Almaty oblysy týrizm basqarmasynyń qoldaýymen «Rýhani jańǵyrý» aiasynda «Jetisýdyń jeti keremeti» atty ólketaný-ekspeditsiiasy jolǵa shyqty. Úsh kúndik ekspeditsiia Eńbekshiqazaq, Kerbulaq, Panfilov, Uiǵyr aýdandary men Taldyqorǵan, Qapshaǵai qalalaryndaǵy tarihi mańyzy bar tabiǵi eskertkishter men murajailardy qamtydy.
Saiahatqa shyqqan I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýniversiteti bilimgerleriniń qýanyshynda shek joq. Elbasynyń maqalasy shyqqannan keiin elimizdegi qasietti jerlerdi tamashalaýǵa múmkindik alǵan úzdik stýdentter kóp. Jastar avtobýstyń terezesinen telmire qarap, Asanqaiǵy madaqtap ketken alyp mekenniń symbatyna tamsanyp otyr. Jeti keremetke tezirek jetýdi ańsaidy.
Aqyry uzaq joldan soń Aiǵaiqumǵa taban tiredik. Bir-birimen iyq tiresip jatqan, úiilgen tóbelerdiń únine qulaq túrgen sátte sharshaǵanymyz sap basyldy. Ánshiqumnyń daýysy alystan qumyǵa estiledi. Samal jeldiń áserinen týǵan bógde áýendi sezgen balalar ań-tań. Ataǵy álemdi sharlaǵan Aiǵaiqum týraly el aýzynda júrgen ápsanany sol jerde jolyqqan qariia baiandap berdi. Qarttyń aitýynsha, jotalardaǵy jańǵyryq keri piǵyldy, ishi qara nietke toly adamnyń qum astynda qalyp, jany qinalǵannan shyqqan óksigi kórinedi. Al keide el-jurt dýalanǵan arýdyń aiqaiyna telidi. Eki nusqanyń da óz joralǵysy bar. Qumdy taýdyń basyna shyǵý ońai sharýa emes. Án salyp turatyn mundai áýezdi qumtóbe dúniejúziniń alty elinde bar. Dese de, Aiǵaiqumdy tamashalaýǵa týrister aǵylyp kelip jatyr. Solarmen birge biz de armanymyzdy aityp tarqastyq.
Aiǵaiqumdy artqa tastap, Shylbyr shatqalynyń tómengi saǵasynda jatqan ǵajaiyp Besshatyr qorymyna keldik. Aty aityp turǵandai, Besshatyr bes qorǵannan qurylǵan. Bul – kópshiliktiń bergen anyqtamasy. Negizinde, bul ataý keiingi kezde qorymnyń ortasyndaǵy qorǵandardyń birine qarap aitylypty. Shyndyǵyna kelgende, Shylbyr shatqalyndaǵy qorǵandar odan áldeqaida kóp. Jádigerlerdiń aiyrmashylyǵyn ajyratý múmkin emes. Arheologtardyń eńbegin airyqsha aityp ketken de jón. Úlken izdesten tabylǵan rýhani qazba bailyqtar qazaqtyń qaidan shyqqandyǵyn, qalai ómir súrgendigin aiǵaqtap turǵandai. Al biz babamyz saqtardan qalǵan sarqyt dep túidik.
Altynemel asýynan alǵan áserimizdi aityp bolǵansha, aldymyzdan shyraily Sharyn shatqaly qarsy aldy. Shirkin, kemiek ańǵarlar keshegi bahadúr babalarymyzdyń bolmysy tektes biiktikten qoryqpaidy. Shatqaldardyń ajymdary adamdy birden ózine baýrap alady. Sirek kezdesetin ósimdikterdiń mekenin 2004 jyldan bastap memleket qorǵaýǵa alǵan. Kórýge kelgen árbir adam arnaiy ruqsatsyz kire almaidy. Kúlli álem Úlken Kolorado kanonynyń «kishi baýyry» sanaityn Sharyn shatqalyn amerikandyqtardyń ózderi ainalshyqtap júr. Tipti, keibiriniń ketkisi joq. Taý jynystarynan quralǵan eskertkishter quddy qolmen jasalǵandai qumyraǵa, adamǵa uqsas. Neshe ǵasyr boiy jaýyn-shashyn jýyp, qyzǵylt túske boialǵan oidym-oidym shatqaldar ártúrli keiipte. Únsiz jatqan alyp jartastar tańǵajaiyptyǵymen tańdandyrady. Irili-usaqty jartastardy pishinine bailanysty mańaiyndaǵy halyq «jalmaýyz kempir shatqaly», «qamaldar ańǵary» dep te ataidy eken. Taǵy bir aita ketetini, Sharyn shatqaly Qazaqstan tabiǵatynyń injý-marjany bolyp sanalady. Bul – oǵan eldiń bergen baǵasy.
