Akademik Orazaly Sábden Qazaqstan halqyna, QR Prezidenti N.Á.Nazarbaevqa ekinshi márte ashyq hat joldady. Akademik bul jolǵy hatynda Memleket basshysyna bes túrli usynys aitady. Ult portalynyń poshtasyna kelip túsken hatty kópshilik nazaryna usynamyz.
Qazaqstan halqyna,
QR Prezidenti N.Á.Nazarbaevqa
BES USYNYS
«Ózge emes ózime aitam óz jaiymdy...», - dep, aqyn Qasym Amanjolov aitqandai, aldyńǵy Ashyq hatta ózekti órtegen eldiń ishki jaǵdaiyn jazyp edim. Endi elimniń erteńi úshin jaýabyn ózim berýge belbailadym.
Tórtkúl álem kúrt ózgeris kúidi airyqsha bastan keship otyrǵan zamanda ómir súrip otyrmyz. Álemdik daǵdarys, aimaqtyq tolassyz soǵys, klimattyń jylynýy, bosqyndardyń josylýy, asharshylyq kúidegi 1,3 mlrd. halyqtyń tragediiasy, t.b. jer sharynyń jaǵdaiyna kóz jibere otyryp, «biz osy qaida bara jatyrmyz?» demeske amal joq... Bul náýbettiń aldyn alýǵa, qandai da bir shara qoldanýǵa damyǵan elderdiń ózderi dármensizdik tanytýda. Alpaýyt AQSh-tyń kóleńkesinen shyǵa almaityn Birikken Ulttar uiymy jai ǵana qulaq salýdan artyq eshteńe jasap otyrǵan joq. Qysqartyp aitsaq, álemniń ózi qazir bei-jai kúi keshýde, órkeniet daǵdarysta. Bul týraly oi-usynystarymdy G7, G20 memleket basshylaryna kezinde hat arqyly joldaǵan bolatynmyn.
Ótkende men bir Ashyq hat jazdym. Osy bizdiń qazaq elinde maqtanýǵa turatyn qandai jetistikterimiz bar? Eń túbegeili másele, eldiń qal-jaǵdaiy, kún-kóris deńgeiiniń tómendigi, jumyssyzdyq, ásirese, aýyldaǵy jumyssyzdyq, jalaqynyń azdyǵy, sóz bostandyǵynyń joqtyǵy, adam quqyǵynyń aiaqqa basylýy men adam ómiriniń qaýipsizdiginiń syn kótermeitindigi qatty alańdatady. Osy keleńsizdikter tapa-tal túste, Almatynyń qaq ortasynda sport juldyzy Denis Tendi óltirip ketken kezde, qairańǵa shyqqan shabaqtai ashyq kórindi. Qazir halyq kóp nársege narazy jáne halyqtyń bul narazylyǵy negizsiz emes. Elimiz sybailas jemqorlyqtyń shyrmaýynda. 5 mln. jerlesterimiz kreditten kóz ashpai otyr. Onyń basym bóligi tólei almai, ipotekaǵa alǵan páterlerinen, biznesterinen airylýda. Osy jaǵdaida óz-ózine qol jumsaǵandar qanshama! Búginge deiin ár januianyń baspana salýyna múmkindik beretin 10 sotyq jer úlesi týraly másele óz sheshimin tappai otyr. Abai aitpaqshy "... qairatyńa súienip, eńbegińdi saý, eńbek qylsań qara jerde beredi, qury tastamaidy". Elbasynyń «5 jylǵa deiin jer satylmasyn jáne sheteldikterge jalǵa berilmesin» degen moratoriii de zańmen shegelenbei, arǵy jaǵy kúmándi bolyp, eldi alańdatýda. Teńgeniń qunsyzdanýy, sol sebepten tutyný taýarlarynyń tolassyz qymbattaýynyń aiaǵy kedeishilikke aparyp soǵýda. Memleket óziniń áleýmettik mindetterin halyq aldynda oryndamai tur. Zań men jarlyqtar kóbeigen saiyn urlyqshylardyń da sany kóbeiýde. Munyń bári buqaramen etene jumys istemeýdiń saldary.
Aldaǵyny aqylmen boljap biletin, kemel oily basshy bolatyn ózgeristi aldyn-ala seze otyryp, «qazannan qainaǵan býdy» der kezinde shyǵarmasa, qazan qaqpaǵynyń atylatyny ámbege aian. Alysqa barmaiyq, mundai jaidy kórshilerden kórip, kýá boldyq emes pe.
