Búgin QR Ulttyq akademiialyq kitaphanasynda «Ulyq Ulys - Altyn orda: bastaýy, tarihy jáne murasy» halyqaralyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiiasy ótti. Onda QR Prezidenti Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Dáýren Abaev sóz sóilegen bolatyn. "Ult aqparat" Dáýren Abaevtyń sóziniń tolyq mátinin taratady.
Qurmetti konferentsiiaǵa qatysýshylar!
Biz búgin mańyzdy jiynda bas qosyp otyrmyz. Bul konferentsiianyń Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵymen tuspa-tus kelýiniń zor simvoldyq máni bar dep oilaimyn.
Sebebi búgin tamyry tereń tarihymyzǵa – ultymyz ben memlekettigimiz paida bolǵan kezeńge taǵy bir márte kóz jiberemiz.
2015 jyly Elbasynyń tapsyrmasymen elimizde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy keń kólemde atalyp ótti. Bul ideologiialyq astary tereń, memlekettik deńgeidegi shara boldy.
1465 jyl – sózsiz, bárimiz úshin qasterli data. Desek te, etnogenez protsesi men memlekettiń qalyptasýy – bir kúnniń, tipti bir ǵasyrdyń da sharýasy emes ekenin jaqsy bilemiz.
Kerei men Jánibek handar bastaǵan qazaq halqynyń Jetisýǵa qonys aýdarýy onyń qalyptasý kezeńinen ótip, ultqa ainalǵanyn aishyqtaidy. Ǵalymdardyń zertteýinshe, bul protsess Ulyq Ulystyń dáýirlep turǵan ýaqytynan bastaldy.
Muny folklorymyzdan da kóremiz. Jyr-dastandarymyzdyń qaharmandary – Edige, Áz-Jánibek, Maiqy bi, Toqtamys, Asan qaiǵy siiaqty Altyn Orda kezindegi qairatkerler.
Eń eski kúidiń biri «Aqsaq qulan» da Joshy hannyń ólimine bailanysty shyqqany barshamyzǵa belgili.
Sondyqtan Ulyq Ulys – bizdiń memlekettilik dástúrimizdiń altyn besigi dep tolyq senimmen aita alamyz.
Osy ainymas aqiqattyń negizinde 2019-2020 jyldar Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Ulyq Ulystyń 750 jyldyǵyn merekeleýge arnaldy. Biz búkil álemge Altyn Ordanyń murageri ekenimizdi tanytyp, tól tarihymyzǵa qatysty ádildikti ornatýǵa jol ashtyq.
Alaida, osy tusta Memleket basshysynyń «Tarihpen saiasatkerler emes, tarihshylar ainalysýy kerek» degen mańyzdy ustanymyn esten shyǵarmaǵan jón.
Óz ulylyǵyńa mastaný, tarihty mifpen aralastyrý, ótkenimizdi ásire maqtanǵa ainaldyrý – órge bastamaidy. Kerisinshe, biz tarihty koniýnktýradan tys zerttep, aqtańdaqtar aqiqatyn ashyp, sheshýshi oqiǵalar jelisin muqiiat qaita qalpyna keltirýge tiispiz.
Prezidenttiń tapsyrmasyna sáikes jaqynda Bilim jáne ǵylym ministrliginiń janynan qurylatyn Joshy Ulysyn zertteitin ǵylymi institýt ta negizinen osy maqsatty kózdeidi.
Institýt ataýynyń ózi aityp turǵandai, biz Talas quryltaiynan bastap Kenesarynyń qazasyna deiingi tarihi dáýirdi birtutas kezeń dep qabyldaimyz.
Qadirmendi áriptester!
Eger halyqtyń tutas tarihyn qalyń kitapqa teńesek, sonyń ishinde óte mańyzdy taraýy bolady. Ol taraý bolmasa kitaptyń mazmuny joǵalýy múmkin.
Ulyq Ulys – tól tarihymyzdyń osyndai mańyzdy taraýy. Dalalyq Rimge ainalǵan Uly imperiia, ártúrli tilde sóilep, árqily din ustanatyn kóptegen halyqty bir shańyraq astyna biriktirip, ozyq mádenietti dúniege ákeldi.
Onyń dáýirlegen tusynda qazaq halqynyń etnogenezdik portreti qalyptasty.
Altyn Orda ýaqytynan beri kele jatqan simvoldardy qazir de kún saiyn kóremiz. Ulttyq valiýtamyz – teńgeniń ataýy sol kezeńge tiesili.
Memleket basshysy rezidentsiiasy Batýdan Abylai hanǵa deiingi Altyn Orda men Qazaq handyǵy ámirshileriniń ordasy siiaqty atalady.
Parasat pen tózimdilikke qurylyp, hanafi mazhabyna negizdelgen dástúrli dinimiz Berke men Ózbek handardan muraǵa qalǵan.
Jańa elordamyz – Nur-Sultan qalasy – Uly dalada ásem shaharlar salǵan Ulyq Ulys bileýshileri ǵurpynyń jalǵasy.
Mysaly Saraishyq qalasy Joshy ulysynyń, Noǵai ordasy men Qazaq handyǵynyń rýhani astanasy boldy. Qazirgi Qyzylorda oblysy aýmaǵynda Jankent, Jent, Barchkent, Túrkistan óńirinde Syǵanaq, Sairam, Iassy, Sozaq siiaqty qalalar bolǵan.
Mundai qalalar elimizdiń soltústiginen de tabylýda. Buǵan dálel – jaqynda ǵana Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Qyzyl-oba» qorymynan shyqqan qundy jádigerler.
