ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ تاريحى سان مەرتە دەلەلدەگەندەي, ۇلى تۇلعالار كٶبٸنە كٶنەنٸڭ كٷيرەپ, جاڭانىڭ بوي كٶتەرٸپ, قوعامنىڭ بٸر ساپادان ەكٸنشٸ ساپاعا اۋىسار دەۋٸرٸندە دٷنيەگە كەلەدٸ. جاراتۋشى ٶز مەيٸرٸ تٷسكەن ەرەكشە جاننىڭ بويىنا نۇرلى سيپات دارىتىپ, زامانانىڭ سان الۋان فاكتورلارى ونىڭ قايتالانباس دارا بولمىسىن سومدايدى.
اباي قۇنانبايۇلى تۇلعاسى دا سونداي ارالىق كەزەڭنٸڭ جەمٸسٸ. ەسكٸنٸڭ سوڭى مەن جاڭانىڭ باسىن جالعاعان التىن كٶپٸر. ول ٶمٸر سٷرگەن تۇستا قازاق قوعامى بۇرىنعى حاندىق باسقارۋ جٷيەسٸنەن بٸرجولاتا قول ٷزٸپ, «ٶز قولىنان ٶز ىرقى كەتكەن» الدى بۇلىڭعىر ۋاقىتقا تاپ بولدى; كٶشپەندٸلٸك سالتتارى داعدارىسقا ۇشىراپ, وتىرىقشىلىق ٶركەنيەت بەلگٸلەرٸ ەنتەلەپ ەنە باستادى; باھادٷر الاماندىقتىڭ بەتٸ قايتىپ, زاماناۋي بٸلٸمگە بەت بۇراتىن كەز تۋىپ كەلە جاتتى.
ۇلى اقىن, دانا ويشىل اباي حٸح جەنە حح عاسىرلار توعىسىنداعى اعارتۋشىلىق نەمەسە ويانۋ دەۋٸرٸنٸڭ كٶشباسشىسىنا, ەلدٸڭ بولاشاق باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن رۋحاني تەمٸرقازىعىنا اينالدى. ٷلكەن بٸلٸمپاز قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ەۋروپا رۋحانيياتىمەن سالىستىرا ايتقانداي, اباي – «ٶز ورتاسىنىڭ دانتە سيياقتى ادامى», ياعني حالىقتىڭ دەستٷرلٸ سٶز ٶنەرٸن, تانىم جٷيەسٸن, مٸنەز بٸتٸمٸن تٷبٸرٸمەن جاڭاشا تٷلەتكەن ساناتكەر. ورىستار ٷشٸن الەكساندر پۋشكين, اعىلشىندار ٷشٸن ۋيليام شەكسپير, نەمٸستەر ٷشٸن يوگانن گەتە, امەريكالىقتار ٷشٸن ۋولت ۋيتمەن قانداي بولسا, قازاقستاندىقتار ٷشٸن اباي دا – سونداي رۋحاني ۇلى تۇلعا.
مىزعىماستاي كٶرٸنگەن كەڭەس يمپەريياسى قۇلاپ, تەۋەلسٸز جاس مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋ ميسسيياسى ماعان بۇيىرعاندا, تاريحتىڭ «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز» كٷرت اينىمالى سەتٸندە حاكٸم ابايدىڭ ٶسيەتٸنە جٷگٸنٸپ, ەلٸمنٸڭ بولاشاعىنا جاڭاشا كٶزقاراسپەن قاراعانىم حاق.
بايقاۋىمشا, ۇلىلىقتى ۇعىنۋ بٸر بٶلەك تە, ونىمەن تابىسۋ جەنە توعىسۋ, ياعني تٷپسٸز تەرەڭٸنە بويلاپ, جەكە بولمىسىڭا جاراتۋ – ٶز الدىنا قىرىق قاتپار قۇبىلىس.
وسىعان وراي «مەنٸڭ ابايدى تانۋىم ەۋەلدە نەدەن باستالدى?» دەگەن ساۋالعا دەن قويعاندا, ەلبەتتە ۇلى اقىننىڭ سٶزدەرٸ بەسٸك تەربەگەن ەلديمەن بٸرگە قۇلاققا سٸڭدٸ دەسەم, اسىرا ايتقاندىق بولا قويماس. راس, ٶلەڭ سٶزگە جٷيرٸك, ەل ەدەبيەتٸنە قانىق ەجەم مىرزابالا مەن انام ەلجان كٸشكەنتاي كٷنٸمدە تٸنٸ ٷزٸلمەگەن دەستٷرلٸ تەربيە اياسىندا حالقىمىزدىڭ ەرتەگٸ, اڭىز, قيسسالارىن جادىما بارىنشا سٸڭٸردٸ. بۇل اباي ەلەمٸنە اپاراتىن جولدىڭ باستاۋى بولاتىن.
