«جاڭاقورعان تىنىسىنىڭ» ٶلكەتانۋ ەكسپەديتسيياسى
قاراتاۋدىڭ قۇپيياسىنا تولىق قانىققان ەشكٸم جوق, سىرىن ٸشٸنە ەلٸ بٷگٸپ جاتىر. بٸرەن-ساران بولماسا تاۋدىڭ تىنىسىن ەپتەپ تانىعانىمىز كەشە عانا. تاڭبالى تاستارعا قىزىعىپ, ول تۋرالى تالاي وي تارقاتقان ەدٸك. بٷگٸن تاعى بٸر تاڭعاجايىپقا كەزٸكتٸك. جاڭاقورعاننان جٷز شاقىرىمداي جٷرٸپ, ٷڭگٸر ٸزدەپ باردىق.
جولباستاۋشىمىزدىڭ ايتقانى ايداي كەلدٸ, شاعىن تٶبەنٸڭ ٷستٸندە دوعال پٸشٸندەس تەسٸك ەكەن, بٸز ەلەۋسٸز ٷڭگٸرگە ەنتەلەي تٷستٸك.
حوش. ەلقيسانى ەرٸدەن باستاساق. بەرٸ دە جاي ەڭگٸمەدەن باستالدى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتٸپ, زەينەتكە شىققان مەدي مىرزاحمەتوۆ اعامىزبەن سىر اقتارىپ وتىرىپ, سٶزدٸڭ بٸر ۇشى قاراتاۋعا تٸرەلدٸ.
– قانىبەك, مەن سىعاناقتىڭ جەراستى جولىن بٸلەمٸن. – قايدان, قالاي? – كەزٸندە ەڭبەكشٸ اۋىلىندا ۋچاسكەلٸك ينسپەكتور كەزٸمدە ەبٸلقاسىم دەگەن اڭشى كٸسٸ كٶرسەتكەن. بۇل 1985 جىلى بولاتىن. شوپانداردىڭ ساقپان ناۋقانى ۋاقىتىندا مال ۇرلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا قويشى اۋىلعا باردىم. ەلگٸ اڭشى اعامىزدى سول جەردەن جولىقتىردىم. قازاقتىڭ باسى قوسىلسا ٶتكەن-كەتكەن ەڭگٸمەدەن قوزعايتىنى بار ەمەس پە, بٸز وسىلاي وتىرىپ, جەراستى جولى تۋرالى ايتىلىپ قالدى. سٶيتتٸ دە ول: – بالالارىمنىڭ وندايعا قىزىعۋشىلىعى جوق, قاجەت دەسەڭ ساعان كٶرسەتەيٸن, – دەدٸ. ٸزدەگەنگە سۇراعان, مەن قۇپ الدىم. شوپاننىڭ قونىسىنان ەكٸ شاقىرىمداي جەردەگٸ ٷڭگٸردٸ كٶرٸپ, قايران قالدىم.
ٷڭگٸردٸڭ ٷستٸ قوي تاسپەن جابۋلى ەكەن, ەكەۋلەپ اۋزىن اشتىق. تەرەڭ, ارىعا كٸرٸپ كٶرمەدٸك. سودان كەيٸن تاعى بٸردە بارىپ قايتتىم. سول كٷيٸ. زەرتتەپ جٷرگەن ەشكٸم جوق. ەندٸ ٶزٸڭە ايتتىم, مەسەلە ەتٸپ كٶتەرسەڭ دۇرىس بولار ەدٸ, – دەدٸ.
