بٷگٸن قر ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحاناسىندا «ۇلىق ۇلىس - التىن وردا: باستاۋى, تاريحى جەنە مۇراسى» حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياسى ٶتتٸ. وندا قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى دەۋرەن اباەۆ سٶز سٶيلەگەن بولاتىن. "ۇلت اقپارات" دەۋرەن اباەۆتىڭ سٶزٸنٸڭ تولىق مەتٸنٸن تاراتادى.
قۇرمەتتٸ كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار!
بٸز بٷگٸن ماڭىزدى جيىندا باس قوسىپ وتىرمىز. بۇل كونفەرەنتسييانىڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋٸنٸڭ زور سيمۆولدىق مەنٸ بار دەپ ويلايمىن.
سەبەبٸ بٷگٸن تامىرى تەرەڭ تاريحىمىزعا – ۇلتىمىز بەن مەملەكەتتٸگٸمٸز پايدا بولعان كەزەڭگە تاعى بٸر مەرتە كٶز جٸبەرەمٸز.
2015 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەلٸمٸزدە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى كەڭ كٶلەمدە اتالىپ ٶتتٸ. بۇل يدەولوگييالىق استارى تەرەڭ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ شارا بولدى.
1465 جىل – سٶزسٸز, بەرٸمٸز ٷشٸن قاستەرلٸ داتا. دەسەك تە, ەتنوگەنەز پروتسەسٸ مەن مەملەكەتتٸڭ قالىپتاسۋى – بٸر كٷننٸڭ, تٸپتٸ بٸر عاسىردىڭ دا شارۋاسى ەمەس ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز.
كەرەي مەن جەنٸبەك حاندار باستاعان قازاق حالقىنىڭ جەتٸسۋعا قونىس اۋدارۋى ونىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸنەن ٶتٸپ, ۇلتقا اينالعانىن ايشىقتايدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە, بۇل پروتسەسس ۇلىق ۇلىستىڭ دەۋٸرلەپ تۇرعان ۋاقىتىنان باستالدى.
مۇنى فولكلورىمىزدان دا كٶرەمٸز. جىر-داستاندارىمىزدىڭ قاھارماندارى – ەدٸگە, ەز-جەنٸبەك, مايقى بي, توقتامىس, اسان قايعى سيياقتى التىن وردا كەزٸندەگٸ قايراتكەرلەر.
ەڭ ەسكٸ كٷيدٸڭ بٸرٸ «اقساق قۇلان» دا جوشى حاننىڭ ٶلٸمٸنە بايلانىستى شىققانى بارشامىزعا بەلگٸلٸ.
سوندىقتان ۇلىق ۇلىس – بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸك دەستٷرٸمٸزدٸڭ التىن بەسٸگٸ دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىز.
وسى اينىماس اقيقاتتىڭ نەگٸزٸندە 2019-2020 جىلدار مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ۇلىق ۇلىستىڭ 750 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە ارنالدى. بٸز بٷكٸل ەلەمگە التىن وردانىڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸمٸزدٸ تانىتىپ, تٶل تاريحىمىزعا قاتىستى ەدٸلدٸكتٸ ورناتۋعا جول اشتىق.
الايدا, وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاريحپەن ساياساتكەرلەر ەمەس, تاريحشىلار اينالىسۋى كەرەك» دەگەن ماڭىزدى ۇستانىمىن ەستەن شىعارماعان جٶن.
ٶز ۇلىلىعىڭا ماستانۋ, تاريحتى ميفپەن ارالاستىرۋ, ٶتكەنٸمٸزدٸ ەسٸرە ماقتانعا اينالدىرۋ – ٶرگە باستامايدى. كەرٸسٸنشە, بٸز تاريحتى كونيۋنكتۋرادان تىس زەرتتەپ, اقتاڭداقتار اقيقاتىن اشىپ, شەشۋشٸ وقيعالار جەلٸسٸن مۇقييات قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە تيٸسپٸز.
پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس جاقىندا بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ جانىنان قۇرىلاتىن جوشى ۇلىسىن زەرتتەيتٸن عىلىمي ينستيتۋت تا نەگٸزٸنەن وسى ماقساتتى كٶزدەيدٸ.
ينستيتۋت اتاۋىنىڭ ٶزٸ ايتىپ تۇرعانداي, بٸز تالاس قۇرىلتايىنان باستاپ كەنەسارىنىڭ قازاسىنا دەيٸنگٸ تاريحي دەۋٸردٸ بٸرتۇتاس كەزەڭ دەپ قابىلدايمىز.
قادٸرمەندٸ ەرٸپتەستەر!
ەگەر حالىقتىڭ تۇتاس تاريحىن قالىڭ كٸتاپقا تەڭەسەك, سونىڭ ٸشٸندە ٶتە ماڭىزدى تاراۋى بولادى. ول تاراۋ بولماسا كٸتاپتىڭ مازمۇنى جوعالۋى مٷمكٸن.