ال كەلەشەگٸمە بەيەك بوپ جٷرگەن قايران شەشەم مەنٸ توعىزىنشى سىنىپ بٸتٸرگەن سوڭ قاسكەلەڭگە ٶز قولىمەن جەتەكتەپ اپارىپ, اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبٸنٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاتقاندا, الدىمنان مٷلدە باسقا ەلەمنٸڭ ەسٸگٸ اشىلدى. ۇلى اقىننىڭ ەسٸمٸن يەلەنگەن وقۋ ورداسىنىڭ شەكٸرتٸ بولۋدىڭ ٶزٸ بٸر جاعىنان ماقتانىش, ەكٸنشٸ جاعىنان جاۋاپكەرشٸلٸك ەكەنٸن ۇقتىم. ەرينە, بٸز ابايدىڭ مەكتەپ جاسىنا لايىقتالعان وقۋ, عىلىم, ادامگەرشٸلٸك, تابيعات تاقىرىبىنداعى حرەستوماتييالىق ٶلەڭدەرٸن جۇرت قاتارلى جاتقا ايتاتىنبىز. ەسٸرەسە ٶزٸم اقىننىڭ فيلوسوفييالىق استارعا تولى «ەسكەندٸر» پوەماسىن قايتا-قايتا قۇمارتا وقىعانىم ەسٸمدە. قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ عابباس بەيسەنبەتوۆكە تٷسٸنبەگەن جەرلەرٸمە قاتىستى توسىن سۇراقتار قويىپ, سوڭىنان قالمايتىنمىن. بۇل ىنتىزارلىق مەنٸڭ كٶنە گرەك ەلەمٸنە, ونىڭ بيلٸك پەن دانالىق جٷيەسٸنە بالالىق قييالمەن ساپار شەگٸپ, ويىمنىڭ ٶرٸسٸ كەڭەيۋٸنە ەدەۋٸر سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
دانا ابايدىڭ «تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار» دەگەن قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ, 1958 جىلى مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن بويدا تەۋەكەلگە بەل بايلاپ, ارقا تٶسٸنە اتتاندىم. ار جاعى ۋكراينانىڭ دنەپرودزەرجينسك قالاسى... بۇل مەنٸڭ تاعدىرىمداعى بەتبۇرىستى سەتتەردٸڭ بٸرٸ بولعانى انىق. «جالعا جٷر, جات جەرگە كەت, مال تاۋىپ كەل» دەمەپ پە ەدٸ جارىقتىق اباي دالاداعى قوي سوڭىندا جٷرگەن قازاق بالاسىنا. ونداعىسى «الىس-جاقىن دەمەي, باراتىن جەرٸڭە بارىپ, ماڭداي تەر, تابان اقىڭ ارقىلى كەسٸپ ٷيرەن, نەپاقاڭدى جي» دەگەنٸ عوي. بٸز قارشادايىمىزدان ەڭبەكقور بولىپ ٶستٸك. قاتارلاستار بەرٸمٸز ەكە-شەشەلەرٸمٸزگە قولعابىس ەتٸپ, بٸرگە ەڭبەككە ارالاسىپ, شٶپ شاۋىپ, مال جايلاپ, وتىن جارىپ, جەمٸس ٶسٸرٸپ, باقشا سالىپ, جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە ٷزٸلمەي كەزەكتەسە كەلٸپ وتىراتىن شارۋانى اتقارىسىپ, قارا جۇمىسقا ەبدەن تٶسەلدٸك. كەيٸن تۋعان جەردەن شالعايداعى تەمٸرتاۋدا, «قارمەتكومبيناتتاعى» وت-جالىندا بالقىعان بولاتتىڭ ورتاسىندا قۇرىشتاي شىڭدالدىق.
كەيدە بٸزدٸڭ بۋىن ٶمٸر بويىنا ۇلى اباي مەكتەبٸنەن, ياعني عۇلامانىڭ مۇحيتتاي شالقار وي قازىناسىنان تولاسسىز بٸلٸم الىپ كەلە جاتقانداي كٶرٸنەدٸ.
...تاريح تالقىسى قىزىق. ابايعا دەيٸنگٸ زامانعا زەر سالساق, ات جالىن تارتىپ مٸنگەن قيلى زامانداردا ٶمٸر سٷرگەن جىراۋلاردىڭ ارقا سٷيەگەن, سٶز ارناعان ەلتۇتقاسى بولىپتى. ەرٸدە تونىكٶكتٸڭ كەمەڭگەر بٸلگە قاعانى, بەرٸدە قۇتتى قونىس ٸزدەگەن اسان قايعىنىڭ جەنٸبەك حانى, مۇنان سوڭ كٶمەكەي ەۋليە بۇقاردىڭ ابىلاي حانى, تٸپتٸ ودان دا كەيٸنٸرەكتە نىسانباي جىراۋدىڭ كەنەسارىسى ٷلگٸسٸندە ەل باسشىسى مەن داناگٶي سٶز يەسٸ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۇلت تاريحىندا ۇلى دالانىڭ ەسەم جاراستىعىنىڭ ايعاعىنداي ٸز قالدىرىپتى.