مەن بۇل جاڭالىقتى ەستٸگەن بويدا رەداكتسييادان نۇرلات بايگەنجە مەن سامات ەبدٸشتٸ ەرتٸپ, شيەلٸ اۋدانى اۋماعىنا شىقتىق. ەڭبەكشٸ, قوسٷيەڭكٸ اۋىلىنان اسىپ, تاقيياتٶبەدەن وڭتٷستٸك-شىعىسقا بۇرىلدىق. جولاي تاس ۇنتاقتاۋ تسەحىن اينالىپ ٶتتٸك تە ادىر تٶبەگە قاراي بەتتەدٸك. ايقىش-ۇيقىش سٷرلەۋ جول كٶپ, بٸرازدان بەرٸ ٸز تٷسپەگەن. كٶنەلەۋ بٸرٸنە تٷسٸپ, كٶلٸك بەزٸلدەي جٶنەلدٸ. مەدي اعا جان-جاعىنا قارايلاپ, بەلگٸلٸ ورىندى باعدارلاپ وتىر. كەنەت «توقتات!» دەگەندە, بەرٸمٸز شۋلاسىپ, تٶڭٸرەككە كٶز تٸگٸپ قارادىق. ەشتەڭە بايقالمايدى. كٶلٸكتەن تٷسكەن سوڭ بارىپ ٷڭگٸر كٶرٸندٸ. شىنىندا تەسٸكتٸ بٸتەگەن تاس بولعان, بٸراق بٸرەۋلەر شەتتەتٸپ قويىپتى, اۋزى اشىق جاتىر. دەرەۋ ٷڭگٸردٸڭ تەرەڭدٸگٸن ەسەپتەۋگە كٶشتٸك. ارقاننىڭ ۇشىنا شام ٸلٸپ, تٶمەن جٸبەردٸك. شامامەن بەس مەترگە جۋىق. بەلٸ ورتاشا جٸگٸت سيياتىنداي دوعال تەسٸك ەكەن. تاس قاشالعان, ادامنىڭ ٸسٸ. قولدان جاسالعانى انىق. قاعازعا وت قويىپ, تٷبٸنە تاستاپ كٶردٸك. تٷتٸنٸ جوعارى كٶتەرٸلدٸ. دەمەك, اۋا اينالىپ تۇر. تەسٸكتٸڭ اۋزىندا بٸرنەشە جىلان سىرتقى قابىعىن قالدىرعان. ال, ٷڭگٸردٸڭ ٸشٸندە نە بارىن قۇداي بٸلەدٸ. ٷرەي دە بار, ٷڭگٸرگە كٸرۋ كەرەك دەگەن ٷمٸت تە بار.
– سونشا جەر ەۋرە بولعاندا بوس قايتقانىمىز بولماس, مەن كٸرەمٸن, – دەدٸ نۇرلات. – ولاي بولسا, الدىمەن سامات ەرۋاقتارعا باعىشتاپ قۇران وقىسىن, سوسىن مەن قوسىلامىن, – دەدٸ قانىبەك. ەركەبۇلان ارقاندى قولعا ىڭعايلى ەتٸپ ەر جەردەن تٷيٸندەپ, بٸر ۇشىن كٶلٸكتٸڭ تەتٸگٸنە بايلادى. ارقان بەرٸك, بايلام بار, سەنٸمدٸمٸز.
وسىعان تەۋەكەل ەتٸپ, نۇرلات تٶمەن تٷستٸ. ارتىنان قانىبەك ٸلەسٸپ ەدٸ, تار تەسٸككە سىيماي كەرٸ قايتتى. بٸز سىرتتاي باقىلاپ تۇرمىز. وقىس جاعداي قىبىر ەتسە نۇرلاتتى ارقانمەن تارتىپ الۋعا دايىنبىز. بٸر سٶزبەن, ساقاداي ساي تۇرمىز. مەدي اعانىڭ پايىمى دۇرىس, مىنا تٶبەدەن تٸكە سالعاندا سىعاناققا 15-20 شاقىرىم جەر. جەراستى جولىنىڭ بٸر باسى سىعاناق بەتكە جٷرگەن. ەكٸنشٸ بەتٸ تەرٸسكەي, بەتپاق جاققا قاراعان. دەمەك, جەراستى جولىنىڭ شەتٸ قاي جەرگە بارىپ تٸرەلەتٸنٸ بەلگٸسٸز. ال, بٸزدٸڭ تاۋىپ تۇرعان ٷڭگٸرٸمٸز كٸرەر قاقپا ەمەس, اۋا الماستىرعىش جول (ۆەنتيليزاتسييا) سيياقتى.
