الماتى وبلىسى تۋريزم باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا «جەتٸسۋدىڭ جەتٸ كەرەمەتٸ» اتتى ٶلكەتانۋ-ەكسپەديتسيياسى جولعا شىقتى. ٷش كٷندٸك ەكسپەديتسييا ەڭبەكشٸقازاق, كەربۇلاق, پانفيلوۆ, ۇيعىر اۋداندارى مەن تالدىقورعان, قاپشاعاي قالالارىنداعى تاريحي ماڭىزى بار تابيعي ەسكەرتكٸشتەر مەن مۇراجايلاردى قامتىدى.
ساياحاتقا شىققان ٸ. جانسٷگٸروۆ اتىنداعى جەتٸسۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ بٸلٸمگەرلەرٸنٸڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ەلباسىنىڭ ماقالاسى شىققاننان كەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ قاسيەتتٸ جەرلەردٸ تاماشالاۋعا مٷمكٸندٸك العان ٷزدٸك ستۋدەنتتەر كٶپ. جاستار اۆتوبۋستىڭ تەرەزەسٸنەن تەلمٸرە قاراپ, اسانقايعى ماداقتاپ كەتكەن الىپ مەكەننٸڭ سىمباتىنا تامسانىپ وتىر. جەتٸ كەرەمەتكە تەزٸرەك جەتۋدٸ اڭسايدى.
اقىرى ۇزاق جولدان سوڭ ايعايقۇمعا تابان تٸرەدٸك. بٸر-بٸرٸمەن يىق تٸرەسٸپ جاتقان, ٷيٸلگەن تٶبەلەردٸڭ ٷنٸنە قۇلاق تٷرگەن سەتتە شارشاعانىمىز ساپ باسىلدى. ەنشٸقۇمنىڭ داۋىسى الىستان قۇمىعا ەستٸلەدٸ. سامال جەلدٸڭ ەسەرٸنەن تۋعان بٶگدە ەۋەندٸ سەزگەن بالالار اڭ-تاڭ. اتاعى ەلەمدٸ شارلاعان ايعايقۇم تۋرالى ەل اۋزىندا جٷرگەن ەپسانانى سول جەردە جولىققان قارييا بايانداپ بەردٸ. قارتتىڭ ايتۋىنشا, جوتالارداعى جاڭعىرىق كەرٸ پيعىلدى, ٸشٸ قارا نيەتكە تولى ادامنىڭ قۇم استىندا قالىپ, جانى قينالعاننان شىققان ٶكسٸگٸ كٶرٸنەدٸ. ال كەيدە ەل-جۇرت دۋالانعان ارۋدىڭ ايقايىنا تەليدٸ. ەكٸ نۇسقانىڭ دا ٶز جورالعىسى بار. قۇمدى تاۋدىڭ باسىنا شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەن سالىپ تۇراتىن مۇنداي ەۋەزدٸ قۇمتٶبە دٷنيەجٷزٸنٸڭ التى ەلٸندە بار. دەسە دە, ايعايقۇمدى تاماشالاۋعا تۋريستەر اعىلىپ كەلٸپ جاتىر. سولارمەن بٸرگە بٸز دە ارمانىمىزدى ايتىپ تارقاستىق.
ايعايقۇمدى ارتقا تاستاپ, شىلبىر شاتقالىنىڭ تٶمەنگٸ ساعاسىندا جاتقان عاجايىپ بەسشاتىر قورىمىنا كەلدٸك. اتى ايتىپ تۇرعانداي, بەسشاتىر بەس قورعاننان قۇرىلعان. بۇل – كٶپشٸلٸكتٸڭ بەرگەن انىقتاماسى. نەگٸزٸندە, بۇل اتاۋ كەيٸنگٸ كەزدە قورىمنىڭ ورتاسىنداعى قورعانداردىڭ بٸرٸنە قاراپ ايتىلىپتى. شىندىعىنا كەلگەندە, شىلبىر شاتقالىنداعى قورعاندار ودان ەلدەقايدا كٶپ. جەدٸگەرلەردٸڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتۋ مٷمكٸن ەمەس. ارحەولوگتاردىڭ ەڭبەگٸن ايرىقشا ايتىپ كەتكەن دە جٶن. ٷلكەن ٸزدەستەن تابىلعان رۋحاني قازبا بايلىقتار قازاقتىڭ قايدان شىققاندىعىن, قالاي ٶمٸر سٷرگەندٸگٸن ايعاقتاپ تۇرعانداي. ال بٸز بابامىز ساقتاردان قالعان سارقىت دەپ تٷيدٸك.
