اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ مەسەلەلەرٸ جەر رەفورماسى جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ ٸ وتىرىسىندا ايتىلدى. وسىعان وراي بٶكەي ورداسى اۋدانىنداعى «بەرەكە» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەركٸن جاباسوۆ وي-تولعامىن بىلايشا بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
بۇدان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن حان ورداسى اۋىلدىق وكرۋگٸندە «بەرەكە» قوجالىعىن قۇرعان شارۋا باستاپقىدا قيىندىق كٶرگەنٸمەن, قازٸرگٸ كەزدە وسى ٶڭٸردەگٸ ٸرگەلٸ شارۋاشىلىقتاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر.
كٷنٸ بٷگٸن 11 مىڭنان استام گەكتار جەردٸ پايدالانىپ وتىرعان قوجالىقتا 1100-دەن استام ٸرٸ قارا, 300-دٸڭ ٷستٸندە جىلقى باعىلۋدا. جىل بويىنا «بەرەكەدە» 17-18 ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. ولاردىڭ اراسىندا التى تراكتوردى جٷرگٸزەتٸن مەحانيزاتورلار دا بار.
مالدى اسىلداندىرۋمەن بٸرگە قىسى-جازى جايىپ باعاتىن شارۋا جەردٸڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸنە اسا الاڭداۋلى.
- ەگەر مال قىسى-جازى بٸر جەردە باعىلسا, ول ماڭ ازىپ كەتەدٸ. اتا-بابامىزدىڭ كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەنٸ تەگٸن ەمەس. كەزٸندە جەڭگٸر حاننىڭ دا تۇياقتى مالدى ورداعا كٸرگٸزبەي, قۇمنىڭ كٶشۋٸنە توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن ورمان ٶسٸرگەنٸ تاريحتان مەلٸم. وسى ورايدا ٶز ويىڭ قانداي?
- يە, قازٸرگٸ تاڭدا كەيبٸر قوجالىقتار جازعى ورىنعا كٶشپەي, بٸر جەردە وتىرا بەرەدٸ. مالدىڭ تۇياعى قويا ما, سودان ول جەر قۋ تاقىرعا اينالادى. سول سەكٸلدٸ ٶز جەرٸن قورشاپ, شٶپ ەگەمٸن دەۋشٸلەر بار. بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا مۇنىڭ دا قيسىنى كەلمەيدٸ. سۋارمالى جەر بولسا, بٸر جٶن, جۋسان شىقپايتىن جەرگە شٶپ شىعا ما? قۋاڭشىلىق سالدارىنان ٶتكەن جىلى گەكتارىنا 1 تسەنتنەردەن ەزەر الدىق. قۇمداعىلار ەشتەڭە ەمەس, قازٸر قىرداعى شارۋاشىلىقتار قىستان ەرەڭ شىعۋدا.
بيىل ٶزٸم جازعى ورىنعا كٶشكەلٸ وتىرمىن. ەيتسە دە مەنٸڭ قاسىمداعى قوجالىقتار كٶشپەسە, بۇدان پايدا بولماي قالۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ مال جەرٸمە كٸرٸپ كەتٸپ, جەپ قويۋى ەبدەن ىقتيمال. ال ەگەر جەردٸ تىڭايتساق, نارىن قۇمىندا بٸر-ەكٸ جىلدا, قىردا تٶر-بەس جىلدا تەڭەلٸپ, بۇرىنعى قالپىنا كەلەدٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ قۇم جاڭبىردى سٸڭٸرٸپ الادى دا, شٶپ تەز شىعادى. ال قىردا جاڭبىر سۋى سٸڭبەگەننەن كەيٸن بۋ بولىپ ۇشىپ كەتەدٸ.
ەكٸنشٸ مەسەلە – جەردٸڭ نورماتيۆكە سەيكەس, دۇرىس بٶلٸنۋٸ. 30 مىڭ گەكتارداي جەردٸ الىپ العاندار بار, بٸراق مالى 500 باستان اسپايدى. سونداي-اق ەسكەري پوليگونعا بەرٸلگەن اۋدان مەنشٸگٸندەگٸ جەردە كٶرشٸلەس اتىراۋ وبلىسى قۇرمانعازى اۋدانى سٷيٸندٸك, بالقۇدىق اۋىلدارىنىڭ شارۋالارى قونىستانىپ, مال باعىپ وتىر. مۇنى دا كەيٸن قايتارۋعا, زاڭدى نەگٸزدە رەتتەۋگە بولار ەدٸ.
- بيىل بٶكەي سۇلتاننىڭ ەدٸل-جايىق ارالىعىنا كٶشكەنٸنە تۋرا 220 جىل تولدى. وسى ٶڭٸردٸڭ تابيعي بايلىعىن كەلەر ۇرپاق ٷشٸن ساقتاپ قالۋ اسا ماڭىزدى. بۇل جٶنٸندە نە ايتار ەدٸڭ?