ال ابايدىڭ ماڭداي تٸرەپ, وي بٶلٸسەتٸن, نازىن ايتاتىن الدييار حانى بولعان جوق. ٶيتكەنٸ ٶكتەمدٸگٸن ورناتقان يمپەرييا رەفورمالارىنىڭ نەتيجەسٸندە شىڭعىس تۇقىمى ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىردان تولىعىمەن ايىرىلدى. ال تٸپتٸ اقىر سوڭىندا قازاق ٷشٸن بيلٸكتٸڭ ەڭ زورى, ەرٸ كەتسە, بولىستىق, اۋىلنايلىق نەمەسە رەسمي كەڭسەدەگٸ تٸلماشتىق قانا بولىپ قالدى. Cوندىقتان جانى كٷيزەلگەن دانا اباي سالماقتى سٶزٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن «قالىڭ ەل, قايران جۇرتى – قازاعىنا» باعىشتاسا, قالعان ۋاقىتتا «مولاسىنداي باقسىنىڭ, جالعىز قالدىم تاپ شىنىم» دەگەن سارىندا ٶزٸمەن ٶزٸ مۇڭداستى. اتا-تەگٸندە ەل باسقارۋ ٷردٸسٸ بار, ەكەسٸ قۇنانبايدىڭ اعا سۇلتاندىعىن بىلاي قويعاندا, ٶزٸ دە بٸرنەشە رەت بولىستىق قىزمەت اتقارعان اباي بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ مەن-مازمۇنىن «كٶپ شۋىلداق نە تابار, بيلەمەسە بٸر كەمەل», «ەدينيتسا بولماسا, نە بولادى ٶڭكەي نٶل» دەگەن كونتسەپتۋالدىق پايىمعا سىيعىزدى.
داۋىلپاز جىراۋلاردىڭ سوڭعى تۇياعى, «حالىق – مەنٸڭ شىن اتىم» دەپ تۇتاس عاسىردىڭ جٷگٸن ارقالاعان جامبىل جاباەۆ «ابايدىڭ سۋرەتٸنە» اتتى ٶلەڭٸندە ٶزٸنەن بٸر جاس ٷلكەن رۋحتاس اعاسىنىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸنە بويلاي وتىرىپ:
تەرەڭ ويدىڭ تٷبٸندە تەڭٸزٸ بار,
تەسٸلە كٶپ قاراساڭ, كٶڭٸل ۇعار.
سول تەرەڭگە سٷيسٸنٸپ جان ٷڭٸلمەي,
ەسٸل ساباز ىزامەن ٶتكەن شىعار!.. – دەپ اباي تراگەديياسىنىڭ شەت-پۇشپاعىنان حاباردار ەتەدٸ.
مەسەلە سول ەر قازاقتىڭ ابايدىڭ «تەرەڭٸنە سٷيسٸنٸپ, ٷڭٸلە بٸلۋٸندە» جاتقان جوق پا?!
اباي زامانىندا تولىق بوداندىققا دۋشار بولعان قازاق جەرٸ بۇتارلانعان, بٶلشەكتەلگەن. قارمايتىن تال قالماي, ەل تۇڭعيىققا سٷڭگٸگەن. كەزٸندە تٶرتكٷل دٷنيە تارابىن توعىستىرىپ, الاش جۇرتىنىڭ ايبىنىن اسىرعان, مەڭگٸلٸك ۇيىتقىسىنا اينالعان كٸندٸك شاھار – تٷركٸستان ٶز مەرتەبەسٸن جوعالتقانىنا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن. شىن مەنٸندە, ابايدىڭ يەك ارتىپ, تەۋ ەتٸپ باراتىن استاناسى دا جوق ەدٸ. ەلدٸكتٸ اڭساعان, بٸرلٸكتٸ كٶكسەگەن دانىشپان ٷشٸن مۇنان ارتىق قاسٸرەت تابىلماس. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان سالتاناتتى ەلورداسى بار ەگەمەن مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ونىڭ جاسامپاز ۇرپاعى مۇنداي ۇلتتىق شەكسٸز قۇندىلىقتىڭ قادٸرٸن بٸلٸپ, ماڭىزىن تٷسٸنۋگە تيٸس. ابايدىڭ وسى ارمانىنىڭ ورىندالعانىنا, ەسٸلدٸڭ جاعاسىندا ەڭسەلٸ بايتاق قالانىڭ ٸرگە تەۋٸپ, بوي كٶتەرۋٸنە مۇرىندىق بولعانىما مىڭ دا بٸر شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸن.
تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاماس بۇرىن ەلٸمٸزدە جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ اسا ماڭىزدى شەشٸم قابىلداندى. ول – سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق.
قاراڭعى تٷندە تاۋ قالعىپ,
ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ.
دالانى جىم-جىرت دەل-سال عىپ,
تٷن باسادى سالبىراپ.
شاڭ شىعارماس جول داعى,
سٸلكٸنە الماس جاپىراق.
تىنشىعارسىڭ سەن داعى,
سابىر قىلساڭ ازىراق, – دەگەن جولدار ارقىلى ابايدىڭ گەتەمەن جەنە لەرمونتوۆپەن سٶز جارىستىرا وتىرىپ بەينەلەگەن تۋعان توپىراعىن 40 جىل بويى سۇراپىل جارىلىستار ارقىلى استان-كەستەن ەتٸپ, جاپپاي زوبالاڭعا ۇشىراتقان تاجالدىڭ ٷنٸ سولاي ٶشتٸ. سوندا حالقىنىڭ بەيبٸت تۇرمىسىن, جەكە ەلدٸك قالپىن ۇلىقتاعان دانانىڭ رۋحى قايتا بايىزداعان شىعار دەيمٸن.