Mine, osyndai álemdik jáne elimizde beleń alyp otyrǵan keleńsizdikterden keiin eriksiz suraq týady: «Biz ózi qaida bara jatyrmyz? Bizdi qaida alyp bara jatyr? Bizde qaida bara jatqanymyzdy bilmeimiz. Alyp bara jatqandar da bilmeidi».
Qiyndyqtar jaiynda árkim de aitýy múmkin. Al odan shyǵýdyń joldary qandai? Dál osy suraqqa jaýap berý, tetikterin kórsetip berý – qiynnyń qiyny. Endi «ne isteý kerek?» degen suraqqa maman retinde jaýabym tómendegidei. Máseleniń eń úlkeni, isti nasyrǵa shaptyrmaý, kúni erteń «qolyńdy mezgilinen kesh sermep» qalmaý. Bir sózben aitqanda, halyq túbegeili ózgeristi kútedi.
Ol úshin 5 mańyzdy usynysym bar:
Eń basty másele Qazaqstanǵa saiasi, áleýmettik -ekonomikalyq zańmen shegelengen turaqty júie jasaý kerek. Búkil elimiz osy júie boiynsha jumys jasaityn bolady. Halyq sailaǵan bilik keledi-ketedi, biraq júie turaqty jumys istep turady, damyǵan elderdegidei... Osy júie arqyly memleketimiz úzilissiz-tiimdi damyidy. Meniń 5 usynysym da, osy júieni jasap, qalyptastyrý úshin berilip otyr.
Birinshi usynys. Qazir saiasi reformaǵa basymdylyq berip, Konstitýtsiialyq ózgeristerden bastaý kerek. Qoǵamnyń saiasi qurylymynda búkil Qazaqstan halqy sailaǵan joǵarǵy organnyń statýsyn kóterý qajet. 4 ret Parlamenttiń depýtaty bolyp, kóp nárseniń ashy-tushysyn tatqan kásibi maman retinde kózimniń jetkeni, osy kezge deiin egemendilikti qalyptastyrdyq, irgemizdi bekittik, buny biz «el retinde damýdyń birinshi kezeńi» dep ataiyq. Ekinshi kezeńde, iaǵni, dál qazir Parlamenttik Respýblikaǵa kóshýdiń ýaqyty keldi. Qazaq eli ýnitarly memleket bolǵandyqtan, birpalataly Parlamentke kóshýi kerek, onyń quramynyń 50% partiialardan sailanýy tiis, kelesi 50% halyq jergilikti jerden, okrýgtardan óz qalaýlylaryn sailasyn. Sonda halyq óz depýtatyna úndeý jasap, mindetter qoia alady. Senimdi aqtamasa, basqamen aýystyrýǵa, rotatsiia jasaýy da múmkin. Parlamentke depýtattar tek taza sailaýmen ótken jaǵdaida ǵana halyq bilikke degen senimi artady. Ókinishke orai, qazirgi jaǵdaida olai bolmai tur.
El ishindegi jáne bizdiń jaǵdaiymyzdy jiti baqylap otyrǵan alys-jaqyn shetelderdegi «Elbasy Nursultan Ábishulynan keiin kim keledi?» degen qyzyǵýshylyqtyń basymdylyǵy rakýsynan alyp qarastyrǵanda, dál qazir bizge qajeti revoliýtsiialyq kúres emes, konstitýtsiiaǵa, kodeksterge, zańdarǵa tiisti ózgerister engizip júieni evoliýtsiialyq túrde ózgertetin naqty usynystar kerek. Biraq Memleketimizdiń saiasi maqsaty anyq, boljamdy, erteń bir jaǵdailarǵa bailanysty ózgermeitin ( AQSh-tyń Konstitýtsiiasy siiaqty) turaqty bolýy kerek. Sonda halyq senedi de eredi.
