«جاسىل» ەكونوميكا «جاسىل» اۋىلدان باستالادى

استانانىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ارناساي اۋى­لىندا جاسالىپ جاتقان تٸرلٸك­تەر بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەر تٷكپٸرٸنە تارالىپ, بٸرتٸندەپ قولدانىسقا ەنۋدە. بۇل اۋىلدا جيىرمادان استام «جاسىل» تەحنولوگييا تٷرٸ جولعا قويىلعان.

«جاسىل» ەنەرگييا دەپ جٷز جەردەن ۇرانداساڭىز دا, تابيعاتقا زييان كەلتٸرمەيتٸن, قورشاعان ورتانىڭ ٶزٸنەن قۋات الاتىن تەحنولوگييا قارىشتاپ دامىپ كەتپەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. ول ٷشٸن جاڭعىرمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن تۇتىنۋ بويىنشا ەلەمگە ٷلگٸ كٶرسەتٸپ وتىرعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنبەك كەرەك. مەسەلەن, كٷنٸ كەشە ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە قاتىساتىنى انىقتالعان كوستا-ريكا 97 پايىز ەنەرگييانى كٷن باتارەيالارىنان, جەل گەنەراتورلارىنان الادى ەكەن. جەلدەن, كٷننەن, ٶزەننٸڭ اعىسىنان, تەڭٸز بەن مۇحيتتىڭ تولقىنىنان قۋات الۋدى جەرٸنە جەتكٸزە دامىتقان ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, دانييا, شوتلاندييا سىندى ەلدەر دە بۇل سالادا كٶشباسشى رەتٸندە كٶرٸنٸپ, ونداعان ميلليون حالىقتى تازا ەنەرگييامەن قامتىپ وتىر. ولاي بولسا, كەلەر جىلى ەلوردادا ٶتەتٸن ۇلان–عايىر كٶرمەنٸڭ ۇرانىنا سەيكەس, «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسىن» دامىتۋ ٸسٸندە بٸزدٸڭ ەل دە بەسەكەگە تٷسۋگە تيٸس.

23 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى بٶلەتٸن گرانتتاردىڭ ەسەبٸنەن 23 ميلليون دوللار قاراجات تارتىلدى

«اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرسەك» ەشكٸم قازاقستانعا بارىن بەرٸپ, بٸلگەنٸن ٷيرەتٸپ كەتپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. سول سەبەپتٸ, وتاندىق ماماندار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. الىسقا بارماي-اق, استانانىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ارناساي اۋىلىندا جاسالىپ جاتقان تٸرلٸكتەر بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ ەر تٷكپٸرٸنە تارالىپ, بٸرتٸندەپ قولدانىسقا ەنۋدە. بۇل اۋىلدا جيىرمادان استام «جاسىل» تەحنولوگييا تٷرٸ جولعا قويىلعان. دٷنيە جٷزٸنە تارالعان تەسٸلدەردٸ ايتپاعاندا, جەرگٸلٸكتٸ مامانداردىڭ ٶزدەرٸ جاڭالىق اشىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن دٷنيەلەردٸ جاساعان.

«جاسىل» اۋىلداعى يگٸ تٸرلٸكتەر «جاسىل» تەحنولوگييالار حالىق اكادەميياسى» بٸلٸم تاراتۋ ورتالىعىنىڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلۋدا. جۋىردا وسى ورتالىق جۇمىس ٸستەي باستاعاندارىنا 1 جىل تولعانىن ارناسايدا اتاپ ٶتكەن ەدٸ. «جاسىل» ەكونوميكانى قولداۋ جەنە G-Globald-دى دامىتۋ كواليتسيياسىنىڭ» جەنە «اقبوتا» قوعامدىق قورىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قۇرىلعان ۇيىم بۇل شاراعا جۋرناليستەردٸ دە شاقىرىپ, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار بارىسىمەن بٶلٸستٸ.

