پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مينيسترلٸككە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەمييالىق دەربەستٸگٸن ودان ەرٸ كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىستى جٷرگٸزۋدٸ تاپسىردى.
2018 جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەمييالىق جەنە باسقارۋشىلىق ەركٸندٸك بەرەتٸن زاڭ قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ جوباسىنا جاۋاپتى بولعانمىن, سوندىقتان ونى قابىلداۋ قانشالىقتى ماڭىزدى قادام بولعانىن جاقسى بٸلەمٸن. ودان بەرٸ ەكٸ جىل ٶتتٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسى باعىتتاعى جۇمىستى ودان ەرٸ جالعاستىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن بايقاپ وتىرمىز.
وسى رەتتە مينيسترلٸكتٸڭ قانداي ۇسىنىستارى بار?
جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ جاڭعىرتۋعا جەنە ونىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا نەگٸز بولاتىن «جوعارى بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ داعدارىسقا قارسى جوسپارى» ەزٸرلەندٸ.
ٷش قادامدى قامتيتىن جوسپاردى ساراپشىلار توبى اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرٸ تالقىلاپ جاتىر. ەندٸ تولىعىراق توقتالسام.
بٸرٸنشٸ قادام:
1) بٸلٸم بەرۋگە بيزنەس پەن ٶندٸرٸس ٶكٸلدەرٸن, شەتەلدٸك وقىتۋشىلاردى تارتۋ, ٶڭٸرارالىق دەڭگەيدە مامانداردىڭ الماسۋىن ىنتالاندىرۋ ٶتە ماڭىزدى. بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بٸلٸم الۋشىلاردى نارىق تالاپتارىنا ساي دايىنداپ, ودان قالىس قالماۋعا بارىنشا تىرىسۋى تيٸس. وسىعان بايلانىستى دەرەجەلٸلٸككە, شتاتقا, بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە بازالىق بٸلٸم بەرۋگە قاتىستى تالاپتاردى قايتا قاراۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل ٶلشەمدەردٸ جويۋ مٸندەتٸ تۇرعان جوق, دەگەنمەن ولار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەركٸندٸگٸن شەكتەمەۋٸ كەرەك. اتاپ ايتساق, مەيرامحانا ٸسٸ, بۋحگالتەرييا, تۋريزم, قىزمەت كٶرسەتۋ, قارجى, IT, جۋرناليستيكا, قوعاممەن بايلانىس, ستاندارتتاۋ جەنە سەرتيفيكاتتاۋ سيياقتى وقىتۋ باعىتتارى بويىنشا شتاتتىق تالاپتار مەن دەرەجەلٸلٸكتٸ تالاپ ەتۋدٸڭ مەنٸ جوق, سەيكەسٸنشە بۇل پراكتيكتەردٸ وقىتۋشىلىققا تارتۋ ٷردٸسٸن قيىنداتادى.
2) دەستٷرلٸ كٷندٸزگٸ وقۋمەن ٷيلەسەتٸن قاشىقتان جەنە ارالاس وقىتۋ تٷرلەرٸن ەنگٸزۋ. ناقتى قاي فورماتتا وقيتىنىن ستۋدەنتتٸڭ ٶزٸ تاڭدايتىن بولادى. ۇسىنىلاتىن وقۋ تٷرٸ كٶكتەمدە بولعان جاعدايدان ٶزگەشە بولماق, ٶيتكەنٸ, قاشىقتان وقىتۋ نىسانى باستاپقىدا ۋاقىتشا شەشٸم رەتٸندە ەنگٸزٸلدٸ. ەرينە, بۇل جۇمىستاردى وقىتۋشىلاردى قايتا دايارلاۋمەن جەنە بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋمەن ۇشتاستىرۋ قاجەت. قاشىقتان وقىتۋ نىسانىن تولىق بەيٸمدەۋ ٷشٸن زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر قاجەت.
3) سونداي-اق جبپ تسيكلٸ بويىنشا تيپتٸك وقۋ باعدارلامالارىن ناقتى وقىتۋ نەتيجەلەرٸ كٶرسەتٸلگەن شەكتٸ فورماتتا قالدىرۋ ۇسىنىلادى. ول نەتيجەلەرگە جبپ يگەرۋ قورىتىندىلارى بويىنشا قول جەتكٸزۋ قاجەت بولادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا تيپتٸك باعدارلامالاردا تەك نەتيجەلەر عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ولارعا قول جەتكٸزۋ ەدٸستەرٸ دە سيپاتتالادى. مينيسترلٸك بۇعان ارالاسپاۋى كەرەك, اكادەمييالىق ەركٸندٸك تولىققاندى بولۋى تيٸس.
