Astananyń irgesindegi Arnasai aýylynda jasalyp jatqan tirlikter búginde elimizdiń ár túkpirine taralyp, birtindep qoldanysqa enýde. Bul aýylda jiyrmadan astam «jasyl» tehnologiia túri jolǵa qoiylǵan.
«Jasyl» energiia dep júz jerden urandasańyz da, tabiǵatqa ziian keltirmeitin, qorshaǵan ortanyń ózinen qýat alatyn tehnologiia qaryshtap damyp ketpeitini túsinikti. Ol úshin jańǵyrmaly energiia kózderin tutyný boiynsha álemge úlgi kórsetip otyrǵan elderdiń tájiribesine júginbek kerek. Máselen, kúni keshe EKSPO-2017 kórmesine qatysatyny anyqtalǵan Kosta-Rika 97 paiyz energiiany kún batareialarynan, jel generatorlarynan alady eken. Jelden, kúnnen, ózenniń aǵysynan, teńiz ben muhittyń tolqynynan qýat alýdy jerine jetkize damytqan Ulybritaniia, Germaniia, Daniia, Shotlandiia syndy elder de bul salada kóshbasshy retinde kórinip, ondaǵan million halyqty taza energiiamen qamtyp otyr. Olai bolsa, keler jyly elordada ótetin ulan–ǵaiyr kórmeniń uranyna sáikes, «Bolashaqtyń energiiasyn» damytý isinde bizdiń el de básekege túsýge tiis.
23 jyldyń ishinde Qazaqstanǵa BUU Damý baǵdarlamasy bóletin granttardyń esebinen 23 million dollar qarajat tartyldy
«Aýyzdy qý shóppen súrte bersek» eshkim Qazaqstanǵa baryn berip, bilgenin úiretip ketpeitini belgili. Sol sebepti, otandyq mamandar qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Alysqa barmai-aq, Astananyń irgesindegi Arnasai aýylynda jasalyp jatqan tirlikter búginde elimizdiń ár túkpirine taralyp, birtindep qoldanysqa enýde. Bul aýylda jiyrmadan astam «jasyl» tehnologiia túri jolǵa qoiylǵan. Dúnie júzine taralǵan tásilderdi aitpaǵanda, jergilikti mamandardyń ózderi jańalyq ashyp, aýyz toltyryp aitýǵa turatyn dúnielerdi jasaǵan.
«Jasyl» aýyldaǵy igi tirlikter «Jasyl» tehnologiialar halyq akademiiasy» bilim taratý ortalyǵynyń arqasynda júzege asyrylýda. Jýyrda osy ortalyq jumys istei bastaǵandaryna 1 jyl tolǵanyn Arnasaida atap ótken edi. «Jasyl» ekonomikany qoldaý jáne G-Globald-dy damytý koalitsiiasynyń» jáne «Aqbota» qoǵamdyq qorynyń muryndyq bolýymen qurylǵan uiym bul sharaǵa jýrnalisterdi de shaqyryp, BUU Damý baǵdarlamasynyń aiasynda atqarylǵan jumystar barysymen bólisti.
BUU demekshi, bul ortalyq biýdjettiń esebinen emes, BUU Damý baǵdarlamasynan alynǵan grant arqyly júmys isteidi. Sol qarajatty tiimdi kádege jarata otyryp, «jasyl» tehnologiialardy damytatyn hám taratatyn, jańa tájiribelerdi jurtshylyq nazaryna usynatyn alańǵa ainalǵan.
Sonymen, bir jyldyǵyn atap ótip jatqan eldi mekenge biz de atbasyn tiredik. «Jasyl» ekonomikaǵa kóshýge degen talpynys basqa paidaly jaqtaryn aitpaǵanda, ekonomikalyq turǵyda tiimdi ekenin osy aýyldyń tájiribesine qarap kóz jetkizdik. Aýyldaǵy orta mektep, balabaqsha, aýrýhana, ákimdik ǵimarattary avtonomdy jylytý júiesine kóshken eken. Jer astynda ornalasqan fitodiodty jylyjailarǵa bas suqqanymyzda, jaiqalyp turǵan kókónisterdiń iisi muryn jarady. Jańa tehnologiialardy úiretetin aýditoriialary bar, ashana, qonaqúi de jumys istep tur.