بۇۇ دەمەكشٸ, بۇل ورتالىق بيۋدجەتتٸڭ ەسەبٸنەن ەمەس, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنان الىنعان گرانت ارقىلى جٷمىس ٸستەيدٸ. سول قاراجاتتى تيٸمدٸ كەدەگە جاراتا وتىرىپ, «جاسىل» تەحنولوگييالاردى دامىتاتىن ھەم تاراتاتىن, جاڭا تەجٸريبەلەردٸ جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىناتىن الاڭعا اينالعان.

سونىمەن, بٸر جىلدىعىن اتاپ ٶتٸپ جاتقان ەلدٸ مەكەنگە بٸز دە اتباسىن تٸرەدٸك. «جاسىل» ەكونوميكاعا كٶشۋگە دەگەن تالپىنىس باسقا پايدالى جاقتارىن ايتپاعاندا, ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيٸمدٸ ەكەنٸن وسى اۋىلدىڭ تەجٸريبەسٸنە قاراپ كٶز جەتكٸزدٸك. اۋىلداعى ورتا مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ەكٸمدٸك عيماراتتارى اۆتونومدى جىلىتۋ جٷيەسٸنە كٶشكەن ەكەن. جەر استىندا ورنالاسقان فيتوديودتى جىلىجايلارعا باس سۇققانىمىزدا, جايقالىپ تۇرعان كٶكٶنٸستەردٸڭ يٸسٸ مۇرىن جارادى. جاڭا تەحنولوگييالاردى ٷيرەتەتٸن اۋديتورييالارى بار, اسحانا, قوناقٷي دە جۇمىس ٸستەپ تۇر.

ەلگٸندە ايتىپ ٶتكەن عيماراتتاردىڭ بەرٸ پيروليز پەشتەرمەن جىلىتىلادى, كٷن باتارەيالارىنىڭ, جەل گەنەراتورلارىنىڭ قۋاتىن پايدالانىپ, جارىق ديودتى شامداردى پايدالانادى. سونىڭ ارقاسىندا جەرگٸلٸكتٸ ۆياچەسلاۆكا ورتا مەكتەبٸ بٸر جىل ٸشٸندە 3 ميلليون تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن ٷنەمدەپتٸ. ەگەر ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەر ارناسايداعى مەكتەپتٸڭ تەجٸريبەسٸن السا, بيۋدجەتتٸڭ قانشاما قارجىسى ٷنەمدەلەتٸنٸن ەلەستەتە بەرٸڭٸز. ٷنەمنەن بٶلەك, وقۋشىلار قارشادايىنان ەكولوگييالىق مەدەنيەت دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن تٷيسٸنٸپ, جەرگٸلٸكتٸ جىلىجايلاردا ٶسٸرٸلگەن ساپالى كٶكٶنٸسپەن قورەكتەنٸپ ٶسكەنٸنٸڭ ٶزٸ بٸر عانيبەت ەمەس پە?!

«EXPO&WOMEN» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ تٶرالقا تٶرايىمى سالتانات راحىمبەكوۆا ايتىپ ٶتكەندەي, «جاسىلداندىرۋ» تەجٸريبەسٸن ەسٸرەسە, اۋىلدىق جەرلەرگە تاراتۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. سونداي-اق, قالالىق جەرلەردەگٸ نىساندار ٷشٸن دە پايداسى ۇشان-تەڭٸز.

– مەسەلەن, قوناقٷيلەردٸ ەنەرگييا ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييالارمەن نەگە جابدىقتاماسقا?! ٷنەمدٸ شامدار جارقىراپ تۇرسا, قول جۋاتىن, كەپتٸرەتٸن جەرلەر سەنسورلى بولسا, ونىڭ نەسٸ جامان?! ودان كەسٸپكەرلەر ۇتپاسا, ۇتىلمايدى. بيزنەسٸن ٶركەندەتٸپ, ەكولوگيياعا دا ٷلەس قوسادى, – دەيدٸ سالتانات راحىمبەكوۆا.