ۇلىق ۇلىس – تٶل تاريحىمىزدىڭ وسىنداي ماڭىزدى تاراۋى. دالالىق ريمگە اينالعان ۇلى يمپەرييا, ەرتٷرلٸ تٸلدە سٶيلەپ, ەرقيلى دٸن ۇستاناتىن كٶپتەگەن حالىقتى بٸر شاڭىراق استىنا بٸرٸكتٸرٸپ, وزىق مەدەنيەتتٸ دٷنيەگە ەكەلدٸ.
ونىڭ دەۋٸرلەگەن تۇسىندا قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزدٸك پورترەتٸ قالىپتاستى.
التىن وردا ۋاقىتىنان بەرٸ كەلە جاتقان سيمۆولداردى قازٸر دە كٷن سايىن كٶرەمٸز. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنٸڭ اتاۋى سول كەزەڭگە تيەسٸلٸ.
مەملەكەت باسشىسى رەزيدەنتسيياسى باتۋدان ابىلاي حانعا دەيٸنگٸ التىن وردا مەن قازاق حاندىعى ەمٸرشٸلەرٸنٸڭ ورداسى سيياقتى اتالادى.
پاراسات پەن تٶزٸمدٸلٸككە قۇرىلىپ, حانافي مازحابىنا نەگٸزدەلگەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز بەركە مەن ٶزبەك حانداردان مۇراعا قالعان.
جاڭا ەلوردامىز – نۇر-سۇلتان قالاسى – ۇلى دالادا ەسەم شاھارلار سالعان ۇلىق ۇلىس بيلەۋشٸلەرٸ عۇرپىنىڭ جالعاسى.
مىسالى سارايشىق قالاسى جوشى ۇلىسىنىڭ, نوعاي ورداسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ رۋحاني استاناسى بولدى. قازٸرگٸ قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىندا جانكەنت, جەنت, بارچكەنت, تٷركٸستان ٶڭٸرٸندە سىعاناق, سايرام, ياسسى, سوزاق سيياقتى قالالار بولعان.
مۇنداي قالالار ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸگٸنەن دە تابىلۋدا. بۇعان دەلەل – جاقىندا عانا سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى «قىزىل-وبا» قورىمىنان شىققان قۇندى جەدٸگەرلەر.
وسىلايشا بٸز بابالارىمىزدىڭ شەتسٸز-شەكسٸز ايماقتى مەكەن ەتكەن كٶشپەلٸلەر ەمەس, كەرٸسٸنشە, ٶز ۋاقىتىنداعى كٶشپەلٸ ٶمٸر مەن وتىرىقشى تۇرمىس سالتىنىڭ وزىق تۇستارىن ٷيلەستٸرٸپ, يمپەرييالىق دەڭگەيدە ٷستەمدٸك قۇرعان حالىق بولعانىن بايقايمىز.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا, بٸزدٸڭ كٶرشٸلەس رەسەيمەن ەكٸجاقتى بايلانىسىمىزدىڭ تاريحى كەڭەستٸك وقۋلىقتاردا جازىلعان كەزەڭنەن گٶرٸ تىم تەرەڭ ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ول, كەمٸندە, XIII عاسىردا جوشى ۇلىسى اتتى يمپەرييالىق مەملەكەتتٸڭ اياسىندا باستالعان.
دەسەك تە, التىن وردا – ٶتكەن تاريحىمىز عانا ەمەس. ول, ەڭ الدىمەن, بٷگٸنٸمٸز بەن بولاشاعىمىز.
بٷگٸنگٸ ورتاق ماقسات-مۇراتىمىز بەن قوعام بولىپ بەت العان باعدارىمىز التىن وردا كەزٸنەن بەرگٸ عاسىرلىق دەستٷرلەردەن باستاۋ الادى.
بٸرٸنشٸ– ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت.
ۇلىق ۇلىستىڭ تاريحي تەجٸريبەسٸ وسىنى كٶرسەتكەندەي, تابيعاتى قاتال, اۋماعى ٷلكەن ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كەڭٸستٸگٸندە مىقتى «بيلٸك ۆەرتيكالٸ» ارقىلى ورتالىقتان باسقارىلاتىن مەملەكەت قانا ٶسٸپ-ٶركەندەيدٸ.
وسى ماڭىزدى شارت جوشى ۇلىسىنىڭ «التىن عاسىرىن» تۋعىزدى.
ەكٸنشٸ – مەريتوكراتييا.
التىن وردا مەملەكەتٸ مەن قوعامىنىڭ ماڭىزدى ەرەكشەلٸگٸنٸڭ بٸرٸ – ادامداردى ەليتا قاتارىنا جەكە قاسيەتٸنە قاراپ قوستى.
قارىم-قابٸلەتٸنٸڭ ارقاسىندا قاراپايىم جٸگٸتتەن ەۋەلٸ باتىر, ودان سوڭ بي, كەيٸننەن التىن وردانىڭ بەكلەربەگٸنە اينالعان ەدٸگەنٸڭ عۇمىرى وسىعان انىق دەلەل.