ٶيتكەنٸ, ول كەزدٸڭ ادامى بٸزدەن اناعۇرلىم ٸرٸ, اۋىزعا سييۋ-سىيماۋى ەكٸتالاي. ەكٸنشٸدەن, تٶمەندە ساتى نەمەسە كٶمەكشٸ قۇرال ساقتالماعان. ٷشٸنشٸدەن, جەراستى جولىن تولىق جٷرٸپ ٶتپەي مۇنىڭ سىرى ناقتى اشىلا قويمايدى. بۇل مەسەلەنٸ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸنە قالدىردىق. ەندٸگٸ ەڭگٸمەنٸ جەراستى جاعدايىن كٶزٸمەن كٶرگەن نۇرلات مەلٸمدەيدٸ.
جەر استى
ات شاپتىرىم جەردەن ات تەرلەتٸپ كەلگەننەن كەيٸن نار تەۋەكەل ەتٸپ, ارقاندى ۇستاپ تٶمەن قاراي تٷسە باستادىم. ٷڭگٸردٸڭ قابىرعاسىندا ەر جەردە تٷلەگەن جىلاننىڭ ەپيدەرميس قابىقتارىن كٶرٸپ بويداعى قورقىنىش ەسەلەنە تٷستٸ. راسىندا, تٷسٸ سۋىق جورعالاۋشى كٸمنٸڭ بولماسىن ٷرەيٸن الاتىنى سٶزسٸز. بٸراق, جوعارى كەتۋگە جٸگٸتتٸك نامىس جٸبەرمەدٸ. تٷيٸندەلگەن ارقانمەن بەس مەترلٸك ٷڭگٸردٸ بويلاي تٶمەن سىرعىپ بارامىن, سىرعىپ بارامىن. ەيتەۋٸر تابانىنا تٷستٸم. ٷڭگٸردە اۋا قالىپتى ەكەن. تٶمەن تٷسكەن قاعازداردى شاعىپ, جان-جاقتى بارلاپ كٶرگەننەن كەيٸن بويداعى سەكەم باسىلدى. قابىرعا قولدان قاشالعانداي كٶرٸندٸ. اياق استىنداعى كەسەكتەرمەن ٷڭگٸردٸڭ قابىرعاسىن قالاعان با? بەلكٸم ۋاقىت شٸركٸن, جانسىز كەسەكتەرگە سەجدە ەتكٸزگەن بولار, بەلكٸم, جاقىن ماڭداعى قيىرشىق تاس ٶندەۋشٸلەر تاۋدى جارعاندا قۇلاعان شىعار. ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز...
ٷڭگٸردٸڭ شىعىس جەنە باتىس جاعىندا ساڭىلاۋ بايقالدى. تٸپتەن, ساڭىلاۋ دەۋگە كەلمەيدٸ, جەر استى جولىنىڭ ەسٸگٸ دەرسٸز. شىعىس جاعىنداعىسىن قۇلاعان كەسەكتەر جاۋىپ قالعانداي, ال, باتىس بەتٸندەگٸسٸنە تولىق دەنەلٸ ادام ەركٸن ٶتەدٸ. سولاي قاراي ساقتانا ادىمداپ, اياق باستىم. بٸراق, مەنٸ جەر استىنىڭ پاتشاسى – جىلاندار توقتاتتى. بٸر جىلان ەسٸكتٸڭ الدىندا ورالىپ جاتسا, ٷشەۋٸ تار ٶتكەلدٸڭ قابىرعاسىندا ٶرمەلەپ تۇر ەكەن. كٶرگەن بويدا بٸر ورىندا مٷسٸنشە قاتتىم دا قالدىم.
بٸرەر سەتتە ەسٸمدٸ جيىپ, جوعارىعا داۋىستاپ: – مۇندا جىلاندار كٶپ ەكەن, – دەدٸم. – ە-ە, جەردٸڭ يەسٸ عوي! باستىسى, تيٸسپەسەن بولدى, ولاردىڭ سەنٸمەن شارۋاسى بولمايدى, – دەگەن قانىبەكتٸڭ داۋىسى سەنٸمدٸ قوزعالۋعا دەمەۋ بەردٸ. ەسٸككە تاعىدا جاقىنداي تٷسٸپ, ۇزىننان-ۇزىن جاتقان دەلٸزگە شامنىڭ جارىعىن تٷسٸردٸم.