Ekinshi usynys. Halyq qazir saiasi, biznes elitanyń, biliktiń qursaýynda typyr ete almai otyr. Budan shyǵatyn bir ǵana jol bar – Ulttyq kelisim arqyly shyǵý. Jańadan Memlekettik Ulttyq keńes qurý arqyly elimizdiń saiasi jáne qoǵamdyq damýynyń ulttyq basymdylyqtaryn jasaý, yntymaq birlikti, demokratiialyq úrdisti kúsheitý qajet. Syzdaýyqtai asqynǵan eldiń ishki keleńsizdikterin sheshý úshin Elbasynyń ózi muryndyq bolyp, halqymyzdyń arasynan maqtaý-madaqtan alys, keleli oi aita alatyn, is jasai alatyn, tabanynyń búdiri bar aqylman igi-jaqsylardy bir dóńgelek ústel basyna jinap, aqyl-keńes qurý máselesi ýaqyt kúttirmeitin asa qajet másele bolyp otyrǵanyn taǵy da aitamyn. Atalmysh problemalardy sheshýdiń negizgi tetikteri qandai, memleketti jańa jolǵa salý úshin ne isteý kerek, osy suraqtarynyń tóńireginde Keńes qurý – búginginiń eń utymdy qadamy bolmaq. Bul Keńes – turaqty Memlekettik ulttyq Keńes retinde únemi jumys istep turýy kerek. Onyń zańmen shegelengen fýnktsiiasy Konstitýtsiialyq ózgeristerge, saiasi-áleýmettik, ekonomikalyq kúrdeli ózgeristerge oń yqpal etetin usynystar berip otyrý bolyp tabylady. Keńeste talqylanatyn máselelerdiń bári halyqqa jariia túrde ótkizilýine mán berý de asa mańyzdy bolmaq. Bul otyrystyń jariialy bolýy ia ony barlyq aqparat quraldary tegis kórsetip otyrýy asa mańyzdy. Sonda kimniń ishinde ne bar, kimniń qandai oiy bar ekenin halyq biletin bolady. At tóbelindei az halyqpyz, maqsatymyz el men jerdi, til men dildi saqtap, keler urpaqty baqytty etý, ózge elge jem bolmaý, órkenietti, damyǵan, demokratiialyq el bolý! Osyny kórgen halqymyz óz ýájin el aldynda sóz aita alatyn marqasqa azamattary arqyly bildirer edi, jańa zamannyń týra joly kórsetiler edi.
Memlekettik Ulttyq keńes Prezidenttiń jarlyǵymen qurylsyn, onyń quramynda ár oblystan 1-2 adamnan, 6 partiiadan 6 adam, qalǵan 50% eldiń sózin aitatyn belgili tulǵalar, qoǵamdyq uiymdardan, keńestiń 2 teń tóraǵasy bolýy kerek. Keńestiń quramy muqiiat qaralyp, arnaiy erejemen naǵyz halyq ókilderinen jasaqtalýy tiis. Ulttyq keńestiń «reglamenti men erejesin» onyń. ózderi qabyldaǵany durys. Eger Ulttyq Keńes qazir qurylmasa, onyń fýnktsiiasynyń asa maǵyzdylyǵy aldaǵy ýaqytta báribir soǵan ákeledi. Sebebi Ulttyq keńes arasy ajyrap ketken halyq pen bilik ortasynda kópir bolar edi
Úshinshi usynys. Meniń oiymsha qazir álem úshin de, biz úshin de óte mańyzdy eki kúrdeli másele tur. Ol adamzat úshin eń mańyzdy onyń rýhani qundylyǵy men materialdyq qajettiligi – ómirdiń negizgi ózegi ekendigin túsine bilýi, solardy ornymen iske qosa bilýi. Ekeýiniń tyǵyz bailanysta, bir kógende ekendigin túsine otyryp, birge qosyp sheshýdi qolǵa alý qajettigi – qazir óte aktýaldy másele. Damyǵan memleketter bul ekeýin birjaqty sheship, materialistik jolǵa túsip, tek baiýdy oilap, órkeniet jolynan shatasyp, rýhaniiattan kenje qaldy. Krizistiń sebebi de osynda jatyr. Al biz bolsaq, qyrýar bailyqtyń ústinde otyryp, jaǵdaiymyzdy neden bastaýdy bilmei, daǵdarýdamyz. Bir de «ekonomika – birinshi orynda» dedik, kóp jyldar boiy ideologiiany, tárbieni, dini izgilik baǵytty durys jolǵa qoimai, endi «rýhani jańǵyrý» deimiz. Rýhani damýdy adamnyń oi sanasyn, ishki jan dúniesin izgilendirýden, tárbie men moraldan, Uly Abaidyń "Tolyq adamy" ilimin boiǵa sińirýden bastaý kerek. Keshe ǵana «saiasi reformany bastaimyz» dep jar salsaq, kóp ýaqyt ótpei ol umyt qalady. Sanany jańa bir uran dińkeleidi. Memlekettik deńgeide bir nárseniń basyn bastaimyz da, aiaǵyna jetkize almai, sońynan jańa bir «baǵdarlamaǵa» aýysyp ketemiz. Burynǵysy umytylady, qyrýar qarjy jumsalady. Mysaly, 2003 j. jáne 2010-2014 jj. memlekettik innovatsiialyq baǵdarlamalar aiaqsyz qalyp, tolyq oryndalǵan joq. Buǵan dálel jetkilikti.
