«Jańaqorǵan tynysynyń» ólketaný ekspeditsiiasy
Qarataýdyń qupiiasyna tolyq qanyqqan eshkim joq, syryn ishine áli búgip jatyr. Biren-saran bolmasa taýdyń tynysyn eptep tanyǵanymyz keshe ǵana. Tańbaly tastarǵa qyzyǵyp, ol týraly talai oi tarqatqan edik. Búgin taǵy bir tańǵajaiypqa keziktik. Jańaqorǵannan júz shaqyrymdai júrip, úńgir izdep bardyq.
Jolbastaýshymyzdyń aitqany aidai keldi, shaǵyn tóbeniń ústinde doǵal pishindes tesik eken, biz eleýsiz úńgirge entelei tústik.
Hosh. Álqisany áriden bastasaq. Bári de jai áńgimeden bastaldy. Quqyq qorǵaý salasynda qyzmet etip, zeinetke shyqqan Mádi Myrzahmetov aǵamyzben syr aqtaryp otyryp, sózdiń bir ushy Qarataýǵa tireldi.
– Qanybek, men Syǵanaqtyń jerasty jolyn bilemin. – Qaidan, qalai? – Kezinde Eńbekshi aýylynda ýchaskelik inspektor kezimde Ábilqasym degen ańshy kisi kórsetken. Bul 1985 jyly bolatyn. Shopandardyń saqpan naýqany ýaqytynda mal urlyǵyn boldyrmaý maqsatynda qoishy aýylǵa bardym. Álgi ańshy aǵamyzdy sol jerden jolyqtyrdym. Qazaqtyń basy qosylsa ótken-ketken áńgimeden qozǵaityny bar emes pe, biz osylai otyryp, jerasty joly týraly aitylyp qaldy. Sóitti de ol: – Balalarymnyń ondaiǵa qyzyǵýshylyǵy joq, qajet deseń saǵan kórseteiin, – dedi. Izdegenge suraǵan, men qup aldym. Shopannyń qonysynan eki shaqyrymdai jerdegi úńgirdi kórip, qairan qaldym.
Úńgirdiń ústi qoi taspen jabýly eken, ekeýlep aýzyn ashtyq. Tereń, aryǵa kirip kórmedik. Sodan keiin taǵy birde baryp qaittym. Sol kúii. Zerttep júrgen eshkim joq. Endi ózińe aittym, másele etip kóterseń durys bolar edi, – dedi.
Men bul jańalyqty estigen boida redaktsiiadan Nurlat Baigenje men Samat Ábdishti ertip, Shieli aýdany aýmaǵyna shyqtyq. Eńbekshi, Qosúieńki aýylynan asyp, Taqiiatóbeden ońtústik-shyǵysqa buryldyq. Jolai tas untaqtaý tsehyn ainalyp óttik te adyr tóbege qarai bettedik. Aiqysh-uiqysh súrleý jol kóp, birazdan beri iz túspegen. Kóneleý birine túsip, kólik bezildei jóneldi. Mádi aǵa jan-jaǵyna qarailap, belgili oryndy baǵdarlap otyr. Kenet «toqtat!» degende, bárimiz shýlasyp, tóńirekke kóz tigip qaradyq. Eshteńe baiqalmaidy. Kólikten túsken soń baryp úńgir kórindi. Shynynda tesikti bitegen tas bolǵan, biraq bireýler shettetip qoiypty, aýzy ashyq jatyr. Dereý úńgirdiń tereńdigin esepteýge kóshtik. Arqannyń ushyna sham ilip, tómen jiberdik. Shamamen bes metrge jýyq. Beli ortasha jigit siiatyndai doǵal tesik eken. Tas qashalǵan, adamnyń isi. Qoldan jasalǵany anyq. Qaǵazǵa ot qoiyp, túbine tastap kórdik. Tútini joǵary kóterildi. Demek, aýa ainalyp tur. Tesiktiń aýzynda birneshe jylan syrtqy qabyǵyn qaldyrǵan. Al, úńgirdiń ishinde ne baryn qudai biledi. Úrei de bar, úńgirge kirý kerek degen úmit te bar.
– Sonsha jer áýre bolǵanda bos qaitqanymyz bolmas, men kiremin, – dedi Nurlat. – Olai bolsa, aldymen Samat árýaqtarǵa baǵyshtap quran oqysyn, sosyn men qosylamyn, – dedi Qanybek. Erkebulan arqandy qolǵa yńǵaily etip ár jerden túiindep, bir ushyn kóliktiń tetigine bailady. Arqan berik, bailam bar, senimdimiz.