جوعارىداعىلاردىڭ جەر استىنداعى جاعدايعا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ: – نە بار ەكەن? جول بار ما? نە كٶرٸپ تۇرسىن, – دەپ ٷستٸ-ٷستٸنە سۇراقتارىن جاۋدىرا باستادى.
قانشا جەردەن جٷرەك جۇتقانمەن ايىر تٸلٸن سالاقتانعان ماقۇلىقتى كٶرگەن جان كەرٸ شەگٸنەتٸنٸ ايقىن. مەن دە كەرٸ شەگٸندٸم. الايدا نازارىم اۋا الماستىرعىش ٷڭگٸردٸڭ ارعى جاعىنداعى دەلٸزگە اۋىپ تۇر. قاراڭعىلىقتىڭ شىرقىن بۇزعان شاعىن شامنىڭ جارىعىن كٶزبەن قۋالاپ, زەر سالا باستادىم. بايقاعانىم – ٸشكٸ دەلٸزگە ات جەتەكتەگەن ادام ەركٸن جٷرە الادى. قابىرعاسىنا كەسەك ٶرٸلگەندەي كٶرٸندٸ. قالعانى جۇمباق...
بٸر كەزدە جوعارىدان كەسٸبي فوتواپاراتتى جٸبەردٸ. بٸراق, تاريحي ورىندى قانشا جەردەن سۋرەتكە تٷسٸرۋگە تالپىنعانىمەن, اپپارات ٸسكە قوسىلمادى.
– ەندەشە, مۇندا ماگنيتتٸك ٶرٸس بار. فوتواپاراتتى جوعارى جٸبەر, ۇيالى تەلەفوندى جٸبەرەيٸك, – دەپ داۋىستادى.
بٸرەر سەتتەن كەيٸن زاماننىڭ وزىق قۇرىلعىسىمەن ٷڭگٸردٸ بەينەسيۋجەتكە تٷسٸردٸم. كٶپ ۇزاماي جوعارىعا ٶرلەپ, دالاعا شىقتىم. تٶڭٸرەككە, قاراتاۋعا كٶز تاستاپ: «بويىنا وسىنشاما كٶپ سىردى قالاي سىيدىراسىن?!» دەپ تامسامدىم. سوسىن تاريحي ورىننىڭ قاقپاسىن جاپقانداي, ٷڭگٸرگە ارنايى قاشالىپ جاسالعانداي تاسپەن جاۋىپ, كەرٸ قايتتىق.
پايىم پەرنەسٸ
جۇمباق جەرگە تاريحي باعا بەرۋ تاريحشىلار مەن ارحەولوگتاردىڭ ەنشٸسٸندەگٸ شارۋا. بٸزدٸكٸ كٶزبەن كٶرگەندٸ حاتقا تٷسٸرٸپ, پايىم پەرنەسٸنە سالىپ, تۇجىرىم جاساۋ.
وسى جەردەن ەڭگٸمەنٸ تٷيٸندەي سالار ەدٸك, الايدا, مىنا وقيعا بٸزدٸڭ پٸكٸردٸ تاعى دا تولىقتىرا تٷستٸ. سۋناقاتا اۋىلىنداعى №194 «سۋناقاتا» ورتا مەكتەبٸنٸڭ مۇعالٸمٸ مارجان شوحانوۆا بٸزبەن حابارلاسىپ, اۋىلدا بولعان جاعدايدى باياندادى.