ارقاداعى, سولتٷستٸك پەن شىعىس ايماقتارداعى التى اي قىستا تابيعات اياسىندا ورنالاسقان دەمالىس ورىندارىنىڭ بٸرازى جابىلىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سەبەبٸ, كليەنت ازايادى, شىعىن كٶبەيەدٸ. سالتانات راحىمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ بەرٸ ەنەرگييانى تيٸمدٸ پايدالانا بٸلمەگەننٸڭ كەسٸرٸ. قازٸر ورتالىق وسىنى الدىمەن حالىققا كٶرسەتٸپ, سودان سوڭ ىقىلاسى ويانعاندارعا ٷيرەتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەپ جاتىر. بار جۇمىستى ٷكٸمەتكە ىسىرىپ قويماي, حالىقتىڭ ٶزٸ دە تيٸمدٸ ەنەرگيياعا قول جەتكٸزە الاتىنىن دەلەلدەمەك.

«ەكونوميكا – ٷنەمدٸ بولۋعا تيٸس» دەگەن قاعيدا بار. «جاسىل» تەحنولوگييالاردى قولدانۋدىڭ ارقاسىندا «جاسىل» تەحنولوگييالار حالىق اكادەميياسى» بٸلٸم تاراتۋ ورتالىعى ٷنەمشٸلدٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ وتىرعان جايى بار. مەسەلەن, ورتالىق كٷن ەنەرگيياسىمەن جۇمىس ٸستەيتٸن سۋ جىلىتقىش قوندىرعىلاردىڭ ارقاسىندا 100 پايىز ىستىق سۋمەن قامتىلىپتى. كٷن سايىن 1 000 ليتر سۋ ىسىتاتىنىن ەسكەرسەك, بٸر جىلدا 32 00 كۆت ەلەكتر ەنەرگيياسى ٷنەمدەلەدٸ دەگەن سٶز. پيروليزدٸك قازاندىقتار كٶمٸردٸ 40 پايىزعا ٷنەمدەيدٸ, كەشەندەگٸ سۋ جىلىتۋ قوندىرعىلارى دا 75 پايىزعا ٷنەمدٸ. جارىق ديودتارىن پايدالانىپ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ شىعىنىن ەكٸ ەسە ازايتقان. قىسقاسى, «جاسىل» ەكونوميكانىڭ پايداسىن شاش-ەتەكتەن كٶرٸپ وتىر دەۋگە بولادى.

پيروليزدٸك پەشتەردٸڭ كٶمەگٸمەن قاراجات ٷنەمدەپ, بيۋدجەتتٸڭ جٷگٸن جەڭٸلدەتكەن ۆياچەسلاۆكا ورتا مەكتەبٸنە دەگەن اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ ىقىلاسى ەرەكشە. بٸلگەنٸمٸزدەي, اۋدان ەكٸمٸ الداعى ۋاقىتتا ٶڭٸردەگٸ باسقا مەكتەپتەردٸڭ دە وسى ەدٸسكە كٶشكەنٸنە مٷددەلٸ بولىپ, ول ٷشٸن كەسٸپكەرلەردٸ تارتا باستاپتى. قانداي دا  بٸر مەكتەپتٸ پيروليزدٸك پەشپەن جابدىقتاعان كەسٸپكەردٸڭ مۇرتىن بالتا شاپپايدى, جىلىتۋعا بٶلٸنگەن قاراجاتتان ٷنەمدەلگەن بٶلٸگٸ سول كەسٸپكەرگە بەرٸلەدٸ. ياعني, كەسٸپكەرگە دە تيٸمدٸ, بيۋدجەتكە دە ٷنەم دەگەن سٶز.

بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, ورتالىق جاڭا جوبالاردى ارناسايدا جٷزەگە اسىرىپ قانا قويماي, ونى ٶزگە ايماقتارعا تاراتۋ ٷشٸن وسى جەردە وقىتۋ, ٷيرەتۋ جۇمىستارىمەن دە شۇعىلدانادى. بٸر جىل ٸشٸندە كەسٸپكەرلەر, شارۋالار, اۋىل مەن اۋدان ەكٸمٸ سىندى 3 مىڭعا تارتا ادام ارنايى كۋرستان ٶتٸپ, ٷيرەنگەندەرٸن ٶز ٶڭٸرلەرٸندە ەنگٸزۋدٸ باستاپ تا كەتكەن. سونىڭ ارقاسىندا الماتى, جامبىل, قوستاناي وبلىستارىندا وسىنداي ورتالىقتار اشىلادى دەپ كٷتٸلۋدە.