Osyǵan táýekel etip, Nurlat tómen tústi. Artynan Qanybek ilesip edi, tar tesikke syimai keri qaitty. Biz syrttai baqylap turmyz. Oqys jaǵdai qybyr etse Nurlatty arqanmen tartyp alýǵa daiynbyz. Bir sózben, saqadai sai turmyz. Mádi aǵanyń paiymy durys, myna tóbeden tike salǵanda Syǵanaqqa 15-20 shaqyrym jer. Jerasty jolynyń bir basy Syǵanaq betke júrgen. Ekinshi beti Teriskei, betpaq jaqqa qaraǵan. Demek, jerasty jolynyń sheti qai jerge baryp tireletini belgisiz. Al, bizdiń taýyp turǵan úńgirimiz kirer qaqpa emes, aýa almastyrǵysh jol (ventilizatsiia) siiaqty.
Óitkeni, ol kezdiń adamy bizden anaǵurlym iri, aýyzǵa siiý-syimaýy ekitalai. Ekinshiden, tómende saty nemese kómekshi qural saqtalmaǵan. Úshinshiden, jerasty jolyn tolyq júrip ótpei munyń syry naqty ashyla qoimaidy. Bul máseleni aldaǵy ýaqyttyń enshisine qaldyrdyq. Endigi áńgimeni jerasty jaǵdaiyn kózimen kórgen Nurlat málimdeidi.
JER ASTY
At shaptyrym jerden at terletip kelgennen keiin nar táýekel etip, arqandy ustap tómen qarai túse bastadym. Úńgirdiń qabyrǵasynda ár jerde túlegen jylannyń epidermis qabyqtaryn kórip boidaǵy qorqynysh eselene tústi. Rasynda, túsi sýyq jorǵalaýshy kimniń bolmasyn úreiin alatyny sózsiz. Biraq, joǵary ketýge jigittik namys jibermedi. Túiindelgen arqanmen bes metrlik úńgirdi boilai tómen syrǵyp baramyn, syrǵyp baramyn. Áiteýir tabanyna tústim. Úńgirde aýa qalypty eken. Tómen túsken qaǵazdardy shaǵyp, jan-jaqty barlap kórgennen keiin boidaǵy sekem basyldy. Qabyrǵa qoldan qashalǵandai kórindi. Aiaq astyndaǵy kesektermen úńgirdiń qabyrǵasyn qalaǵan ba? Bálkim ýaqyt shirkin, jansyz kesekterge sájde etkizgen bolar, bálkim, jaqyn mańdaǵy qiyrshyq tas óndeýshiler taýdy jarǵanda qulaǵan shyǵar. Ol jaǵy bizge belgisiz...
Úńgirdiń shyǵys jáne batys jaǵynda sańylaý baiqaldy. Tipten, sańylaý deýge kelmeidi, jer asty jolynyń esigi dersiz. Shyǵys jaǵyndaǵysyn qulaǵan kesekter jaýyp qalǵandai, al, batys betindegisine tolyq deneli adam erkin ótedi. Solai qarai saqtana adymdap, aiaq bastym. Biraq, meni jer astynyń patshasy – jylandar toqtatty. Bir jylan esiktiń aldynda oralyp jatsa, úsheýi tar ótkeldiń qabyrǵasynda órmelep tur eken. Kórgen boida bir orynda músinshe qattym da qaldym.
Birer sátte esimdi jiyp, joǵaryǵa daýystap: – Munda jylandar kóp eken, – dedim. – E-e, jerdiń iesi ǵoi! Bastysy, tiispesen boldy, olardyń senimen sharýasy bolmaidy, – degen Qanybektiń daýysy senimdi qozǵalýǵa demeý berdi. Esikke taǵyda jaqyndai túsip, uzynnan-uzyn jatqan dálizge shamnyń jaryǵyn túsirdim.
Joǵarydaǵylardyń jer astyndaǵy jaǵdaiǵa qyzyǵýshylyǵy artyp: – Ne bar eken? Jol bar ma? Ne kórip tursyn, – dep ústi-ústine suraqtaryn jaýdyra bastady.
Qansha jerden júrek jutqanmen aiyr tilin salaqtanǵan maqulyqty kórgen jan keri sheginetini aiqyn. Men de keri shegindim. Alaida nazarym aýa almastyrǵysh úńgirdiń arǵy jaǵyndaǵy dálizge aýyp tur. Qarańǵylyqtyń shyrqyn buzǵan shaǵyn shamnyń jaryǵyn kózben qýalap, zer sala bastadym. Baiqaǵanym – ishki dálizge at jetektegen adam erkin júre alady. Qabyrǵasyna kesek órilgendei kórindi. Qalǵany jumbaq...