التىنەمەل اسۋىنان العان ەسەرٸمٸزدٸ ايتىپ بولعانشا, الدىمىزدان شىرايلى شارىن شاتقالى قارسى الدى. شٸركٸن, كەميەك اڭعارلار كەشەگٸ باھادٷر بابالارىمىزدىڭ بولمىسى تەكتەس بيٸكتٸكتەن قورىقپايدى. شاتقالداردىڭ اجىمدارى ادامدى بٸردەن ٶزٸنە باۋراپ الادى. سيرەك كەزدەسەتٸن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ مەكەنٸن 2004 جىلدان باستاپ مەملەكەت قورعاۋعا العان. كٶرۋگە كەلگەن ەربٸر ادام ارنايى رۇقساتسىز كٸرە المايدى. كٷللٸ ەلەم ٷلكەن كولورادو كانونىنىڭ «كٸشٸ باۋىرى» سانايتىن شارىن شاتقالىن امەريكاندىقتاردىڭ ٶزدەرٸ اينالشىقتاپ جٷر. تٸپتٸ, كەيبٸرٸنٸڭ كەتكٸسٸ جوق. تاۋ جىنىستارىنان قۇرالعان ەسكەرتكٸشتەر قۇددى قولمەن جاسالعانداي قۇمىراعا, ادامعا ۇقساس. نەشە عاسىر بويى جاۋىن-شاشىن جۋىپ, قىزعىلت تٷسكە بويالعان ويدىم-ويدىم شاتقالدار ەرتٷرلٸ كەيٸپتە. ٷنسٸز جاتقان الىپ جارتاستار تاڭعاجايىپتىعىمەن تاڭداندىرادى. ٸرٸلٸ-ۇساقتى جارتاستاردى پٸشٸنٸنە بايلانىستى ماڭايىنداعى حالىق «جالماۋىز كەمپٸر شاتقالى», «قامالدار اڭعارى» دەپ تە اتايدى ەكەن. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸنٸ, شارىن شاتقالى قازاقستان تابيعاتىنىڭ ٸنجۋ-مارجانى بولىپ سانالادى. بۇل – وعان ەلدٸڭ بەرگەن باعاسى.
كەلەسٸ كٷنٸ «ەسٸك» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق-مۋزەيٸنٸڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان سەتتە, سوناۋ V عاسىردا جٷرگەندەي كٷي كەشتٸك. ساق پەن عۇننان ساقتالعان بۇيىمدار بٸلٸمگەرلەردٸڭ ارحەولوگيياعا دەگەن قۇشتارلىعىن وياتتى. ٸشٸ كٶنە دٷنيەلەردٸڭ كەنٸشٸ ٸسپەتتٸ. ەلەم حالقى اۋزىن اشىپ قارايتىن «التىن ادامدى» قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶردٸك. ايتا كەتەيٸك, مۇراجايدا «ساقتاردىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸ», «التىن ادام», «قازاقستان ارحەولوگيياسى» جەنە «التىن ادامنىڭ قۇپيياسى» اتتى 4 ەكسپوزيتسييالىق زال مەن «التىن ادامدى» العاش اشۋشىلاردىڭ بٸرٸ – ارحەولوگ بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆتىڭ مەموريالدىق بٶلمەسٸ بار. بٸز ٷشٸن ەڭ كەرەمەتٸ ەجەلگٸ ساق قالالارىنىڭ مەدەنيەتٸ بولدى.
