Prezident Qasym-Jomart Toqaev ministrlikke joǵary oqý oryndarynyń akademiialyq derbestigin odan ári keńeitý boiynsha jumysty júrgizýdi tapsyrdy.
2018 jyly joǵary oqý oryndaryna akademiialyq jáne basqarýshylyq erkindik beretin zań qabyldandy. Osy zańnyń jobasyna jaýapty bolǵanmyn, sondyqtan ony qabyldaý qanshalyqty mańyzdy qadam bolǵanyn jaqsy bilemin. Odan beri eki jyl ótti. Qazirgi ýaqytta osy baǵyttaǵy jumysty odan ári jalǵastyrý qajettiligin baiqap otyrmyz.
Osy rette ministrliktiń qandai usynystary bar?
Joǵary bilim berý júiesin odan ári jańǵyrtýǵa jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa negiz bolatyn «Joǵary bilim berýdi damytýdyń daǵdarysqa qarsy jospary» ázirlendi.
Úsh qadamdy qamtityn jospardy sarapshylar toby aǵymdaǵy jyldyń naýryz aiynan beri talqylap jatyr. Endi tolyǵyraq toqtalsam.
Birinshi qadam:
1) Bilim berýge biznes pen óndiris ókilderin, sheteldik oqytýshylardy tartý, óńiraralyq deńgeide mamandardyń almasýyn yntalandyrý óte mańyzdy. Bilim berý júiesi bilim alýshylardy naryq talaptaryna sai daiyndap, odan qalys qalmaýǵa barynsha tyrysýy tiis. Osyǵan bailanysty dárejelilikke, shtatqa, biliktilikti arttyrýǵa jáne bazalyq bilim berýge qatysty talaptardy qaita qaraý qajet dep sanaimyn. Bul ólshemderdi joiý mindeti turǵan joq, degenmen olar joǵary oqý oryndarynyń erkindigin shektemeýi kerek. Atap aitsaq, meiramhana isi, býhgalteriia, týrizm, qyzmet kórsetý, qarjy, IT, jýrnalistika, qoǵammen bailanys, standarttaý jáne sertifikattaý siiaqty oqytý baǵyttary boiynsha shtattyq talaptar men dárejelilikti talap etýdiń máni joq, sáikesinshe bul praktikterdi oqytýshylyqqa tartý úrdisin qiyndatady.
2) Dástúrli kúndizgi oqýmen úilesetin qashyqtan jáne aralas oqytý túrlerin engizý. Naqty qai formatta oqitynyn stýdenttiń ózi tańdaityn bolady. Usynylatyn oqý túri kóktemde bolǵan jaǵdaidan ózgeshe bolmaq, óitkeni, qashyqtan oqytý nysany bastapqyda ýaqytsha sheshim retinde engizildi. Árine, bul jumystardy oqytýshylardy qaita daiarlaýmen jáne bilim berý baǵdarlamalaryn jańartýmen ushtastyrý qajet. Qashyqtan oqytý nysanyn tolyq beiimdeý úshin zańnamalyq ózgerister qajet.
3) Sondai-aq JBP tsikli boiynsha tiptik oqý baǵdarlamalaryn naqty oqytý nátijeleri kórsetilgen shekti formatta qaldyrý usynylady. Ol nátijelerge JBP igerý qorytyndylary boiynsha qol jetkizý qajet bolady.
Búgingi tańda tiptik baǵdarlamalarda tek nátijeler ǵana emes, sonymen birge olarǵa qol jetkizý ádisteri de sipattalady. Ministrlik buǵan aralaspaýy kerek, akademiialyq erkindik tolyqqandy bolýy tiis.
4) Kóp uzamai doktoranttar da basqa stýdentter siiaqty jańa oqý jylyn bastaidy. Búgingi normativtik aktilerge sáikes doktoranttar oqýdyń birinshi semestrinde dissertatsiialarynyń taqyrybyn bekitýleri kerek. Bul is júzinde ǵylymi zertteýdiń baǵytyn anyqtaýda qolaisyzdyq týdyrady. Doktorant pen onyń jetekshisi dissertatsiia taqyrybyn bekitý merzimin jumystyń pysyqtalýyna qarai ózderi anyqtaýy tiis. Bilim men ǵylymda formaldy kózqaras bolmaýy kerek! Bul doktoranttardyń jeke oqý josparlaryn (JOJ) bekitý merzimderine de qatysty. BǴM mundai qujattardyń merzimderi men mazmunyn aiqyndamaýy tiis. Biz joǵary oqý oryndaryndaǵy eseptilikti azaitý úshin odan ári jumysty jalǵastyratyn bolamyz.
5) OJSB-ny joiý. Baqylaýdyń bul túri eshqashan asa tiimdi bolǵan emes. Akademiialyq derbestigi keńeigen árbir JOO óz bilim berý baǵdarlamasyn daiyndaǵanda OJSB-nyń is júzinde qajettiligi joq.
Baǵdarlamanyń ekinshi qadamy:
Qazirgi ýaqytta BǴM men joǵary oqý oryndarynyń mindeti – bilim berý sapasynyń joǵary deńgeiin qamtamasyz etip qana qoimai, bilim alýshylardyń qarjylyq júktemesin de azaitý. Men qazirdiń ózinde joǵary oqý oryndarynda oqý aqysyn kótermeý týraly usynys jasadym. Bul turǵyda joǵary oqý oryndaryna da jaǵdai jasaý kerek.