4) كٶپ ۇزاماي دوكتورانتتار دا باسقا ستۋدەنتتەر سيياقتى جاڭا وقۋ جىلىن باستايدى. بٷگٸنگٸ نورماتيۆتٸك اكتٸلەرگە سەيكەس دوكتورانتتار وقۋدىڭ بٸرٸنشٸ سەمەسترٸندە ديسسەرتاتسييالارىنىڭ تاقىرىبىن بەكٸتۋلەرٸ كەرەك. بۇل ٸس جٷزٸندە عىلىمي زەرتتەۋدٸڭ باعىتىن انىقتاۋدا قولايسىزدىق تۋدىرادى. دوكتورانت پەن ونىڭ جەتەكشٸسٸ ديسسەرتاتسييا تاقىرىبىن بەكٸتۋ مەرزٸمٸن جۇمىستىڭ پىسىقتالۋىنا قاراي ٶزدەرٸ انىقتاۋى تيٸس. بٸلٸم مەن عىلىمدا فورمالدى كٶزقاراس بولماۋى كەرەك! بۇل دوكتورانتتاردىڭ جەكە وقۋ جوسپارلارىن (جوج) بەكٸتۋ مەرزٸمدەرٸنە دە قاتىستى. بعم مۇنداي قۇجاتتاردىڭ مەرزٸمدەرٸ مەن مازمۇنىن ايقىنداماۋى تيٸس. بٸز جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ەسەپتٸلٸكتٸ ازايتۋ ٷشٸن ودان ەرٸ جۇمىستى جالعاستىراتىن بولامىز.
5) وجسب-نى جويۋ. باقىلاۋدىڭ بۇل تٷرٸ ەشقاشان اسا تيٸمدٸ بولعان ەمەس. اكادەمييالىق دەربەستٸگٸ كەڭەيگەن ەربٸر جوو ٶز بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىن دايىنداعاندا وجسب-نىڭ ٸس جٷزٸندە قاجەتتٸلٸگٸ جوق.
باعدارلامانىڭ ەكٸنشٸ قادامى:
قازٸرگٸ ۋاقىتتا بعم مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مٸندەتٸ – بٸلٸم بەرۋ ساپاسىنىڭ جوعارى دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتٸپ قانا قويماي, بٸلٸم الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جٷكتەمەسٸن دە ازايتۋ. مەن قازٸردٸڭ ٶزٸندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ اقىسىن كٶتەرمەۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. بۇل تۇرعىدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا دا جاعداي جاساۋ كەرەك.
وسىعان بايلانىستى داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ كەلەسٸ پاكەتٸ ۇسىنىلادى:
1. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اقىلى نەگٸزدە بٸر بٸلٸم الۋشىعا شىعاتىن ەڭ تٶمەنگٸ شىعىندارى مەن گرانت قۇنىنىڭ اراقاتىناسى بويىنشا تالاپتىڭ كٷشٸن جويۋ. مەملەكەتتٸك گرانت قۇنى ارتتى. سوندىقتان, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعا ساياساتىنا بۇل كەرٸ ەسەر ەتپەۋٸ تيٸس.
2. مٸندەتتٸ تٷردە عىلىمي دەرەجەسٸنٸڭ بولۋى جٶنٸندەگٸ تالاپتار مەن تەجٸريبەگە باعدارلانعان دايارلىق باعىتتارى ٷشٸن شتاتتا جۇمىس ٸستەۋ بويىنشا قويىلاتىن تالاپتاردى جويۋ.
3. وقىتۋشىلار سانىنىڭ ستۋدەنتتەر سانىنا قاتىناسى بويىنشا تالاپتاردى جويۋ. بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىندا بۇل تالاپ ٶزەكتٸلٸگٸن جويىپ وتىر.
4. قورىتىندى باقىلاۋ نىسانى بويىنشا تالاپتىڭ كٷشٸن جويۋ. قارجى, بۋحگالتەرلٸك ەسەپ, IT, مەيرامحانا ٸسٸ باعىتتارى بويىنشا وقۋ نەتيجەلەرٸ ديپلومدىق جۇمىسپەن ەمەس, ناقتى تەجٸريبەدەگٸ جۇمىس داعدىلارىمەن, دەمونستراتسييالىق ەمتيحاندارمەن نەمەسە جوبالارمەن راستالادى. بۇل كەيبٸر جوو-دا تەك «بار بولسا بولدى» دەگەن قاعيدامەن جازىلعان كۋرستىق جۇمىستارعا دا قاتىستى.
5. پاندەمييا كەزەڭٸندە وقۋدى بٸتٸرگەننەن كەيٸن بٸر جىل ٸشٸندە جۇمىسقا ورنالاسۋ تۋرالى تالاپ تەك تالداۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن ەسكەرٸلەتٸن بولادى. ەندٸگٸ كەزەكتە بٸز تٷلەكتەردٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وسى تٷلەكتەردٸڭ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋىن دا ەسكەرەتٸن بولامىز.
6. جوو يەلەنۋٸ تيٸس ماتەريالدىق اكتيۆتەردٸڭ تٷرلەرٸ بويىنشا تالاپتاردى قايتا قاراۋ قاجەت. اكتيۆتەردٸڭ تٷرلەرٸ ەمەس, بٸلٸم بەرۋ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قاجەت جاعدايلاردىڭ بولۋى اسا ماڭىزدى.