Rýhani qundylyqqa kelsek, meniń 2012 jyly tikelei joba retinde 8 mlrd. AQSh dollary turatyn barlyq esebimen jazyp berilgen Túrkistandy rýhani Astanaǵa ainaldyrý arqyly rýhymyzdy oiatý jobasy Elbasyna jiberilgen bolatyn. Úkimetten, mádeniet ministrinen bul Túrkistan jobasy ózekti, qajet joba dep qoldaý kórsetilip, biraq qarjynyń tapshylyǵynan sol ýaqytta júzege asyrý múmkindiginiń bolmaityndyǵy týraly hat alǵanbyz. Búgingi tańda bul jobany júzege asyrýdyń ózektiligi artpasa, kemigen joq. Bul joba 6 úlken klasterden turady: Rýhani astana Túrkistan qalasyn eski naqyshta salý; Kentaý tehnologiialyq klasteri; Jańa aýyl klasteri;Týrizm klasteri; Infraqurylym; Logistika. Jobada: «Túrkistandy halyqaralyq deńgeide rýhani megapolis jasaý arqyly Túrki álemine rýhani serpilis beriledi» delingen. Endigi meniń oiym osylar sózbuidaǵa salynbai tolyqqandy iske assa degen tilek.
Tórtinshi usynys. Qazaqstannyń údemeli damýy úshin aqsap turǵan ǵylym men bilimge serpilis berý kerek. Bilimdi halyq, bilimdi qoǵam bolmai bireýlerdiń jeteginde júrgenimiz-júrgen. Sovetter odaǵynda fýndamentaldy ǵylymnyń biik dengeiiniń arqasynda kosmosqa Iu. Gagarindi tunǵysh ret ushyrǵan ǵylymdy, bilimdi biz batysqa jaltaqtap "Bolondyq protsesiniń" aiaǵyna taptattyq. Kandidattyq, doktorlyq dissertatsiialar qorǵaý ǵylymi keńesterin depýtattar qabyldaǵan zańmen jaýyp tastadyq. Qazir ǵylymǵa beriletin qarjy «jetim qyzdyń jasaýyndai» jalpy ishki ónimge shaqqanda (JIÓ) bar bolǵany 0,14% ǵana. Al damyǵan elderde 3-4%. Demek 20-30 ese tómen. Materialdyq-tehnikalyq baza tómen, bári eskirip tozǵan. Ǵalymnyń háli ólmes qamnyń kúni. Basqalaryn bylai qoiǵanda, ǵylym doktorynyń alatyn jalaqysynyń ózi iri kompaniia kúzetshisiniń ailyǵyndai-aq. Bizge tek qatardan qalmaý úshin ǵylymǵa kem degende JIÓ-nen 1,5% qarajat bóliný kerek. Ádiletsiz jabylǵan uly Akademik Q. Sátpaev negizin qalaǵan Ulttyq Ǵylym Akademiiasyn qaita jańǵyrtyp, Memlekettik Ulttyq Ǵylym Akademiiasy etip qurý óte qajet! Mundai Akademiialar men dissertatsiialyq ǵylymi keńester bizden basqa barlyq TMD memleketterinde saqtalyp qaldy. Sonda bizdiń ǵylymymyz Resei memleketiniń ǵylymynan joǵary bolǵanyma? Ókinishke orai olai emes... Jeke ǵylym ministirligin qurý qajet. Biz rýhani qundylyqtarymyzben joǵary tehnologiialardy birge qosyp damytsaq qana jańa halyqaralyq deńgeige shyǵa alamyz.
Bizge jańa tehnologiialardy, VI-VII tehnologiialyq ýkladtardy: nano-biotehnologiia, gendi injeneriia, kosmostyq tehnologiia, jasandy intellekt, robottandyrý, atomdardy teleportatsiialaý, kún jáne sýtekti energiia, magnitizm, informatsiialyq – kommýnikatsiialyq tehnologiiany tez damytý qajet. Mysaly Indiia bul saladan Aziia elderinen kósh bastap tur. Ásirese bizde «kriticheskie tehnologiiany» búgin qolǵa alý kerek, kóp keshigýdemiz. Aldymyzda tsifrly dáýirden soń izgilikti qoǵamnyń dáýiri kelmek.