- جەرٸمٸزدٸ عانا ەمەس, ورمان-سۋىمىزدى بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاي الساق, ودان ٷلكەن ارمان جوق. كەڭەس دەۋٸرٸندە تاريحي بٶكەي ورداسى جەرٸنٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ كاپۋستين يار ەسكەري پوليگونىنا بەرٸلٸپ, سونىڭ زاردابىن ەل ەلٸ تارتىپ كەلەدٸ. مىسالى, راكەتالار سىنالعان حاكي سورىنان ۇشقان تۇز قازٸرگٸ تاڭدا تٸرشٸلٸك اتاۋلىعا زييانىن تيگٸزۋدە. ايتالىق, وتىرعىزىلعانىنا 30-40 جىلداي بولعان جاس قاراعايلار دا قۇلاپ جاتىر. دەمەك, ولار قارتايعاننان ٶلٸپ جاتقان جوق. مۇنىڭ سەبەبٸ ۇشقان تۇز قىلقان جاپىراقتى قاراعايدىڭ ينەسٸنٸڭ اراسىنا كٸرٸپ, سودان قايتىپ شىقپاي, قۋراۋىنا ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايمىن. سوندىقتان حاكي سورىنا قوپا ارقىلى ٶزٸنٸڭ تابيعي ارناسىمەن سۋ جٸبەرمەيٸنشە, بۇل مەسەلە شەشٸلەدٸ دەپ ايتۋ قيىن. وعان قوسا ەيمەكەن جەر استى سۋ قورىنان الىنىپ جاتقان اۋىز سۋدى ورنىمەن, شاشپاشىلدىققا سالىنباي, ٷنەمدەپ پايدالانۋ كٶكەيكەستٸ مەسەلەگە اينالىپ وتىر. ەگەر بۇرىن قۇمدا 1-2 مەتردەن سۋ شىعاتىن بولسا, قازٸر ەلدەقايدا تەرەڭدەپ كەتتٸ.
سوڭعى جىلدارى كيٸكتٸڭ كٶبەيۋٸ شارۋا ادامدارىن الاڭداتىپ وتىر. قازٸرگٸ تاڭدا كيٸكتەر بٶكەي ورداسى اۋدانىن مەكەندەۋدە. سوندىقتان كيٸكتەردٸ ٷيرەنشٸكتٸ جەرٸنە, قازتالوۆ, جەنٸبەك اۋداندارىنا قاراي ايداۋ مەسەلەسٸن دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. بولاشاقتا كيٸكتەر سانىن رەتتەپ, ارنايى رەزەرۆاتتا ۇستاسا, شارۋالارعا دا تيٸمدٸ بولار ەدٸ.
تاعى بٸر ماڭىزدى جايت, قاسقىر ەكٸ-ٷش جىلدان بەرٸ اۋلانعان جوق. تٸپتٸ كۆوتا بويىنشا بٸر اۋدانعا التى قاسقىر اتۋعا رۇقسات ەتٸلگەن. سونىڭ سالدارىنان جىل سايىن قۇلىندار جاماناۋىزعا جەم بولىپ جاتادى. مالشىلارعا مىلتىق بەرە المايمىز, رۇقسات جوق. بۇل دا ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالدى.
مەملەكەت باسشى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا جەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ, ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي بايلىعىن ساقتاۋ ٷشٸن اعاش ەگۋ, سونداي-اق شەكارالىق ايماقتاعى ەلدٸ مەكەندەرگە باسا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. ەندەشە, بۇعان بارشا جۇرتشىلىق ٷلەس قوسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. جەڭگٸر حان 1826 جىلى ٸرگەسٸن قالاعان حان ورداسى اۋىلىندا دا ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسٸ بار. قارجى بٶلٸنٸپ, اعاش تا ەگٸلەدٸ. الايدا بۇل جەتكٸلٸكسٸز. جاس تالدارعا ۇدايى كٷتٸم قاجەت. اۋداندا كەي ەلدٸ مەكەندەردٸ قۇم باسىپ قالۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر. حان ورداسىنىڭ ٶزٸندە تاريحي مەكەننٸڭ سەنٸن كەتٸرٸپ تۇرعان ەسكٸ قورالار بار. سولاردى بۇزىپ, ورنىنا تال-تەرەك نەگە وتىرعىزباسقا!?
قورىتا ايتقاندا, شەكارالىق ايماق سانالاتىن بٶكەي ورداسى اۋدانىندا حالىقتىڭ تٷپكٸلٸكتٸ ورنىعىپ قالۋى ٷشٸن قولعا الاتىن شارۋالار جەتكٸلٸكتٸ.