– سٸزدەردٸڭ جەراستى جولىن تاپتى دەگەن جاڭالىعىن ەستٸگەن بويدا حابارلاسىپ تۇرمىن. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, بٸز سىعاناق قالاسىنىڭ ماڭايىندا تۇرعاندىقتان كٶپ جاعدايعا كەزٸگٸپ جٷرمٸز. كٶنە قالا ماڭىنداعى ەل جەردەن نەسٸبە تەرەدٸ. مٸنە, وسى تۇستا, ديحاندار تٷسٸنە الماي جٷرگەن جايتتار بارشىلىق. ەسٸرەسە, كٷرٸشكە جٸبەرگەن سۋعا بايلانىستى وسىنداي تٷسٸنٸكسٸز جايلار كەزدەسەدٸ. ٶيتكەنٸ, ەگٸنگە پايدالانىلعان سۋ جوعالىپ كەتٸپ جاتادى. قانشاما سۋ جٸبەرٸلسە دە, اتىزدار سۋعا تولمايدى ەكەن. نەگە? نە سەبەپتٸ? ونى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى تٷسٸنە قويمايدى. تاقتايداي تەگٸس القاپتا سۋ قايدا جوعالادى? ەسكٸدەن ەستۋٸمٸزشە, سىعاناقتا جەراستى جولى بولعان دەسەدٸ. جاڭاعى جٸبەرٸلگەن سۋ سول تەسٸكتەرگە سٸڭٸپ جوعالاتىن كٶرٸنەدٸ. ەگٸنشٸلەر قانشا سۋ جٸبەرسە دا, تاناپ بەرٸبٸر تولا قويمايدى. سۋ سٸڭگەن تەسٸكتەرگە تاس تاستاسا, توقتاماي كەتە بەرەتٸن كٶرٸنەدٸ. جەراستى جولى تۋرالى تٷرلٸ مەلٸمەتتەر دە ايتىلادى.بۇل سٸزدەردٸڭ پٸكٸرلەرٸڭٸزبەن ساباقتاسىپ تۇر, – دەدٸ ول.
دەرەك كٶزدەرٸنە سٷيەنسەك, ٸرٸ قالالاردىڭ قۇرىلىستىق جاعدايىندا جەراستى جولى قاراستىرىلعان. مىسالى, تٷركٸستان مەن ساۋراندى بايلانىستىرعان جەر استى جولى بولعان. وسى جەردٸڭ استىنداعى جولداردا اۋا الماستىرعىش ٷڭگٸرلەر مەن دىبىستى بويىنا سٸڭٸرەتٸن بٶلمەلەر بولدى-مىس دەيدٸ. ال, مۇنداي ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ اراسى بەلگٸلٸ قاشىقتىقتا قايتالانىپ وتىرعان. مٸنە, ەگٸنشٸلەردٸڭ مول سۋى سونداي اۋا الماستىرعىشتاردىڭ بٸرٸنە قۇيىلىپ, جوق بولۋى لەزٸم.
تٷيٸن.
كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلمەن تٷيگەن ەسەردەن بە, تٷنگٸ ۇيقىنى ٷڭگٸردەگٸ جىلاندار جيٸ بۇزاتىن بولدى. بەلكٸم, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار قۇپييا-سىرىن اشقانعا ىزالى شىعار, بەلكٸم, جىلاندار پاتشالىعىنا شاقىرىپ, تەرەڭ سىرىنا ٷڭٸلۋگە شاقىرىپ جٷرگەن بولار. نە بولسا دا, «جاڭاقورعان تىنىسى» گازەتٸنٸڭ شىعارماشىلىق ۇجىمى ۇيىمداستىرعان ٶلكەتانۋ ەكسپەديتسيياسى سىعاناق قالاسىن, ونىڭ جەراستى جولىن زەرتتەۋدٸڭ جاڭا پاراعىن اشتى. ال, ونى مەندٸ ەرٸ مازمۇندى تولتىرۋ ارنايى مامانداردىڭ ەنشٸسٸندەگٸ ٸس.
ايتا كەتەتٸنٸ, وسى جايدان حابارى بار كٶنەكٶز وقىرماندار رەداكتسيياعا حابارلاسىپ, قۇندى اقپاراتپەن بٶلٸسۋگە بولادى.
قانىبەك ەبدۋوۆ, نۇرلات بايگەنجە.
ۇلت پورتالى