Álginde aityp ótken ǵimarattardyń bári piroliz peshtermen jylytylady, kún batareialarynyń, jel generatorlarynyń qýatyn paidalanyp, jaryq diodty shamdardy paidalanady. Sonyń arqasynda jergilikti Viacheslavka orta mektebi bir jyl ishinde 3 million teńge biýdjet qarjysyn únemdepti. Eger elimizdegi mektepter Arnasaidaǵy mekteptiń tájiribesin alsa, biýdjettiń qanshama qarjysy únemdeletinin elestete berińiz. Únemnen bólek, oqýshylar qarshadaiynan ekologiialyq mádeniet degenniń ne ekenin túisinip, jergilikti jylyjailarda ósirilgen sapaly kókónispen qorektenip óskeniniń ózi bir ǵanibet emes pe?!
«EXPO&WOMEN» halyqaralyq uiymynyń tóralqa tóraiymy Saltanat Rahymbekova aityp ótkendei, «jasyldandyrý» tájiribesin ásirese, aýyldyq jerlerge taratýdyń mańyzy erekshe. Sondai-aq, qalalyq jerlerdegi nysandar úshin de paidasy ushan-teńiz.
– Máselen, qonaqúilerdi energiia únemdeitin tehnologiialarmen nege jabdyqtamasqa?! Únemdi shamdar jarqyrap tursa, qol jýatyn, keptiretin jerler sensorly bolsa, onyń nesi jaman?! Odan kásipkerler utpasa, utylmaidy. Biznesin órkendetip, ekologiiaǵa da úles qosady, – deidi Saltanat Rahymbekova.
Arqadaǵy, soltústik pen shyǵys aimaqtardaǵy alty ai qysta tabiǵat aiasynda ornalasqan demalys oryndarynyń birazy jabylyp qalatyny jasyryn emes. Sebebi, klient azaiady, shyǵyn kóbeiedi. Saltanat Rahymbaevanyń aitýynsha, munyń bári energiiany tiimdi paidalana bilmegenniń kesiri. Qazir ortalyq osyny aldymen halyqqa kórsetip, sodan soń yqylasy oianǵandarǵa úiretý úshin jumys istep jatyr. Bar jumysty Úkimetke ysyryp qoimai, halyqtyń ózi de tiimdi energiiaǵa qol jetkize alatynyn dáleldemek.
«Ekonomika – únemdi bolýǵa tiis» degen qaǵida bar. «Jasyl» tehnologiialardy qoldanýdyń arqasynda «Jasyl» tehnologiialar halyq akademiiasy» bilim taratý ortalyǵy únemshildiktiń úlgisin kórsetip otyrǵan jaiy bar. Máselen, ortalyq kún energiiasymen jumys isteitin sý jylytqysh qondyrǵylardyń arqasynda 100 paiyz ystyq sýmen qamtylypty. Kún saiyn 1 000 litr sý ysytatynyn eskersek, bir jylda 32 00 kVt elektr energiiasy únemdeledi degen sóz. Pirolizdik qazandyqtar kómirdi 40 paiyzǵa únemdeidi, keshendegi sý jylytý qondyrǵylary da 75 paiyzǵa únemdi. Jaryq diodtaryn paidalanyp elektr energiiasynyń shyǵynyn eki ese azaitqan. Qysqasy, «jasyl» ekonomikanyń paidasyn shash-etekten kórip otyr deýge bolady.