جاڭا مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋ بارىسىندا كٶكەيٸمدە «ٶز ەلٸمدٸ ۇشپاققا قالاي شىعارامىن? ەلەمنٸڭ ەڭ الدىڭعى قاتارلى جۇرتتارىنىڭ قاتارىنا قالاي قوسامىن?» دەگەن ساۋالدار مەنٸڭ ويىمدى ونعا بٶلٸپ, سانامدى سان ساققا جٷگٸرتٸپ كەلەدٸ.
«ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ...». بۇل – ابايدىڭ مەڭگٸ جاسايتىن قاعيداسى. مۇنىڭ عاجايىپ ٷلگٸسٸن مەن قارشادايىمنان كٶزبەن كٶرٸپ ٶستٸم. شامالعان اۋىلىندا زۇلمات زاماننىڭ تاۋقىمەتٸن تارتىپ, سوناۋ جەر تٷبٸنەن ەرٸكسٸز قونىس اۋدارىپ كەلگەن تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ جاپسارلاسا كٷن كەشٸپ, قويان-قولتىق ارالاسا ٶمٸر سٷردٸ. ولاردىڭ اراسىندا مەسحەت تٷرٸكتەرٸ, چەشەندەر, ينگۋشتار, ۋكرايندار, نەمٸستەر, قاراشايلار بار ەدٸ. بٸز ٶزٸمٸز قۇرالپى باسقا جۇرت بالالارىن ەش جاتسىنباي, بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي, بٸر قولدىڭ سالاسىنداي سەزٸنٸپ, قۇلىن-تايداي تەبٸسە جٷرٸپ جەتٸلدٸك. ال ەكەم ەبٸش بولسا, تٷرٸنە قاراساڭ تاۋلىق, تٸلٸنە قاراساڭ قازاقشادان ايىرماسى شامالى بٸر مالقار (ول كەزدە بالقار دەۋشٸ ەدٸ) وتباسىن ٷيٸمٸزگە ەكەپ پانالاتىپ, جۇمىسقا ورنالاستىردى. ٸشكەن اسىمىز, جاساعان تٸرلٸگٸمٸز, كٶرگەن قىزىعىمىز, شەككەن قيىندىعىمىز ورتاق بولعاندىقتان, تەز ارادا تۋىسىپ كەتتٸك. وسىنداي ورتادا ٶسكەندٸكتەن, ادامزات بالاسىن الالامايتىن مٸنەز بويىما ەرتە دارىدى-اۋ دەيمٸن.
ەلەم تاريحىنا ٷڭٸلسەڭ, رۋ مەن رۋ, تايپا مەن تايپا, ودان ەرٸ ۇلت پەن ۇلت, سودان سوڭ مەملەكەت پەن مەملەكەت اراسىنداعى ٸرٸلٸ-ۇساقتى كيكٸلجٸڭنٸڭ كٶبٸنٸڭ ار جاعىندا ادام اتا مەن حاۋا انادان تاراعان جۇمىر باستى, ەكٸ اياقتى پەندەلەردٸڭ بٸرٸن-بٸرٸ تەگٸنە, تٷرٸنە, تٸلٸنە, ياعني نەسٸلٸنە قاراپ جاتىرقاۋى جاسىرىنىپ جاتاتىن كەزدەر جيٸ ۇشىراسادى. دٸنٸنە قاراي بٶلٸنۋ ٸندەتٸ دە سۇمدىق زارداپتارعا ۇرىندىرعان. اباي ايتقان وسىنداي «التى باقان الاۋىزدىقتىڭ» سالدارىنان تالاي جۇرت ٶزارا قىرقىسا جٷرٸپ, جەر بەتٸنەن بٸرجولا جويىلىپ كەتكەنٸ مەلٸم. كەڭەس وداعى ىدىراۋىنىڭ بارىسىندا جەنە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ەلەڭ-الاڭىندا ٶز ٸشٸمٸزدە نەشە تٷرلٸ ٸرٸتكٸ سالعىش, ٸرگە بٶلگٸش پيعىلدار ويانىپ, سىن ساعاتى تۋعان كەزدە ەل تٸزگٸنٸن ۇستاي وتىرىپ, تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان كٶپەتنوستىلىق پەن كٶپكونفەسسييالىق جاعدايىن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەسكەرۋ قاجەتتٸگٸن اڭعاردىم. بٸر جاعىنان سەپاراتيستٸك ەرەكەتتەر بوي كٶتەرگەنٸ بايقالسا, ەكٸنشٸ جاعىنان ۇلتشىلدىق دابىل قاققان الاساپىران كەزەڭدەردٸ باستان ٶتكەرۋگە تۋرا كەلدٸ. سونداي كٷردەلٸ احۋالدا تٷسٸنٸستٸكتەن تاتۋلىققا, ىمىرادان ىنتىماققا قول جەتكٸزۋ ارقىلى عانا تۇتاستىعىمىزدى ساقتادىق. «التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەيدٸ ەكەن دانا بابالارىمىز. قازٸر ايتۋعا وڭاي, سول ۋاقىتتا بٸز «قايتسەك, بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارامىز» دەپ ارپالىسا جٷرٸپ, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ شاڭىراعىن شايقالتپاي ۇستاپ قالدىق. تۇرمىس تاپشىلىعىن دا بٸر تايقازاننان اس ٸشكەندەي بٸرگە ەڭسەردٸك. ول قازاقتىڭ كەڭ قولتىق, اق جٷرەك مەيٸرباندىعىنىڭ جەنە التاي مەن اتىراۋ اراسىن سول قازاقپەن ارالاسا جايلاعان ٶزگە ۇلتتاردىڭ اباي ٶنەگە ەتٸپ قالدىرعان باۋىرلاستىعىنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە استى.
