەل جەتكٸلٸكتٸ.
رۋحاني قۇندىلىققا كەلسەك, مەنٸڭ 2012 جىلى تٸكەلەي جوبا رەتٸندە 8 ملرد. اقش دوللارى تۇراتىن بارلىق ەسەبٸمەن جازىپ بەرٸلگەن تٷركٸستاندى رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ ارقىلى رۋحىمىزدى وياتۋ جوباسى ەلباسىنا جٸبەرٸلگەن بولاتىن. ٷكٸمەتتەن, مەدەنيەت مينيسترٸنەن بۇل تٷركٸستان جوباسى ٶزەكتٸ, قاجەت جوبا دەپ قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, بٸراق قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان سول ۋاقىتتا جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولمايتىندىعى تۋرالى حات العانبىز. بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتپاسا, كەمٸگەن جوق. بۇل جوبا 6 ٷلكەن كلاستەردەن تۇرادى: رۋحاني استانا تٷركٸستان قالاسىن ەسكٸ ناقىشتا سالۋ; كەنتاۋ تەحنولوگييالىق كلاستەرٸ; جاڭا اۋىل كلاستەرٸ;تۋريزم كلاستەرٸ; ينفراقۇرىلىم; لوگيستيكا. جوبادا: «تٷركٸستاندى حالىقارالىق دەڭگەيدە رۋحاني مەگاپوليس جاساۋ ارقىلى تٷركٸ ەلەمٸنە رۋحاني سەرپٸلٸس بەرٸلەدٸ» دەلٸنگەن. ەندٸگٸ مەنٸڭ ويىم وسىلار سٶزبۇيداعا سالىنباي تولىققاندى ٸسكە اسسا دەگەن تٸلەك.
تٶرتٸنشٸ ۇسىنىس. قازاقستاننىڭ ٷدەمەلٸ دامۋى ٷشٸن اقساپ تۇرعان عىلىم مەن بٸلٸمگە سەرپٸلٸس بەرۋ كەرەك. بٸلٸمدٸ حالىق, بٸلٸمدٸ قوعام بولماي بٸرەۋلەردٸڭ جەتەگٸندە جٷرگەنٸمٸز-جٷرگەن. سوۆەتتەر وداعىندا فۋندامەنتالدى عىلىمنىڭ بيٸك دەنگەيٸنٸڭ ارقاسىندا كوسموسقا يۋ. گاگاريندٸ تۇنعىش رەت ۇشىرعان عىلىمدى, بٸلٸمدٸ بٸز باتىسقا جالتاقتاپ "بولوندىق پروتسەسٸنٸڭ" اياعىنا تاپتاتتىق. كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعاۋ عىلىمي كەڭەستەرٸن دەپۋتاتتار قابىلداعان زاڭمەن جاۋىپ تاستادىق. قازٸر عىلىمعا بەرٸلەتٸن قارجى «جەتٸم قىزدىڭ جاساۋىنداي» جالپى ٸشكٸ ٶنٸمگە شاققاندا (جٸٶ) بار بولعانى 0,14% عانا. ال دامىعان ەلدەردە 3-4%. دەمەك 20-30 ەسە تٶمەن. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا تٶمەن, بەرٸ ەسكٸرٸپ توزعان. عالىمنىڭ حەلٸ ٶلمەس قامنىڭ كٷنٸ. باسقالارىن بىلاي قويعاندا, عىلىم دوكتورىنىڭ الاتىن جالاقىسىنىڭ ٶزٸ ٸرٸ كومپانييا كٷزەتشٸسٸنٸڭ ايلىعىنداي-اق. بٸزگە تەك قاتاردان قالماۋ ٷشٸن عىلىمعا كەم دەگەندە جٸٶ-نەن 1,5% قاراجات بٶلٸنۋ كەرەك. ەدٸلەتسٸز جابىلعان ۇلى اكادەمٸك ق. سەتپاەۆ نەگٸزٸن قالاعان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىن قايتا جاڭعىرتىپ, مەملەكەتتٸك ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسى ەتٸپ قۇرۋ ٶتە قاجەت! مۇنداي اكادەمييالار مەن ديسسەرتاتسييالىق عىلىمي كەڭەستەر بٸزدەن باسقا بارلىق تمد مەملەكەتتەرٸندە ساقتالىپ قالدى. سوندا بٸزدٸڭ عىلىمىمىز رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ عىلىمىنان جوعارى بولعانىما? ٶكٸنٸشكە وراي ولاي ەمەس... جەكە عىلىم مينيستٸرلٸگٸن قۇرۋ قاجەت. بٸز رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزبەن جوعارى تەحنولوگييالاردى بٸرگە قوسىپ دامىتساق قانا جاڭا حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعا الامىز.