Bir kezde joǵarydan kásibi fotoaparatty jiberdi. Biraq, tarihi oryndy qansha jerden sýretke túsirýge talpynǵanymen, apparat iske qosylmady.
– Endeshe, munda magnittik óris bar. Fotoaparatty joǵary jiber, uialy telefondy jibereiik, – dep daýystady.
Birer sátten keiin zamannyń ozyq qurylǵysymen úńgirdi beinesiýjetke túsirdim. Kóp uzamai joǵaryǵa órlep, dalaǵa shyqtym. Tóńirekke, Qarataýǵa kóz tastap: «Boiyna osynshama kóp syrdy qalai syidyrasyn?!» dep tamsamdym. Sosyn tarihi orynnyń qaqpasyn japqandai, úńgirge arnaiy qashalyp jasalǵandai taspen jaýyp, keri qaittyq.
PAIYM PERNESI
Jumbaq jerge tarihi baǵa berý tarihshylar men arheologtardyń enshisindegi sharýa. Bizdiki kózben kórgendi hatqa túsirip, paiym pernesine salyp, tujyrym jasaý.
Osy jerden áńgimeni túiindei salar edik, alaida, myna oqiǵa bizdiń pikirdi taǵy da tolyqtyra tústi. Sýnaqata aýylyndaǵy №194 «Sýnaqata» orta mektebiniń muǵalimi Marjan Shohanova bizben habarlasyp, aýylda bolǵan jaǵdaidy baiandady.
– Sizderdiń jerasty jolyn tapty degen jańalyǵyn estigen boida habarlasyp turmyn. Ózderińiz bilesizder, biz Syǵanaq qalasynyń mańaiynda turǵandyqtan kóp jaǵdaiǵa kezigip júrmiz. Kóne qala mańyndaǵy el jerden nesibe teredi. Mine, osy tusta, dihandar túsine almai júrgen jaittar barshylyq. Ásirese, kúrishke jibergen sýǵa bailanysty osyndai túsiniksiz jailar kezdesedi. Óitkeni, eginge paidalanylǵan sý joǵalyp ketip jatady. Qanshama sý jiberilse de, atyzdar sýǵa tolmaidy eken. Nege? Ne sebepti? Ony qarapaiym eńbek adamdary túsine qoimaidy. Taqtaidai tegis alqapta sý qaida joǵalady? Eskiden estýimizshe, Syǵanaqta jerasty joly bolǵan desedi. Jańaǵy jiberilgen sý sol tesikterge sińip joǵalatyn kórinedi. Eginshiler qansha sý jiberse da, tanap báribir tola qoimaidy. Sý sińgen tesikterge tas tastasa, toqtamai kete beretin kórinedi. Jerasty joly týraly túrli málimetter de aitylady.Bul sizderdiń pikirlerińizben sabaqtasyp tur, – dedi ol.
Derek kózderine súiensek, iri qalalardyń qurylystyq jaǵdaiynda jerasty joly qarastyrylǵan. Mysaly, Túrkistan men Saýrandy bailanystyrǵan jer asty joly bolǵan. Osy jerdiń astyndaǵy joldarda aýa almastyrǵysh úńgirler men dybysty boiyna sińiretin bólmeler boldy-mys deidi. Al, mundai arnaiy qurylǵylardyń arasy belgili qashyqtyqta qaitalanyp otyrǵan. Mine, eginshilerdiń mol sýy sondai aýa almastyrǵyshtardyń birine quiylyp, joq bolýy lázim.
TÚIIN.
Kózben kórip, kóńilmen túigen áserden be, túngi uiqyny úńgirdegi jylandar jii buzatyn boldy. Bálkim, baýyrymen jorǵalaýshylar qupiia-syryn ashqanǵa yzaly shyǵar, bálkim, jylandar patshalyǵyna shaqyryp, tereń syryna úńilýge shaqyryp júrgen bolar. Ne bolsa da, «Jańaqorǵan tynysy» gazetiniń shyǵarmashylyq ujymy uiymdastyrǵan ólketaný ekspeditsiiasy Syǵanaq qalasyn, onyń jerasty jolyn zertteýdiń jańa paraǵyn ashty. Al, ony mándi ári mazmundy toltyrý arnaiy mamandardyń enshisindegi is.
Aita ketetini, osy jaidan habary bar kónekóz oqyrmandar redaktsiiaǵa habarlasyp, qundy aqparatpen bólisýge bolady.
Qanybek ÁBDÝOV, Nurlat BAIGENJE.
Ult portaly