كەزٸندە جەر جٷزٸندە تەڭدەسٸ جوق ينستيتۋت اتانعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەنٸڭ باستاماممەن دٷنيەگە كەلٸپ, ەلدەگٸ تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ ۇيتقىسىنا اينالۋىنىڭ ٶزٸ ەل بٸرلٸگٸنسٸز ەش ۇلى ماقساتتىڭ ورىندالمايتىنىن جەتە تٷسٸنگەندٸكتەن جٷزەگە استى دەپ پايىمدايمىن.
ەل بٸرلٸگٸ ۇرانىن باعزى زامانداردان بەرٸ تالاي سۇڭعىلا بابالارىمىز قايتا-قايتا كٶتەرٸپ وتىرعان. سوناۋ حVٸٸٸ عاسىردىڭ ٶزٸندە بۇقار جىراۋ:
...ەگەر ابىلاي الدىندا بٸتپەسەڭ,
اتاسىن بٸلمەس الىسپىن.
كٶشٸڭ كەتەر بٸر جاققا,
مالىڭ كەتەر بٸر جاققا.
كٶش سوڭىنان جەتە الماي,
ەسٸڭ شىعار سول شاقتا, – دەپ بٸرلٸككە شاقىرسا, اباي «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ بەرٸ بوس» دەپ, حٸح عاسىردا-اق بٸرلٸك ارقىلى كٷللٸ ادامزاتتىڭ كٶشٸنە ٸلەسە بٸلۋگە شاقىردى. بۇل كەمەڭگەر تۇلعانىڭ كٶرەگەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸ ەدٸ.
تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرلى بولۋى جولىندا مەن ەربٸر سٶيلەگەن سٶزٸمدە ەل بٸرلٸگٸ, ۇلت تاتۋلىعى مەسەلەسٸن ۇدايى ەسكە سالىپ وتىراتىنىم سوندىقتان. ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا: «بٸز دە بٷگٸن ۇلتٸشٸلٸك تاتۋلاستىققا دا, ۇلتارالىق تاتۋلاستىققا دا, ەلەمدەگٸ بارلىق ەل, بارلىق حالىقتارمەن ىنتىماققا دا, مەدەنيەتتەر اراسىنداعى ساباقتاستىققا دا ابايشا قاراپ, ابايشا قاستەرلەۋگە ەرەكشە مەن بەرەمٸز», – دەگەن ەدٸم. وسى قاعيدا – مەنٸڭ ەشقاشان اينىمايتىن ٶمٸرلٸك ۇستانىمىمنىڭ بٸرٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ رەتٸندەگٸ ٶكٸلەتتٸگٸمدٸ ٶز ەركٸممەن توقتاتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداماس بۇرىن بولاشاق ەل باسقارار ازاماتقا قاجەت قايراتكەرلٸك تەجٸريبە مەن تاعىلىم جايىن وي تەزٸنە, كٶڭٸل بەزبەنٸنە تارتىپ, اسىقپاي, زەر سالا قارادىم. ابايدىڭ:
باس باسىنا بي بولعان ٶڭكەي قيقىم
مٸنەكي, بۇزعان جوق پا ەلدٸڭ سيقىن?
...بٸرلٸك جوق, بەرەكە جوك, شىن پەيٸل جوق,
ساپىرىلدى بايلىعىڭ, باققان جىلقىڭ.
باستا مي, قولدا مالعا تالاس قىلعان,
كٷش سىناسقان كٷندەستٸك
بۇزدى-اۋ شىرقىڭ,
– دەگەن ٶكٸنٸشٸن قايتالاماۋ قاجەتتٸگٸ تاعى الدىمنان شىقتى.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ مەنٸمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ادال ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ازامات ەكەنٸن ەسەپكە الماعاندا, ونىڭ ەلدەگٸ ٸشكٸ جاعدايدى سارالاپ قانا قويماي, شىعىستىڭ دا, باتىستىڭ دا تٸلدەرٸن مەڭگەرگەندٸگٸن, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارعانىن, ەلەمدٸك ساياساتتاعى قازاقستاننىڭ ورنىن بايىپتاي الاتىن ديپلوماتتىق قىرىن دا ەسكەردٸم. سونداي-اق ٶزٸم ايرىقشا مەن بەرٸپ كەلە جاتقان ەل بٸرلٸگٸ مەسەلەسٸ مەن ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ٷيلەستٸرۋ قابٸلەتٸنە سەنٸم ارتتىم.
ٶتكەن جىلى مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆ ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن ححٸ عاسىرعا قارىشتى قادام باسقان تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە مەدەني جەتٸستٸكتەرٸ اياسىندا اتاپ ٶتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. بۇل مەنٸڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالالارىمدا قويىلعان ماقساتتاردى جٷزەگە اسىرۋدىڭ زاڭدى جالعاسى جەنە اباي مۇراسىن زامان سۇرانىستارىنا ساي قايتا زەردەلەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن بٸلدٸرەدٸ.