بٸزگە جاڭا تەحنولوگييالاردى, VI-VII تەحنولوگييالىق ۋكلادتاردى: نانو-بيوتەحنولوگييا, گەندٸ ينجەنەرييا, كوسموستىق تەحنولوگييا, جاساندى ينتەللەكت, روبوتتاندىرۋ, اتومداردى تەلەپورتاتسييالاۋ, كٷن جەنە سۋتەكتٸ ەنەرگييا, ماگنيتيزم, ينفورماتسييالىق – كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييانى تەز دامىتۋ قاجەت. مىسالى يندييا بۇل سالادان ازييا ەلدەرٸنەن كٶش باستاپ تۇر. ەسٸرەسە بٸزدە «كريتيچەسكيە تەحنولوگييانى» بٷگٸن قولعا الۋ كەرەك, كٶپ كەشٸگۋدەمٸز. الدىمىزدا تسيفرلى دەۋٸردەن سوڭ ٸزگٸلٸكتٸ قوعامنىڭ دەۋٸرٸ كەلمەك.
بەسٸنشٸ ۇسىنىس. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىنىڭ باسىن قوساتىن ەڭ ماڭىزدى جوبام – «مەملەكەتتٸ 5-تٸك سپيرالمەن جاڭاشا باسقارۋ» جوباسىنىڭ نەگٸزگٸ يدەياسىمەن تانىستىرعىم كەلەدٸ. ولار مەملەكەت, بيزنەس, عىلىم, قوعام جەنە ادام قاجەتتٸلٸگٸ, اقپاراتتىق جٷيە سىندى مەملەكەتتٸ تيٸمدٸ باسقارۋدىڭ 5 بازالىق ەلەمەنتتەرٸنەن تۇرادى. ەر بلوك بويىنشا جوبالار مەن تەتٸكتەرٸ دايىندالدى. ولار ٸسكە قوسىلۋعا دايىن تەك ساياسي شەشٸم بولسا! ەلەمدە انالوگى جوق بۇل جوبانى حالىقارالىق كونگرەستە, كونفەرەنتسييادا تانىستىرىپ, باياندامالار جاسادىم. ەگەر بٸز وسى بەس بلوكتا, بٸر ساعاتتىڭ تەتٸگٸ تەرٸزدٸ جۇمىس ٸستەسەك, تەز العا كەتەمٸز. قازٸر بٸزدە مەملەكەت جەنە بيزنەس (گچپ) دەيدٸ. كەيدە بەزبٸرەۋدٸڭ يا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جۇمىس اتقاراتىنىن, يا ٷلكەن بيزنەسمەن ەكەندٸگٸن اجىراتا الماي جاتامىز. تەك ٸستٸ بولىپ, ۇستالىپ جاتقان كەزٸندە عانا ونىڭ ٷلكەن لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىرعانىن حالىق بٸلٸپ جاتادى. ححٸ عاسىردا ەلەم كٷرت ٶزگەرٸس ٷستٸندە. بٸز سونى سەزٸپ, دەر كەزٸندە ەكونوميكانى دا, ساياساتتى دا ترانسفورماتسييا جاساپ, باسىمدىلىقتاردى كٷرت ٶزگەرتٸپ ەلٸمٸزدٸ دامىتۋدا جاڭا سەرپٸلٸس بەرەتٸن دەڭگەيگە شىعۋىمىز كەرەك. وسىعان وراي كەيٸنگٸ كەزدە ەلٸمٸزدە جۋساپ قالعان زييالى قاۋىمنىڭ ٷنٸن شىعاراتىن, ۇلتتىڭ رۋحىن كٶتەرەتٸن كەزٸ كەلدٸ. قازاق زييالىلارىنىڭ پٸسٸپ جەتٸلمەگەنٸ, باتىلدىقتىڭ جەتپەگەنٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا حالىقتىڭ دا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸسكە دايىن ەمەستٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
ەلدەگٸ جاڭا كادر ساياساتى, جاڭا ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك, قۇقىقتىق رەفورما تەك ادامنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتكەندە عانا حالىق بيلٸكتٸ قولدايدى. سوندىقتان قاتەلٸكتەردٸ ەڭ الدىمەن ٶزٸمٸزدەن, ٶز ٸسٸمٸزدەن ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. ٶز مٸنٸن كٶرە الماعان بيلٸك پەن حالىق ٶركەنيەتكە ۇمتىلا المايدى!
