Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tiimdi paidalaný máseleleri Jer reformasy jónindegi komissiianyń I otyrysynda aityldy. Osyǵan orai Bókei ordasy aýdanyndaǵy «Bereke» sharýa qojalyǵynyń basshysy Erkin Jabasov oi-tolǵamyn bylaisha bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
Budan shirek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt buryn Han ordasy aýyldyq okrýginde «Bereke» qojalyǵyn qurǵan sharýa bastapqyda qiyndyq kórgenimen, qazirgi kezde osy óńirdegi irgeli sharýashylyqtardyń birine ainalyp otyr.
Kúni búgin 11 myńnan astam gektar jerdi paidalanyp otyrǵan qojalyqta 1100-den astam iri qara, 300-diń ústinde jylqy baǵylýda. Jyl boiyna «Berekede» 17-18 adam jumys isteidi. Olardyń arasynda alty traktordy júrgizetin mehanizatorlar da bar.
Maldy asyldandyrýmen birge qysy-jazy jaiyp baǵatyn sharýa jerdiń qazirgi jai-kúiine asa alańdaýly.
- Eger mal qysy-jazy bir jerde baǵylsa, ol mań azyp ketedi. Ata-babamyzdyń kóship-qonyp júrgeni tegin emes. Kezinde Jáńgir hannyń da tuiaqty maldy ordaǵa kirgizbei, qumnyń kóshýine tosqaýyl qoiý úshin orman ósirgeni tarihtan málim. Osy oraida óz oiyń qandai?
- Iá, qazirgi tańda keibir qojalyqtar jazǵy orynǵa kóshpei, bir jerde otyra beredi. Maldyń tuiaǵy qoia ma, sodan ol jer qý taqyrǵa ainalady. Sol sekildi óz jerin qorshap, shóp egemin deýshiler bar. Bizdiń jaǵdaiymyzda munyń da qisyny kelmeidi. Sýarmaly jer bolsa, bir jón, jýsan shyqpaityn jerge shóp shyǵa ma? Qýańshylyq saldarynan ótken jyly gektaryna 1 tsentnerden ázer aldyq. Qumdaǵylar eshteńe emes, qazir qyrdaǵy sharýashylyqtar qystan áreń shyǵýda.
Biyl ózim jazǵy orynǵa kóshkeli otyrmyn. Áitse de meniń qasymdaǵy qojalyqtar kóshpese, budan paida bolmai qalýy múmkin. Óitkeni mal jerime kirip ketip, jep qoiýy ábden yqtimal. Al eger jerdi tyńaitsaq, Naryn qumynda bir-eki jylda, qyrda tór-bes jylda teńelip, burynǵy qalpyna keledi. Munyń sebebi qum jańbyrdy sińirip alady da, shóp tez shyǵady. Al qyrda jańbyr sýy sińbegennen keiin bý bolyp ushyp ketedi.
Ekinshi másele – jerdiń normativke sáikes, durys bólinýi. 30 myń gektardai jerdi alyp alǵandar bar, biraq maly 500 bastan aspaidy. Sondai-aq áskeri poligonǵa berilgen aýdan menshigindegi jerde kórshiles Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdany Súiindik, Balqudyq aýyldarynyń sharýalary qonystanyp, mal baǵyp otyr. Muny da keiin qaitarýǵa, zańdy negizde retteýge bolar edi.
- Biyl Bókei sultannyń Edil-Jaiyq aralyǵyna kóshkenine týra 220 jyl toldy. Osy óńirdiń tabiǵi bailyǵyn keler urpaq úshin saqtap qalý asa mańyzdy. Bul jóninde ne aitar ediń?
- Jerimizdi ǵana emes, orman-sýymyzdy bolashaq urpaqqa amanattai alsaq, odan úlken arman joq. Keńes dáýirinde tarihi Bókei ordasy jeriniń edáýir bóligi Kapýstin Iar áskeri poligonyna berilip, sonyń zardabyn el áli tartyp keledi. Mysaly, raketalar synalǵan Haki sorynan ushqan tuz qazirgi tańda tirshilik ataýlyǵa ziianyn tigizýde. Aitalyq, otyrǵyzylǵanyna 30-40 jyldai bolǵan jas qaraǵailar da qulap jatyr. Demek, olar qartaiǵannan ólip jatqan joq. Munyń sebebi ushqan tuz qylqan japyraqty qaraǵaidyń inesiniń arasyna kirip, sodan qaityp shyqpai, qýraýyna áser etedi dep oilaimyn. Sondyqtan Haki soryna Qopa arqyly óziniń tabiǵi arnasymen sý jibermeiinshe, bul másele sheshiledi dep aitý qiyn. Oǵan qosa Áimeken jer asty sý qorynan alynyp jatqan aýyz sýdy ornymen, shashpashyldyqqa salynbai, únemdep paidalaný kókeikesti máselege ainalyp otyr. Eger buryn qumda 1-2 metrden sý shyǵatyn bolsa, qazir áldeqaida tereńdep ketti.
Sońǵy jyldary kiiktiń kóbeiýi sharýa adamdaryn alańdatyp otyr. Qazirgi tańda kiikter Bókei ordasy aýdanyn mekendeýde. Sondyqtan kiikterdi úirenshikti jerine, Qaztalov, Jánibek aýdandaryna qarai aidaý máselesin de esten shyǵarýǵa bolmaidy. Bolashaqta kiikter sanyn rettep, arnaiy rezervatta ustasa, sharýalarǵa da tiimdi bolar edi.
Taǵy bir mańyzdy jait, qasqyr eki-úsh jyldan beri aýlanǵan joq. Tipti kvota boiynsha bir aýdanǵa alty qasqyr atýǵa ruqsat etilgen. Sonyń saldarynan jyl saiyn qulyndar jamanaýyzǵa jem bolyp jatady. Malshylarǵa myltyq bere almaimyz, ruqsat joq. Bul da ózekti máselege ainaldy.
Memleket basshy Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda jerdi tiimdi paidalaný, elimizdiń tabiǵi bailyǵyn saqtaý úshin aǵash egý, sondai-aq shekaralyq aimaqtaǵy eldi mekenderge basa kóńil bólý kerektigin atap ótkeni belgili. Endeshe, buǵan barsha jurtshylyq úles qosýy kerek dep oilaimyn. Jáńgir han 1826 jyly irgesin qalaǵan Han ordasy aýylynda da orman sharýashylyǵy mekemesi bar. Qarjy bólinip, aǵash ta egiledi. Alaida bul jetkiliksiz. Jas taldarǵa udaiy kútim qajet. Aýdanda kei eldi mekenderdi qum basyp qalý qaýpi tónip tur. Han ordasynyń ózinde tarihi mekenniń sánin ketirip turǵan eski qoralar bar. Solardy buzyp, ornyna tal-terek nege otyrǵyzbasqa!?
Qoryta aitqanda, shekaralyq aimaq sanalatyn Bókei ordasy aýdanynda halyqtyń túpkilikti ornyǵyp qalýy úshin qolǵa alatyn sharýalar jetkilikti.