ساپار بارىسىندا V عاسىردان اتتاپ, XIX عاسىردا سالىنعان جاركەنت مەشٸتٸنٸڭ الدىنا كەلدٸك. سەۋلەتشٸ حون پيكتٸڭ شەبەرلٸگٸنەن تۋعان دٷنيە. قىتايلىق قۇپييانى قازاق دالاسىنا ەكەلگەن حاس شەبەردٸڭ باسى وسى مەشٸتتٸڭ كەسٸرٸنەن شابىلىپتى. ونى بٸرٸمٸز بٸلسەك, بٸرٸمٸز بٸلمەيمٸز. بٷگٸندە ۇلتتىق مۋزەيدٸڭ ەسەبٸندە. سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن مەموريالدى مەشٸت 52 باعانا تٸزبەگٸمەن اينالدىرا قورشالعان. ارقالىعى اعاشقا تٷسٸرگەن ەسەم ويمىشپەن ناقىشتالىپ جاسالىپتى. باعانالاردى قۇراستىرۋدا بٸردە-بٸر شەگە, بٸردە-بٸر تۇتقا قاعىلماعان. ينتەرەرٸن قوسپاعاندا وسىنىڭ ٶزٸ مەشٸتتٸڭ ەرەكشەلٸگٸنەن حابار بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, الدىنا وتىرعىزىلعان قارا اعاش مەشٸتتٸڭ جاسىن ساناپ تۇرعانداي. بۇتاقتارى جەر سٷزٸپ جاتىر. ەرتٷرلٸ تٷسكە بويالعان سىرتقى كٶرٸنٸسٸ الىستان مەنمۇندالاپ تۇراتىنداي. بٸلٸمگەرلەر ەندٸ مۇندا جيٸ كەلٸپ تۇراتىنىن جارىسىپ ايتىپ جاتتى. بٸز دە قايتا اينالىپ كەلەرٸمٸزگە ەش كٷمەن كەلتٸرمەدٸك.
جاقۇتتى جاركەنت قالاسىندا كٶنەكٶز مەشٸتپەن قاتار جەتٸ عاسىردىڭ كۋەسٸ ەۋليەاعاش بار. قالاعا كەلٸپ تۇرىپ, وعان سوقپاي كەتۋ ورنى تولماس ولقىلىق. تامىرى تەرەڭدە جاتقان الىپ اعاشقا جەتٸ ادامنىڭ قۇشاعى ەرەڭ جەتەدٸ. باسىنان تالاي نەۋبەتتٸ ٶتكٸزسە دە, ٶز تۇعىرىن ساقتاپ قالعان. اينالاسىنداعى ٶزٸ تۇرپاتتاس قارا اعاشتار قالقان بولىپ تۇرعانداي. ايتپاقشى, ەۋليەاعاش جايلى ايتىلاتىن اڭىز-ەڭگٸمەلەر ٶتە-مٶتە كٶپ. بٸر تاڭعالاتىنى, اعاشتىڭ جانىندا بٸر تامىردان تارالعان جەتٸ بٸردەي جاس اعاش ٶسٸپ تۇر. حالىق ونى «جەتٸ اعايىندى» دەپ اتايدى. سول اعايىندىلاردىڭ دٸڭٸنەن تامشىلاپ تۇرعان شيپالى سۋدان بارلىعىمىز دەم تاتتىق.
سوڭعى ايالداماعا دا تاياپ قالدىق. ەكسپەديتسييا ٸلە جاعاسىندا سالىنعان كٶنە شاھارعا بارىپ توقتادى. ارنايى سالىنعان شاعىن قالاشىق قوناقجاي قازاق رۋحانيياتىنىڭ قايماعى ٸسپەتتٸ. قاقپاسى ٷنەمٸ اشىق جاتادى. جاۋگەرشٸلٸك زاماندا سوعىسۋعا تيٸمدٸ بولۋ ٷشٸن بوي كٶتەرگەن قالانىڭ كٶشٸرمەسٸ بۇل. ٸشٸنە بايىرعى قازاق ەلٸنٸڭ سالت-دەستٷرٸنە نەگٸز بولعان دٷنيەلەر جينالعان. قازٸر سول ماڭدا «قازاق ەلٸ» اتتى تاريحي كينو تٷسٸرٸلٸپ جاتىر. بٸلٸمگەرلەر سارايدا ساقتالعان قارۋ-جاراقتارمەن تانىسىپ, سوعىستىڭ ايلا-تەسٸلدەرٸنە قانىقتى.
ٷش تەۋلٸككە سوزىلعان ساپاردىڭ سالتاناتى وسىمەن تامام. بٸلٸمگەرلەر رۋحاني قۇندىلىقتاردى قادٸر تۇتۋدى, وعان قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇعىندى. ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جاستارعا بەرەر پايداسى كٶل-كٶسٸر. رۋحاني كەرۋەن – سونىڭ بٸر ايعاعى. ال, جەتٸسۋ – رۋحاني ٶلكە. نەگە دەسەڭٸز, داڭقتى بابالاردىڭ تابانى تيگەن توپىراقتىڭ قۇنارلىعى مەن قۇندىلىعى اقىننىڭ جىرىنا ارقاۋ بولىپ, مەدەنيەتتٸڭ مەيەگٸنە اينالدى.
مۇحتار كٷمٸسبەك