وسى قيىن-قىستاۋ, تاعدىرلى زاماندا قازاقستاندى «وتانىم, جەرٸم, تٸلٸم, دٸلٸم» دەپ بٸلەتٸن ەر ازاماتىنىڭ بويىنان پاتريوتتىق سەزٸم قاۋلاپ, جارىپ شىعاتىن ۋاقىت كەلدٸ. تاعى دا ايتام, بٸز ات تٶبەلٸندەي از حالىقپىز, ٶز ٶزٸمٸزدٸڭ قادٸرٸمٸزدٸ بٸلمەسەك, وندا باسقالارعا جەم بولامىز. قۇر الاقان ەمەسپٸز, تاريحىمىز سوناۋ اتا-تەكتەن: ساق, عۇن, تٷركٸ قاعاناتى, حاندىقتاردان بەرٸ تەكتٸ حالىق ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرەدٸ. تٸپتٸ بٸر ۋاقىتتاردا تٷركٸ قاعاناتى يمپەرييالىق ەلەمدٸك ٶركەنيەت ەلٸ, ريم يمپەريياسى سيياقتى, 6 تسيۆيليزاتسييانىڭ بٸرٸ بولعانى دا تاريحتان بەلگٸلٸ. مٸنە, سول يمپەرييالىق جويقىن كٷشتەن, تاريحي ٸزگٸلٸكتەن بٸزدٸڭ ۇرپاققا دا بٸرەر نەرسە قالعان بولار. سول گەنەتيكالىق كٷشكە, سانانى, ۇلتتىق, يممۋنيتەتتٸ وياتىپ, اتا بابالار ەرۋاعىنا سىيىنىپ, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن, كەلەشەگٸن ويلاپ ەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەرگە قاراي بەت تٷزەيٸك. بۇل سوڭعى مٷمكٸندٸگٸمٸز بولۋى مٷمكٸن.
شىندىعىنا كەلگەندە بٸز قازاقستان, اقش, قىتاي, رەسەيدە ەمەسپٸز, جويقىن كٷشٸنە, ارميياسىنا, ەكونوميكاسىنا سەنٸپ كٷشپەن الىپ تا شالىپ تا جىعاتىن. ال بٸز بولساق تەك جوعارىدا ايتىلعان تەكتٸلٸگٸمٸزگە, ادام پوتەنتسييالىنا, سانى از حالىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن ىنتىماعىمىزعا, اتا- بابالارىمىزدىڭ بٸزگە قالدىرعان جەر بايلىعىن اقىلمەن تيٸمدٸ پايدالانىپ دەموكراتييالىق ەل بولۋ.
قۇرمەتتٸ ەلباسى, قارا ورمان حالقىم, سٸزدەردٸ ەلدٸڭ ەرتەڭٸ, ۇرپاقتىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن سونى ٶزگەرٸستەرگە شاقىرامىن! ٶز باسىم وسى جولدا ريياسىز ەڭبەك ەتۋگە سٶز بەرەمٸن.
وسى حاتتاعى ۇسىنىستارعا پٸكٸر الىسقان سوڭ, الداعى ۋاقىتتا قازاق حالقىنىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەتٸن جوبالارىمدى ۇسىنىپ وتىرماقپىن.
اسا قۇرمەتپەن
ورازالى سەبدەن,
قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ پرەزيدەنتٸ,
اكادەميك, قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى,
قر پارلامەنتٸنٸڭ 4 دٷركٸن دەپۋتاتى