باعدارلامانىڭ ٷشٸنشٸ قادامى:
ەڭ باستىسى, بٸلٸم ساپاسىن باقىلاۋ قاجەت. بعم «شاڭسورعىش» جوعارى وقۋ ورىندارىن انىقتاۋ ساياساتىن جالعاستىرا بەرۋٸ تيٸس. كەيدە جۇمىستارىن ادال اتقارىپ جٷرگەن جوعارى وقۋ ورىندارى دا مەملەكەتتٸك باقىلاۋدىڭ قاتاڭ ساياساتىنان زارداپ شەگەدٸ. وسىعان بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى ۇقسك وتىرىسىندا ايتىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىن ليگالار بويىنشا سارالاۋ بويىنشا ۇسىنىس قولداۋ تاپتى.
بٸرٸنشٸ ساناتقا حالىقارالىق دەڭگەيدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جوو-لار ەنەدٸ. ولار ٷشٸن باستى كريتەريي – عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋى. ولار – عىلىم سالاسى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنا ٷن قوساتىن جەنە ەل ەكونوميكاسىنا ەسەر ەتەتٸن جوعارى وقۋ ورىندارى. مۇنداي جوعارى وقۋ ورىندارىندا اكادەمييالىق ەركٸندٸك 100% بولادى. مەملەكەتتٸك باقىلاۋدان بوساتۋ ولارعا تەكسەرۋ جۇمىستارىنا الاڭداماۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ولاردا تولىق سەنٸم بٸلدٸرۋ پرەزۋمپتسيياسى بولادى.
ەكٸنشٸ ساناتقا ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جوعارى وقۋ ورىندارى ەنەدٸ. ولار بٸرٸنشٸ ساناتتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بٸردەي اكادەمييالىق ەركٸندٸك دەڭگەيٸنە يە بولادى. سونداي-اق ولار دا تەكسەرۋلەردەن بوساتىلادى.
ٷشٸنشٸ سانات بويىنشا. ٶڭٸرلٸك جوو رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بەسەكەلەسە المايدى, الايدا, ٶڭٸرلەردەگٸ ستۋدەنتتەر ٷشٸن تيٸستٸ دەڭگەيدە بٸلٸم بەرەدٸ جەنە وقىتۋ بارىسىندا «ٶزٸنٸڭ» بٸلٸم الۋشىسىنا باعدارلانادى. ٶڭٸرلٸك نەمەسە سالالىق جوعارى وقۋ ورىندارى (ٷشٸنشٸ سانات) ٷلكەن اكادەمييالىق ەركٸندٸك كٶلەمٸنە يە بولادى. بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەۋەكەلدەردٸ باعالاۋ جٷيەسٸ بويىنشا عانا تەكسەرٸس جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى.
ال قالعان جوو-لار تٶرتٸنشٸ ساناتقا ەنەتٸن بولادى. ولار تولىق كٶلەمدە مەملەكەتتٸك باقىلاۋعا تارتىلادى, ساپا مەن سەنٸمنٸڭ تٶمەن دەڭگەيدە بولۋىنا بايلانىستى ولارعا قاتىستى كٶپتەگەن تالاپتار مەن نورمالار قولدانىلاتىن بولادى.
جوعارى وقۋ ورىندارىن تٶرت سانات بويىنشا سارالاۋ نەگٸزٸندە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى بەسەكەلەستٸگٸ جاتىر, ال بەسەكەلەستٸك, ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, ەرقاشان پايدالى.
جالپى العاندا, بٸز وسى ٷش قادامدى جٷزەگە اسىرۋ ەلٸمٸزدەگٸ جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا قوسىمشا سەرپٸن بەرەتٸندٸگٸنە سەنٸمدٸمٸز. ال, اكادەمييالىق ەركٸندٸكتٸڭ ارقاسىندا بٸلٸم بەرۋدٸڭ ناقتى تيٸمدٸلٸگٸنە نەگٸزدەلگەن بەسەكەلەستٸك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتادى جەنە نەتيجەسٸندە ولاردىڭ تٷلەكتەرٸنە ودان ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ سانايمىز, سونىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق دەڭگەيدە.
مەن بۇل ۇسىنىستاردىڭ ەرتٷرلٸ قابىلدانۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن تٷسٸنەمٸن. دەگەنمەن, قازٸرگٸ ۋاقىتتا وسىنداي شەشٸمدەر قابىلدانۋى قاجەت دەپ سانايمىن. بٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا, ستۋدەنتتەرگە جەنە وقىتۋشىلارعا بارىنشا سەنٸم ارتۋىمىز كەرەك. تەك وسىلاي عانا وڭ ٶزگەرٸستەرگە قول جەتكٸزۋگە بولادى.
اسحات ايماعامبەتوۆ