ۋاقىت بٸر ورىندا تۇرمايدى. ۇرپاق جاڭارادى, قوعام جەتٸلەدٸ, تالاپ ٶزگەرەدٸ. ەسٸمە وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى, تٸپتٸ ودان سەل ەرٸرەكتەگٸ كەزەڭ تٷسٸپ وتىر. سەبەبٸ ابايدىڭ ويى مەن سٶزٸن كٷللٸ ەلەمدٸك اۋقىمدا مويىنداتۋ مەسەلەسٸن كەڭەستەر وداعى ەلٸ تاراماي تۇرىپ, 1990 جىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە كٶتەرگەن ەدٸك. بٸراق ول كەزدە بٸزگە قۇلاق اسپادى. ەرينە, الدىمىزدان شىققان باستى كەدەرگٸ قازاقستاننىڭ دەربەس مەملەكەت ەمەستٸگٸ ەدٸ. سوندىقتان اسقاق تٸلەگٸمٸز ەگەمەندٸك العاننان سوڭ عانا قابىل بولدى. ابايدى دٷنيەنٸڭ داڭقتى تۇلعالارىنىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸپ, 150 جىلدىق مەرەيتويىن حالىقارالىق دەرەجەدە اتاپ ٶتۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسىمدى قولداعان يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ سول ۋاقىتتاعى باس ديرەكتورى فەدەريكو مايور مىرزا كەيٸننەن مەرەكەلٸك سالتاناتتى شارالارعا دا ٶزٸ ارنايى كەلٸپ قاتىستى. جەنە بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە, وسى ارادا بيٸك مەرتەبەلٸ حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان تۇراقتى تەرتٸپكە اينالعان بٸر شارتتىلىق بۇزىلدى. ٶيتكەنٸ بۇرىن تەك 200, 300, 500 سەكٸلدٸ سوڭى بٸرنەشە نٶلمەن اياقتالاتىن ساندارعا سەيكەس كەلەتٸن مەرەيتويلار عانا تٸزٸمگە ٸلٸنەتٸن. جاس مەملەكەت ٷشٸن حالىقارالىق ۇيىم تاراپىنان مۇنداي قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸ ۇمىتىلماسى انىق.
اباي مەرەيتويىنا ەزٸرلٸك ٶتە قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قولعا الىندى. ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالار شاش-ەتەكتەن بولىپ تۇرعانىنا قاراماستان, نار تەۋەكەلگە باردىق. ارناۋلى قاۋلى قابىلداپ, اتقارىلاتىن ٸس-شارالاردى تيەسٸلٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار موينىنا جٷيە-جٷيەسٸمەن جٷكتەدٸك. مەرەيتويعا ەزٸرلٸك جٶنٸندەگٸ رەسپۋبليكالىق كوميسسييا جەنە شتاب قۇرىلىپ, ونى قارجىلىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق, يدەولوگييالىق, ديپلوماتييالىق, عىلىمي, مەدەني تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ناقتى شارالارى بەكٸتٸلدٸ. بارلىق جۇمىستىڭ بارىسىن ٶز باقىلاۋىمدا ۇستادىم. جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن ارناۋلى مەجٸلٸستەر ۇيىمداستىرىپ, جاعدايدى جان-جاقتى پىسىقتاپ وتىردىم. شاباندىق, سالعىرتتىق, نەمقۇرايدىلىق, اتٷستٸلٸك بەلەڭ العان تۇستاردا تالاپتى كٷشەيتٸپ, تٸپتٸ مەرەيتويدىڭ ماڭىزىن تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن دايىندىق بارىسىنداعى باسقوسۋدىڭ بٸرٸن سەمەي قالاسىنا بارىپ ٶتكٸزدٸم. سونداعى جيىن ٷستٸندە: «اباي تويى – تەك الماتى مەن سەمەيگە, جازۋشىلار وداعىنا, باسقا دا شىعارماشىلىق ۇيىمدارعا عانا كەرەك شارۋا ەمەس. بۇل بٷكٸل رەسپۋبليكانىڭ, كٷللٸ قازاقستان حالقىنىڭ مەرەكەسٸ. بۇل, شىن مەنٸندە, بٸزدٸڭ تاريحي جەنە رۋحاني جادىمىزعا, كەرەك دەسەڭٸز, وسىنداي ٸس-شارانى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ٶتكٸزە الاتىنىمىزعا, ۇيىمشىلدىعىمىزعا سىن. ونىڭ ٷستٸنە, اباي مەرەكەسٸ داڭعويلىقتى كٶتەرمەيدٸ, ۇلى ادامدى ەسكە الۋ قۇرمەتٸنە, تۋراسىن ايتقاندا, اتاۋلى كٷندەردٸ اتاپ ٶتۋدە بٸزدە ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتكە اينالىپ كەتكەن شەكتەن تىس اس تا تٶك توي جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق. پاراساتتىلىق, اقىلعا قونىمدىلىق, ەڭ باستىسى, زييالىلىق پەن ۇستامدىلىق قاجەت. مەرەيتوي داڭعازالىقتان اۋلاق, جوعارى مەدەنيەتتٸلٸك اياسىندا ٶتۋگە تيٸس. ابايدىڭ ٶزٸ بٸزدٸ وسىعان ٷندەپ كەتكەن جەنە ونىڭ ٶسيەتٸنە كەرەعارلىق ەتۋٸمٸزگە بولمايدى» – دەگەن ەكەنمٸن.