Osyǵan bailanysty daǵdarysqa qarsy sharalardyń kelesi paketi usynylady:
1. Joǵary oqý ornynyń aqyly negizde bir bilim alýshyǵa shyǵatyn eń tómengi shyǵyndary men grant qunynyń araqatynasy boiynsha talaptyń kúshin joiý. Memlekettik grant quny artty. Sondyqtan, joǵary oqý oryndarynyń baǵa saiasatyna bul keri áser etpeýi tiis.
2. Mindetti túrde ǵylymi dárejesiniń bolýy jónindegi talaptar men tájiribege baǵdarlanǵan daiarlyq baǵyttary úshin shtatta jumys isteý boiynsha qoiylatyn talaptardy joiý.
3. Oqytýshylar sanynyń stýdentter sanyna qatynasy boiynsha talaptardy joiý. Bilim berýdi damytýdyń jańa jaǵdailarynda bul talap ózektiligin joiyp otyr.
4. Qorytyndy baqylaý nysany boiynsha talaptyń kúshin joiý. Qarjy, býhgalterlik esep, IT, meiramhana isi baǵyttary boiynsha oqý nátijeleri diplomdyq jumyspen emes, naqty tájiribedegi jumys daǵdylarymen, demonstratsiialyq emtihandarmen nemese jobalarmen rastalady. Bul keibir JOO-da tek «bar bolsa boldy» degen qaǵidamen jazylǵan kýrstyq jumystarǵa da qatysty.
5. Pandemiia kezeńinde oqýdy bitirgennen keiin bir jyl ishinde jumysqa ornalasý týraly talap tek taldaý júrgizý úshin eskeriletin bolady. Endigi kezekte biz túlekterdiń jumysqa ornalasýyn ǵana emes, sonymen qatar osy túlekterdiń jańa jumys oryndaryn ashýyn da eskeretin bolamyz.
6. JOO ielenýi tiis materialdyq aktivterdiń túrleri boiynsha talaptardy qaita qaraý qajet. Aktivterdiń túrleri emes, bilim berý sapasyn qamtamasyz etý úshin qajet jaǵdailardyń bolýy asa mańyzdy.
Baǵdarlamanyń úshinshi qadamy:
Eń bastysy, bilim sapasyn baqylaý qajet. BǴM «shańsorǵysh» joǵary oqý oryndaryn anyqtaý saiasatyn jalǵastyra berýi tiis. Keide jumystaryn adal atqaryp júrgen joǵary oqý oryndary da memlekettik baqylaýdyń qatań saiasatynan zardap shegedi. Osyǵan bailanysty buryn-sońdy UQSK otyrysynda aitylǵan joǵary oqý oryndaryn ligalar boiynsha saralaý boiynsha usynys qoldaý tapty.
Birinshi sanatqa halyqaralyq deńgeide básekege qabiletti JOO-lar enedi. Olar úshin basty kriterii – ǵylymi zertteýlerdiń joǵary deńgeide bolýy. Olar – ǵylym salasy bilim berý baǵdarlamalaryna ún qosatyn jáne el ekonomikasyna áser etetin joǵary oqý oryndary. Mundai joǵary oqý oryndarynda akademiialyq erkindik 100% bolady. Memlekettik baqylaýdan bosatý olarǵa tekserý jumystaryna alańdamaýǵa múmkindik beredi. Olarda tolyq senim bildirý prezýmptsiiasy bolady.
Ekinshi sanatqa ulttyq deńgeidegi básekege qabiletti joǵary oqý oryndary enedi. Olar birinshi sanattaǵy joǵary oqý oryndarymen birdei akademiialyq erkindik deńgeiine ie bolady. Sondai-aq olar da tekserýlerden bosatylady.
Úshinshi sanat boiynsha. Óńirlik JOO respýblikalyq deńgeide básekelese almaidy, alaida, óńirlerdegi stýdentter úshin tiisti deńgeide bilim beredi jáne oqytý barysynda «óziniń» bilim alýshysyna baǵdarlanady. Óńirlik nemese salalyq joǵary oqý oryndary (úshinshi sanat) úlken akademiialyq erkindik kólemine ie bolady. Bul joǵary oqý oryndarynda táýekelderdi baǵalaý júiesi boiynsha ǵana tekseris júrgiziletin bolady.
Al qalǵan JOO-lar tórtinshi sanatqa enetin bolady. Olar tolyq kólemde memlekettik baqylaýǵa tartylady, sapa men senimniń tómen deńgeide bolýyna bailanysty olarǵa qatysty kóptegen talaptar men normalar qoldanylatyn bolady.
Joǵary oqý oryndaryn tórt sanat boiynsha saralaý negizinde joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim men ǵylymnyń sapasyn arttyrýdaǵy básekelestigi jatyr, al básekelestik, ózderińiz biletindei, árqashan paidaly.
Jalpy alǵanda, biz osy úsh qadamdy júzege asyrý elimizdegi joǵary bilim berý salasyna qosymsha serpin beretindigine senimdimiz. Al, akademiialyq erkindiktiń arqasynda bilim berýdiń naqty tiimdiligine negizdelgen básekelestik joǵary oqý oryndarynyń sapasyn jaqsartady jáne nátijesinde olardyń túlekterine odan ári básekege qabiletti bolýǵa kómektesedi dep sanaimyz, sonyń ishinde halyqaralyq deńgeide.
Men bul usynystardyń ártúrli qabyldanýy múmkin ekendigin túsinemin. Degenmen, qazirgi ýaqytta osyndai sheshimder qabyldanýy qajet dep sanaimyn. Biz bir-birimizge, joǵary oqý oryndaryna, stýdentterge jáne oqytýshylarǵa barynsha senim artýymyz kerek. Tek osylai ǵana oń ózgeristerge qol jetkizýge bolady.
Ashat Aimaǵambetov