Pirolizdik peshterdiń kómegimen qarajat únemdep, biýdjettiń júgin jeńildetken Viacheslavka orta mektebine degen aýdan ákimdiginiń yqylasy erekshe. Bilgenimizdei, aýdan ákimi aldaǵy ýaqytta óńirdegi basqa mektepterdiń de osy ádiske kóshkenine múddeli bolyp, ol úshin kásipkerlerdi tarta bastapty. Qandai da bir mektepti pirolizdik peshpen jabdyqtaǵan kásipkerdiń murtyn balta shappaidy, jylytýǵa bólingen qarajattan únemdelgen bóligi sol kásipkerge beriledi. Iaǵni, kásipkerge de tiimdi, biýdjetke de únem degen sóz.
Bir aita keterligi, ortalyq jańa jobalardy Arnasaida júzege asyryp qana qoimai, ony ózge aimaqtarǵa taratý úshin osy jerde oqytý, úiretý jumystarymen de shuǵyldanady. Bir jyl ishinde kásipkerler, sharýalar, aýyl men aýdan ákimi syndy 3 myńǵa tarta adam arnaiy kýrstan ótip, úirengenderin óz óńirlerinde engizýdi bastap ta ketken. Sonyń arqasynda Almaty, Jambyl, Qostanai oblystarynda osyndai ortalyqtar ashylady dep kútilýde.
«Jasyl» tehnologiialar halyq akademiiasy» bilim taratý ortalyǵynyń ashylǵanyna bir jyl tolýyna orai ótken sharaǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, BUU Damý baǵdarlamasynyń ókilderi de qatysty. Osy jumysqa atsalysyp júrgen mamandar tiisti diplomdarmen marapattaldy. Marapattalǵandardyń qatarynda BUU Damý baǵdarlamasy Turaqty ókiliniń orynbasary Mýnhtýia Altangerel hanym da bar. M.Altangereldiń aitýynsha, territoriiasynyń basym bóligi shóleitti jerlerden turatyn Qazaqstan úshin zamanýi tehnologiialardy aýyl sharýashylyǵynda qoldanýdyń mańyzy erekshe. Zamanaýi tásilder sýdy az paidalanyp, mol ónim alýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, jer de tozbaidy, atmosfera da búlinbeidi. BUU Damý baǵdarlamasy osy isti júzege asyrý úshin kómek qolyn sozýǵa ázir kórinedi.
– 23 jyldyń ishinde Qazaqstanǵa BUU Damý baǵdarlamasy bóletin granttardyń esebinen 23 million dollar qarajat tartyldy. Bul qarjy qaitarymsyz, tek maqsatty túrde jumsalsa bolǵany. Osy Arnasai aýylynda zamanaýi tehnologiialardy úirenem deýshilerge qarjy bólý, kerek-jaraqtardy satyp alý ashyq túrde júrgiziledi. Jylyjailardaǵy «jasyl» tehnologiia jergilikti halyqtyń igiligine jumsalady. Osy jermen shektelip qalmai, Arnasaidaǵy «jasyl» tehnologiialardy Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda engizýdi qolǵa alyp jatyrmyz, – deidi M.Altangerel.
Astananyń irgesinde «jasyl» ekonomikany paidalanýdyń ozyq úlgisin kórsetip jatqan Arnasai aýyly aldaǵy ýaqytta qanat jaiyp, alynatyn ónim kólemin ulǵaitýdy josparlap otyr. Biyl jergilikti jylyjailardan alynǵan qyzanaq, baialdy, qyryqqabat syndy kókónis túrlerin jaqyn arada Astanadaǵy saýda oryndarynyń sórelerine jetkizbek. Ol úshin elordadaǵy birqatar dúkender jelisimen kelisimshart jasasyp qoiǵan.
Ortalyqtyń maqsaty Arnasaidy ǵana «jasyldandyrýmen» shektelmeidi. Maqsat – Arnasaidaǵy qolǵa alynǵan jobalardyń elimizdiń barlyq aimaqtaryna taralýy, jemis berýi. Túrli «jasyl» tehnologiialardy is júzinde qoldanysqa engizýmen, ony odan ári jetildirýmen jáne taratýmen ainalysyp jatqan ortalyq EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótkennen keiin de jumysyn jalǵastyra berýdi josparlap otyr.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)