Besinshi usynys. Joǵaryda aitylǵandardyń barlyǵynyń basyn qosatyn eń mańyzdy jobam – «Memleketti 5-tik spiralmen jańasha basqarý» jobasynyń negizgi ideiasymen tanystyrǵym keledi. Olar memleket, biznes, ǵylym, qoǵam jáne adam qajettiligi, aqparattyq júie syndy memleketti tiimdi basqarýdyń 5 bazalyq elementterinen turady. Ár blok boiynsha jobalar men tetikteri daiyndaldy. Olar iske qosylýǵa daiyn tek saiasi sheshim bolsa! Álemde analogy joq bul jobany halyqaralyq kongreste, konferentsiiada tanystyryp, baiandamalar jasadym. Eger biz osy bes blokta, bir saǵattyń tetigi tárizdi jumys istesek, tez alǵa ketemiz. Qazir bizde memleket jáne biznes (GChP) deidi. Keide bázbireýdiń ia memlekettik qyzmette jumys atqaratynyn, ia úlken biznesmen ekendigin ajyrata almai jatamyz. Tek isti bolyp, ustalyp jatqan kezinde ǵana onyń úlken laýazymdy qyzmette otyrǵanyn halyq bilip jatady. HHI ǵasyrda álem kúrt ózgeris ústinde. Biz sony sezip, der kezinde ekonomikany da, saiasatty da transformatsiia jasap, basymdylyqtardy kúrt ózgertip elimizdi damytýda jańa serpilis beretin deńgeige shyǵýymyz kerek. Osyǵan orai keiingi kezde elimizde jýsap qalǵan ziialy qaýymnyń únin shyǵaratyn, ulttyń rýhyn kóteretin kezi keldi. Qazaq ziialylarynyń pisip jetilmegeni, batyldyqtyń jetpegeni búgingi tańda halyqtyń da túbegeili ózgeriske daiyn emestigin kórsetedi.
Eldegi jańa kadr saiasaty, jańa saiasi jáne áleýmettik, quqyqtyq reforma tek adamnyń tynys-tirshiligine tikelei áser etkende ǵana halyq bilikti qoldaidy. Sondyqtan qatelikterdi eń aldymen ózimizden, óz isimizden izdeýimiz kerek. Óz minin kóre almaǵan bilik pen halyq órkenietke umtyla almaidy!
Osy qiyn-qystaý, taǵdyrly zamanda Qazaqstandy «Otanym, jerim, tilim, dilim» dep biletin ár azamatynyń boiynan patriottyq sezim qaýlap, jaryp shyǵatyn ýaqyt keldi. Taǵy da aitam, biz at tóbelindei az halyqpyz, óz ózimizdiń qadirimizdi bilmesek, onda basqalarǵa jem bolamyz. Qur alaqan emespiz, tarihymyz sonaý ata-tekten: saq, ǵun, túrki qaǵanaty, handyqtardan beri tekti halyq ekenimizdi bildiredi. Tipti bir ýaqyttarda Túrki qaǵanaty imperiialyq álemdik órkeniet eli, Rim imperiiasy siiaqty, 6 tsivilizatsiianyń biri bolǵany da tarihtan belgili. Mine, sol imperiialyq joiqyn kúshten, tarihi izgilikten bizdiń urpaqqa da birer nárse qalǵan bolar. Sol genetikalyq kúshke, sanany, ulttyq, immýnitetti oiatyp, ata babalar árýaǵyna syiynyp, eldiń birligin, keleshegin oilap evoliýtsiialyq ózgeristerge qarai bet túzeiik. Bul sońǵy múmkindigimiz bolýy múmkin.
Shyndyǵyna kelgende biz Qazaqstan, AQSh, Qytai, Reseide emespiz, joiqyn kúshine, armiiasyna, ekonomikasyna senip kúshpen alyp ta shalyp ta jyǵatyn. Al biz bolsaq tek joǵaryda aitylǵan tektiligimizge, adam potentsiialyna, sany az halyqty biriktiretin yntymaǵymyzǵa, ata- babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan jer bailyǵyn aqylmen tiimdi paidalanyp demokratiialyq el bolý.
Qurmetti Elbasy, qara orman Halqym, sizderdi eldiń erteńi, urpaqtyń keleshegi úshin sony ózgeristerge shaqyramyn! Óz basym osy jolda riiasyz eńbek etýge sóz beremin.
Osy hattaǵy usynystarǵa pikir alysqan soń, aldaǵy ýaqytta qazaq halqynyń ál-aýqatynyń artýyna yqpal etetin jobalarymdy usynyp otyrmaqpyn.
Asa qurmetpen
Orazaly Sábden,
Qazaqstan ǵalymdar Odaǵynyń Prezidenti,
akademik, QR Memlekettik syilyǵynyń laýreaty,
QR Parlamentiniń 4 dúrkin depýtaty