بٷگٸندە مەملەكەتٸمٸز مەريتوكراتييانىڭ باستى قاعيداسىن جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. ونسىز قوعامنىڭ جاڭعىرۋى مەن دامۋى مٷمكٸن ەمەس.
ٷشٸنشٸ – تيٸمدٸلٸك.
التىن وردادا مەملەكەتتٸك باسقارۋ مەن لوگيستيكانىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸ قۇرىلعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. سونىڭ بٸرٸ – جەمشٸك قىزمەتٸ. ول كەيٸننەن بٸرنەشە عاسىر بويى رەسەيدە كەڭٸنەن قولدانىلدى.
سونداي-اق «دارۋعا» دەپ اتالاتىن ازاماتتىق ەكٸمشٸلٸكتٸڭ جٷيەلٸ جۇمىسى دا وسىعان مىسال بولا الادى.
تٶرتٸنشٸ – عىلىم-بٸلٸم عۇرپى.
ٶزبەك پەن جەنٸبەك حانداردىڭ بيلٸك قۇرعان ۋاقىتىندا التىن ورداعا كٶپتەگەن ەلدەن عالىمدار اعىلىپ كەلٸپ جاتقانى كٶپشٸلٸككە ايان.
سونىمەن بٸرگە قانشاما مەدرەسەلەر سالىنىپ, ول جەردە تەك دٸني ٸلٸم ەمەس, ماتەماتيكا, مەديتسينا جەنە باسقا دا عىلىمدار ٷيرەتٸلگەن.
بەسٸنشٸ – ديالوگ مەدەنيەتٸ.
ەۋرازييا كٸندٸگٸندە ورىن تەپكەن الىپ يمپەرييا – التىن وردانىڭ قۇرامىندا و باستان-اق تٸلٸ, دٸني سەنٸمٸ مەن سالت-دەستٷرٸ ەرتٷرلٸ حالىقتار ٶمٸر سٷردٸ.
ولاردىڭ ەكٸ عاسىر بويى بٸر مەملەكەتتە بٸرگە تٸرشٸلٸك ەتۋٸ ديالوگ مەدەنيەتٸنٸڭ, رۋحاني بايلىقتىڭ جەنە ٶزگەگە دەگەن قۇرمەتتٸڭ كٶركەم ٷلگٸسٸنە ۇلاستى.
ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋ, بٸرتۇتاس ازاماتتىق ۇلت قۇرۋ ٸسٸنٸڭ قازاقستاندىق مودەلٸنەن التىن وردالىق قاعيداتتى كٶرۋگە بولادى. مۇندا بٸرلٸك – بٸركەلكٸلٸك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ.
التىنشى – حالىقارالىق مەدياتسييا مەدەنيەتٸ.
التىن وردا شىعىس پەن باتىستى جالعايتىن كٶپٸر ٸسپەتتٸ بولدى. ۇلى جٸبەك جولىنىڭ سولتٷستٸك باعىتىندا ورنالاسقان يمپەرييا ٶركەنيەتتەر اراسىنداعى جان-جاقتى ديالوگتى – ماتەريالدىق قۇندىلىقتارمەن قاتار, يدەيالار مەن يننوۆاتسييالاردىڭ الماسۋىن قامتاماسىز ەتتٸ.
تاريحقا كٶز سالساق, التىن وردانىڭ ساياساتىنان ەلباسىنىڭ بۇۇ ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ مٸنبەرٸنەن تانىستىرعان «ٷلكەن ەۋرازييا» جوباسىنىڭ ٷلگٸسٸن كٶرە الامىز.
جەتٸنشٸ – ادامي قۇندىلىق.
مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعانىنا قاراماستان, التىن وردا ەشقاشان كلاسسيكالىق تٷردەگٸ «شىعىس دەسپوتيياسى» بولعان ەمەس.
قوعامنىڭ ٶزەگٸن بيلٸككە دەگەن قورقىنىش ەمەس, حالقىمىز يماندىلىق دەپ ايتاتىن رۋحاني تٷپنەگٸز قۇرادى.
قازٸر دە قوعامىمىزدىڭ تابان تٸرەر تۇعىرى, ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزٸ – «ەلەۋمەتتٸك رەيتينگ» ەمەس, يماندىلىق پەن مەڭگٸلٸك رۋحاني قۇندىلىقتار.
*****
ۇلىق ۇلىس فەنومەنٸن جەتە تٷسٸنبەيٸنشە, بٸز بٷگٸنٸمٸزدٸ تولىققاندى پايىمداي المايمىز.
بۇل ٸستە, قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر, سٸزدەردٸڭ الاتىن ورىندارىڭىز ەرەكشە.
التىن وردا تاريحىن كەڭ كٶلەمدە ەرٸ كەشەندٸ تٷردە زەرتتەۋ قازاقستانداعى گۋمانيتارلىق ويدىڭ ٶركەندەۋٸنە تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەپ سەنەمٸن.
كونفەرەنتسييا جۇمىسى جەمٸستٸ ەرٸ نەتيجەلٸ بولسىن!
بارشاڭىزعا تابىس تٸلەيمٸن!
راحمەت!