Osylaisha biz babalarymyzdyń shetsiz-sheksiz aimaqty meken etken kóshpeliler emes, kerisinshe, óz ýaqytyndaǵy kóshpeli ómir men otyryqshy turmys saltynyń ozyq tustaryn úilestirip, imperiialyq deńgeide ústemdik qurǵan halyq bolǵanyn baiqaimyz.
Osy turǵydan qaraǵanda, bizdiń kórshiles Reseimen ekijaqty bailanysymyzdyń tarihy keńestik oqýlyqtarda jazylǵan kezeńnen góri tym tereń ekenin aitqym keledi. Ol, keminde, XIII ǵasyrda Joshy Ulysy atty imperiialyq memlekettiń aiasynda bastalǵan.
Desek te, Altyn Orda – ótken tarihymyz ǵana emes. Ol, eń aldymen, búginimiz ben bolashaǵymyz.
Búgingi ortaq maqsat-muratymyz ben qoǵam bolyp bet alǵan baǵdarymyz Altyn Orda kezinen bergi ǵasyrlyq dástúrlerden bastaý alady.
Birinshi– ortalyqtan basqarylatyn memleket.
Ulyq Ulystyń tarihi tájiribesi osyny kórsetkendei, tabiǵaty qatal, aýmaǵy úlken Eýraziia qurlyǵynyń keńistiginde myqty «bilik vertikali» arqyly ortalyqtan basqarylatyn memleket qana ósip-órkendeidi.
Osy mańyzdy shart Joshy Ulysynyń «Altyn ǵasyryn» týǵyzdy.
Ekinshi – meritokratiia.
Altyn Orda memleketi men qoǵamynyń mańyzdy ereksheliginiń biri – adamdardy elita qataryna jeke qasietine qarap qosty.
Qarym-qabiletiniń arqasynda qarapaiym jigitten áýeli batyr, odan soń bi, keiinnen Altyn Ordanyń beklerbegine ainalǵan Edigeniń ǵumyry osyǵan anyq dálel.
Búginde memleketimiz meritokratiianyń basty qaǵidasyn júzege asyryp jatyr. Onsyz qoǵamnyń jańǵyrýy men damýy múmkin emes.
Úshinshi – tiimdilik.
Altyn Ordada memlekettik basqarý men logistikanyń tiimdi júiesi qurylǵany tarihtan belgili. Sonyń biri – jámshik qyzmeti. Ol keiinnen birneshe ǵasyr boiy Reseide keńinen qoldanyldy.
Sondai-aq «darýǵa» dep atalatyn azamattyq ákimshiliktiń júieli jumysy da osyǵan mysal bola alady.
Tórtinshi – ǵylym-bilim ǵurpy.
Ózbek pen Jánibek handardyń bilik qurǵan ýaqytynda Altyn Ordaǵa kóptegen elden ǵalymdar aǵylyp kelip jatqany kópshilikke aian.
Sonymen birge qanshama medreseler salynyp, ol jerde tek dini ilim emes, matematika, meditsina jáne basqa da ǵylymdar úiretilgen.
Besinshi – dialog mádenieti.
Eýraziia kindiginde oryn tepken alyp imperiia – Altyn Ordanyń quramynda o bastan-aq tili, dini senimi men salt-dástúri ártúrli halyqtar ómir súrdi.
Olardyń eki ǵasyr boiy bir memlekette birge tirshilik etýi dialog mádenietiniń, rýhani bailyqtyń jáne ózgege degen qurmettiń kórkem úlgisine ulasty.
Etnosaralyq qatynastardy retteý, birtutas azamattyq ult qurý isiniń qazaqstandyq modelinen Altyn Ordalyq qaǵidatty kórýge bolady. Munda birlik – birkelkilik degendi bildirmeidi.
Altynshy – halyqaralyq mediatsiia mádenieti.
Altyn Orda Shyǵys pen Batysty jalǵaityn kópir ispetti boldy. Uly Jibek jolynyń soltústik baǵytynda ornalasqan imperiia órkenietter arasyndaǵy jan-jaqty dialogty – materialdyq qundylyqtarmen qatar, ideialar men innovatsiialardyń almasýyn qamtamasyz etti.
Tarihqa kóz salsaq, Altyn Ordanyń saiasatynan Elbasynyń BUU uiymy Bas assambleiasynyń minberinen tanystyrǵan «Úlken Eýraziia» jobasynyń úlgisin kóre alamyz.
Jetinshi – adami qundylyq.
Memlekettik basqarýdyń ortalyqtandyrylǵanyna qaramastan, Altyn Orda eshqashan klassikalyq túrdegi «shyǵys despotiiasy» bolǵan emes.
Qoǵamnyń ózegin bilikke degen qorqynysh emes, halqymyz imandylyq dep aitatyn rýhani túpnegiz qurady.
Qazir de qoǵamymyzdyń taban tirer tuǵyry, yntymaqtastyqtyń negizi – «áleýmettik reiting» emes, imandylyq pen máńgilik rýhani qundylyqtar.
*****
Ulyq Ulys fenomenin jete túsinbeiinshe, biz búginimizdi tolyqqandy paiymdai almaimyz.
Bul iste, qurmetti áriptester, sizderdiń alatyn oryndaryńyz erekshe.
Altyn Orda tarihyn keń kólemde ári keshendi túrde zertteý Qazaqstandaǵy gýmanitarlyq oidyń órkendeýine tyń serpin beredi dep senemin.
Konferentsiia jumysy jemisti ári nátijeli bolsyn!
Barshańyzǵa tabys tileimin!
Rahmet!