بۇل سٶزدەردٸ جايدان-جاي ايتپاعان ەدٸم. جاسىراتىنى جوق, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە ۇلت تاريحىنداعى كٶپ اقتاڭداقتاردىڭ بەتٸ اشىلىپ, «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەگەن ۇرانمەن كٶپشٸلٸك جۇرت ٶزٸنٸڭ قاعابەرٸستە قالعان بابالارىن تٷگەندەپ جاتتى. ولاردىڭ ٸشٸندە ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ باتىر, بيلەرمەن قوسا, دەرەجە-دەرپٸ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەرگە عانا تانىمال تۇلعالارعا دا اس بەرٸلٸپ, قۇرمەت كٶرسەتٸلدٸ. توتاليتارلىق جٷيە قۇرساۋىندا قۇندىلىقتارىنا تىيىم سالىنىپ, ٸشتەي بۋلىعىپ كەلگەن حالىقتىڭ اق تٷيەنٸڭ قارنى جارىلعانداي سەزٸمٸ مەن سەنٸمٸنە توسقاۋىل قويۋ ەبەستٸك سانالار ەدٸ. بٸراق توي تويلاۋدىڭ دا, وي ويلاۋدىڭ دا جٶنٸ بار. التى الاشتىڭ ابىزى بولىپ قانا قويماي, ادامزاتتىڭ اسقارىنان كٶرٸنگەن حالقىمىزدىڭ ەڭ اياۋلى پەرزەنتٸ, دانا ۇستازى اباي مەرەكەسٸن بٷكٸلحالىقتىق دەڭگەيدە لايىقتى ٶتكٸزۋ مەملەكەت مەرەيٸ ەكەنٸن ۇعىندىرۋ كەرەك بولدى.
سٶيتٸپ, اباي تويىنىڭ الدىندا ونىڭ ارۋاعىن ودان ەرٸ ۇلىقتاۋ, ٶمٸرباياندىق دەرەكتەرٸنٸڭ كٶمەسكٸ پاراقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ, ەدەبي, فيلوسوفييالىق جەنە مۋزىكالىق مۇراسىن تەۋەلسٸزدٸك تۇرعىسىنان تىڭنان پايىمداۋ, ەلەمدٸك دەڭگەيدە كەڭٸنەن تانىتۋ باعىتىندا ٸرگەلٸ جۇمىستار اتقارىلدى. ۇلى اقىن شىعارمالارىنىڭ العاش رەت جان-جاقتى تەكستولوگييالىق ساراپتامادان ٶتكەن ەكٸ تومدىق اكادەمييالىق جيناعى, «اباي» ەنتسيكلوپەديياسى جارىق كٶردٸ. ابايدىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىن تۇتاس قامتيتىن «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني جەنە ەدەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيٸ قۇرىلدى.
جيدەبايدا ٷش جٷز الپىس ەۋليەلٸ مەكەن ماڭعىستاۋدان ەكەلٸنگەن ۇلۋتاستاردان اقشاڭقان كٷمبەزدٸ اباي-شەكەرٸم كەسەنەسٸ تۇرعىزىلىپ, ونىڭ اشىلۋ رەسٸمٸندە بۇل ورىننىڭ ەندٸ ەر قازاق ٷشٸن رۋحاني مەككەگە اينالعانىن اتاپ ٶتتٸم.
الاتاۋدىڭ جان-جاعى تٸپ-تٸك قۇلاما قۇزدارمەن قاۋسىرىلىپ, زاڭعار باسىنا بۇلت قوناقتاعان اباي شىڭىنا كٶتەرٸلٸپ, اقىن رۋحىنا تاعزىم ەتتٸم. ۇلى اقىننىڭ ٶز حالقىمەن بٸرگە ادامزاتتىڭ بيٸگٸنەن كٶرٸنگەنٸن تٸلەدٸم.
سول جىلى ابايعا ارنالعان سالتاناتتى ٸس-شارالار تٷركييادا, رەسەيدە, قىتايدا, فرانتسييادا, ۆەنگرييادا, ٷندٸستاندا, مىسىردا, ۋكراينادا, قىرعىزستاندا بولىپ ٶتتٸ. لوندوندا اباي ٷيٸ اشىلدى. ۇلى اقىننىڭ ەلەم ەلدەرٸ رۋحانيياتىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, بۇرىن كٶز كٶرمەگەن كٶكجيەكتەرگە ەندٸ ەشكٸم توسقاۋىل قويا المايتىن مەڭگٸلٸك ساپارى باستالىپ كەتتٸ.