«جاسىل» تەحنولوگييالار حالىق اكادەميياسى» بٸلٸم تاراتۋ ورتالىعىنىڭ اشىلعانىنا بٸر جىل تولۋىنا وراي ٶتكەن شاراعا پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى,  بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە قاتىستى. وسى جۇمىسقا اتسالىسىپ جٷرگەن ماماندار تيٸستٸ ديپلومدارمەن ماراپاتتالدى. ماراپاتتالعانداردىڭ قاتارىندا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى تۇراقتى ٶكٸلٸنٸڭ ورىنباسارى مۋنحتۋيا التانگەرەل حانىم دا بار. م.التانگەرەلدٸڭ ايتۋىنشا, تەرريتوريياسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ شٶلەيتتٸ جەرلەردەن تۇراتىن قازاقستان ٷشٸن زامانۋي تەحنولوگييالاردى اۋىل شارۋاشىلىعىندا قولدانۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. زاماناۋي تەسٸلدەر سۋدى از پايدالانىپ, مول ٶنٸم الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وعان قوسا, جەر دە توزبايدى, اتموسفەرا دا بٷلٸنبەيدٸ. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى وسى ٸستٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كٶمەك قولىن سوزۋعا ەزٸر كٶرٸنەدٸ.

– 23 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى بٶلەتٸن گرانتتاردىڭ ەسەبٸنەن 23 ميلليون دوللار قاراجات تارتىلدى. بۇل قارجى قايتارىمسىز, تەك ماقساتتى تٷردە جۇمسالسا بولعانى. وسى ارناساي اۋىلىندا زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ٷيرەنەم دەۋشٸلەرگە قارجى بٶلۋ, كەرەك-جاراقتاردى ساتىپ الۋ اشىق تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. جىلىجايلارداعى «جاسىل» تەحنولوگييا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە جۇمسالادى. وسى جەرمەن شەكتەلٸپ قالماي, ارناسايداعى «جاسىل» تەحنولوگييالاردى قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ەنگٸزۋدٸ قولعا الىپ جاتىرمىز, – دەيدٸ م.التانگەرەل.

استانانىڭ ٸرگەسٸندە «جاسىل» ەكونوميكانى پايدالانۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ جاتقان ارناساي اۋىلى الداعى ۋاقىتتا قانات جايىپ, الىناتىن ٶنٸم كٶلەمٸن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بيىل جەرگٸلٸكتٸ جىلىجايلاردان الىنعان قىزاناق, بايالدى, قىرىققابات سىندى كٶكٶنٸس تٷرلەرٸن جاقىن ارادا استاناداعى ساۋدا ورىندارىنىڭ سٶرەلەرٸنە جەتكٸزبەك. ول ٷشٸن ەلورداداعى بٸرقاتار دٷكەندەر جەلٸسٸمەن كەلٸسٸمشارت جاساسىپ قويعان.

ورتالىقتىڭ ماقساتى ارناسايدى عانا «جاسىلداندىرۋمەن» شەكتەلمەيدٸ. ماقسات – ارناسايداعى قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماقتارىنا تارالۋى, جەمٸس بەرۋٸ. تٷرلٸ «جاسىل» تەحنولوگييالاردى ٸس جٷزٸندە قولدانىسقا ەنگٸزۋمەن, ونى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋمەن جەنە تاراتۋمەن اينالىسىپ جاتقان ورتالىق ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸ ٶتكەننەن كەيٸن دە جۇمىسىن جالعاستىرا بەرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.

ارنۇر اسقار, 
«ەگەمەن قازاقستان»