Kelesi kúni «Esik» memlekettik tarihi-mádeni qoryq-mýzeiiniń tabaldyryǵynan attaǵan sátte, sonaý V ǵasyrda júrgendei kúi keshtik. Saq pen ǵunnan saqtalǵan buiymdar bilimgerlerdiń arheologiiaǵa degen qushtarlyǵyn oiatty. Ishi kóne dúnielerdiń kenishi ispetti. Álem halqy aýzyn ashyp qaraityn «Altyn adamdy» qolmen ustap, kózben kórdik. Aita keteiik, murajaida «Saqtardyń tarihy men mádenieti», «Altyn adam», «Qazaqstan arheologiiasy» jáne «Altyn adamnyń qupiiasy» atty 4 ekspozitsiialyq zal men «Altyn adamdy» alǵash ashýshylardyń biri – arheolog Bekmuhanbet Nurmuhanbetovtyń memorialdyq bólmesi bar. Biz úshin eń keremeti ejelgi saq qalalarynyń mádenieti boldy.
Sapar barysynda V ǵasyrdan attap, XIX ǵasyrda salynǵan Jarkent meshitiniń aldyna keldik. Sáýletshi Hon Piktiń sheberliginen týǵan dúnie. Qytailyq qupiiany qazaq dalasyna ákelgen has sheberdiń basy osy meshittiń kesirinen shabylypty. Ony birimiz bilsek, birimiz bilmeimiz. Búginde ulttyq mýzeidiń esebinde. Syry ketse de, syny ketpegen memorialdy meshit 52 baǵana tizbegimen ainaldyra qorshalǵan. Arqalyǵy aǵashqa túsirgen ásem oimyshpen naqyshtalyp jasalypty. Baǵanalardy qurastyrýda birde-bir shege, birde-bir tutqa qaǵylmaǵan. Intererin qospaǵanda osynyń ózi meshittiń ereksheliginen habar beredi. Sonymen qatar, aldyna otyrǵyzylǵan qara aǵash meshittiń jasyn sanap turǵandai. Butaqtary jer súzip jatyr. Ártúrli túske boialǵan syrtqy kórinisi alystan menmundalap turatyndai. Bilimgerler endi munda jii kelip turatynyn jarysyp aityp jatty. Biz de qaita ainalyp kelerimizge esh kúmán keltirmedik.
Jaqutty Jarkent qalasynda kónekóz meshitpen qatar jeti ǵasyrdyń kýási Áýlieaǵash bar. Qalaǵa kelip turyp, oǵan soqpai ketý orny tolmas olqylyq. Tamyry tereńde jatqan alyp aǵashqa jeti adamnyń qushaǵy áreń jetedi. Basynan talai náýbetti ótkizse de, óz tuǵyryn saqtap qalǵan. Ainalasyndaǵy ózi turpattas qara aǵashtar qalqan bolyp turǵandai. Aitpaqshy, Áýlieaǵash jaily aitylatyn ańyz-áńgimeler óte-móte kóp. Bir tańǵalatyny, aǵashtyń janynda bir tamyrdan taralǵan jeti birdei jas aǵash ósip tur. Halyq ony «Jeti aǵaiyndy» dep ataidy. Sol aǵaiyndylardyń dińinen tamshylap turǵan shipaly sýdan barlyǵymyz dám tattyq.
Sońǵy aialdamaǵa da taiap qaldyq. Ekspeditsiia Ile jaǵasynda salynǵan kóne shaharǵa baryp toqtady. Arnaiy salynǵan shaǵyn qalashyq qonaqjai qazaq rýhaniiatynyń qaimaǵy ispetti. Qaqpasy únemi ashyq jatady. Jaýgershilik zamanda soǵysýǵa tiimdi bolý úshin boi kótergen qalanyń kóshirmesi bul. Ishine baiyrǵy qazaq eliniń salt-dástúrine negiz bolǵan dúnieler jinalǵan. Qazir sol mańda «Qazaq Eli» atty tarihi kino túsirilip jatyr. Bilimgerler saraida saqtalǵan qarý-jaraqtarmen tanysyp, soǵystyń aila-tásilderine qanyqty.
Úsh táýlikke sozylǵan sapardyń saltanaty osymen tamam. Bilimgerler rýhani qundylyqtardy qadir tutýdy, oǵan qurmetpen qaraýdy uǵyndy. Elbasynyń Rýhani jańǵyrý baǵdarlamasynyń jastarǵa berer paidasy kól-kósir. Rýhani kerýen – sonyń bir aiǵaǵy. Al, Jetisý – rýhani ólke. Nege deseńiz, dańqty babalardyń tabany tigen topyraqtyń qunarlyǵy men qundylyǵy aqynnyń jyryna arqaý bolyp, mádeniettiń máiegine ainaldy.
Muhtar KÚMISBEK