ابايدىڭ 150 جىلدىعى اتالىپ ٶتكەننەن بەرگٸ ۋاقىت ٸشٸندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ بٸرقاتار ەلٸندە ونىڭ قۇرمەتٸنە كٶشە اتتارى بەرٸلٸپ, رەنن (فرانتسييا), بۋداپەشت (ۆەنگرييا), كاير (مىسىر), مەسكەۋ (رەسەي), ىستانبۇل (تٷركييا), بەيجٸڭ (قىتاي), تاشكەنت (ٶزبەكستان), تەگەران (يران), باكۋ (ەزەربايجان), ۆيتەبسك (بەلارۋس) قالالارىنىڭ كٶرنەكتٸ ورىندارىندا ەسكەرتكٸشتەر مەن مٷسٸندەر قويىلدى. رەتٸنشە 2006, 2013 جىلدارى مەسكەۋ مەن تاشكەنتتە ورناتىلعان اباي ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ لەنتاسىن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆ.پۋتينمەن جەنە ٶزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ي.كەرٸموۆپەن بٸرگە قيدىم.
حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ ونجىلدىعىندا, دەلٸرەك ايتقاندا, 1913 جىلى ۇلت زييالىسى احمەت بايتۇرسىنۇلى ٶزٸنٸڭ «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالاسىندا «ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا بٸز بٸلەتٸن اقىن بولعان جوق» دەي كەلە, سوعان قاراماستان ابايدىڭ ەسٸمٸن تەك سەمەي مەن اقمولا وبلىستارىنىڭ قازاقتارى عانا بٸلەتٸنٸن, ال دٷنيەدەن قايتقان سوڭ جارىق كٶرگەن جالعىز كٸتابى ەل ٸشٸنە كەڭٸنەن تارالماي جاتقانى تۋرالى قىنجىلا جازعان ەدٸ. قاراپ وتىرساق, سودان بەرگٸ بٸر عاسىردىڭ كٶلەمٸندە بٸرتە-بٸرتە ۇلى اقىننىڭ داڭقى جەر جٷزٸنە ەيگٸلٸ بولاتىنداي دەڭگەيگە جەتٸپپٸز. ول الدىمەن, ەلبەتتە, ابايدىڭ تەڭدەسسٸز كەمەڭگەرلٸگٸنٸڭ, سودان سوڭ تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ ارقاسى.
اباي قانشاما تاس قاپاس زاماندا ٶمٸر سٷرسە دە, بولاشاققا ٷمٸتپەن كٶز تٸكتٸ. ول ٶلەڭدەرٸندە «جاڭا ٶسپٸرٸم, كٶك ٶرٸم», «تٸلەۋٸ, ٶمٸرٸ الدىنداعى», «كٶكٸرەگٸ سەزٸمدٸ, تٸلٸ ورامدى» جاستارعا ٷلگٸ بەرمەك ٷشٸن عيبرات ايتتى. «بٸلٸمدٸدەن شىققان سٶز, تالاپتىعا بولسىن كەز» دەي وتىرىپ, «دٷنيە دە ٶزٸ, مال دا ٶزٸ, عىلىمعا كٶڭٸل بٶلسەڭٸز» دەگەن تاعىلىمىن ٷيرەتتٸ. باتىس پەن شىعىستىڭ ٸلٸمٸن تولىق يگەرگەن ابايدىڭ ٶنەگەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ جاستارى اراسىنان حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي, بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸ جوعارى ماماندار دايارلاۋ ماقساتىمەن «بولاشاق» پرەزيدەنتتٸك ستيپەنديياسىن تاعايىندادىق. سونىڭ ارقاسىندا ۇلى اقىن ٶمٸر سٷرگەن زاماندا «ينتەرناتتا وقىپ جٷرگەن» قازاق بالاسىنىڭ ۇرپاقتارى حح جەنە ححٸ عاسىرلار توعىسىندا ەلەمنٸڭ ەڭ تاڭداۋلى ۋنيۆەرسيتتەرٸندە بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى.
ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى بيىل ادامزاتقا قاتەر تٶندٸرٸپ, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ جايلاعان ۋاقىتپەن تۇسپا-تۇس كەلٸپ قالدى. اتالعان دەرتتٸڭ زاردابى جەر جٷزٸندەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ ەشبٸرٸن اينالىپ ٶتكەن جوق. بٸراق جارقىن كەلەشەككە دەگەن سەنٸم مەن سىندارلى ەرەكەتتٸڭ ارقاسىندا بۇل ۋاقىتشا قيىندىقتى دا ەڭسەرەتٸن بولامىز. ابايدىڭ سٶزٸنە جٷگٸنسەك: «جاماندىقتى كٸم كٶرمەيدٸ? ٷمٸتٸن ٷزبەك – قايراتسىزدىق. دٷنيەدە ەش نەرسەدە بايان جوق ەكەنٸ راس, جاماندىق تا قايدان بايانداپ قالادى دەيسٸڭ? قارى قالىڭ قاتتى قىستىڭ ارتىنان كٶگٸ قالىڭ, كٶلٸ مول جاقسى جاز كەلمەۋشٸ مە ەدٸ?».
لايىم سولاي بولسىن!
ابايدىڭ سٶزٸ مەن ويى بٸزدٸڭ كٷنبە-كٷنگٸ تٸرلٸگٸمٸزگە, ٶركەندٸ ٶمٸرٸمٸزگە كٸرپٸش بولىپ قالانىپ, بٷگٸنگٸ ٶركەنيەت پەن الداعى بولاشاق تالابىنا لايىق ۇمتىلىستارىمىزدان جەنە يگٸ ٸستەرٸمٸزدەن ناقتى كٶرٸنٸس تاباتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى
