Adam kúshi men aqyl-oiyn almastyratyn jasandy intellekt qarqyndy damyp jatyr. Tsifrlandyrý protsesi barlyq salaǵa ózgerister ákeletini anyq. Búginde bilim berý, meditsina salasynan bastap, qarapaiym adamdardyń turmys-tirshiligine deiin jasandy intellektti qoldanyp jatyrmyz. Memleket basshysy jasandy intellektti ekonomikamyzda keńinen qoldanýdy, jasandy intellekt jobalaryn jasap shyǵatyn kadrlardy daiarlaý máselesin nazardan tys qaldyrǵan emes. Elimizde bul sala boiynsha mamandar daiarlaýdyń jai-kúii qalai? Keleshekte elge beretin igiligi qandai bolmaq? Kóptiń kókeiinde júrgen osy taqyryp tóńireginde Halyqaralyq Aqparattyq tehnologiialar ýniversitetiniń qaýymdastyrylǵan professory, Ionosfera institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri, PhD doktory Marat Nurtaspen suhbattasqan edik.
- Oqý oryndarynda IT mamandyqtardyń túrleri barshylyq. Qazaqstanda qandai mamandyqtar damyp jatyr? Eń mańyzdylaryna toqtalyp ótsek?
- IT mamandyq túrleri kóp, eń mańyzdylaryn terip aitsaq, eń alǵashqylary bolyp sanalatyn aqparattyq júieler, esepteý tehnikasy jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etý. Sonymen qatar IT salasy men jaratylystaný, matematika, fizika salasyn bailanystyryp turatyn – matematikalyq jáne kompiýterlik modeldeý degen siiaqty mamandyqtar mańyzdy bolyp sanalady. Osy mamandyqtardy bitirgen túlekterdiń jumysqa ornalasý kórsetkishi 90% dan eshqashan kem bolmaǵan dep aitýǵa tolyq negiz bar. Qazirgi ýaqytpen bailanystyryp aitsaq, zaman talabyna sai búkil álemdik úrdiste derekter ǵylymy, «data science» degen mamandyq qatty damyp kele jatyr. Sonymen qatar, osy derekter negizinde jumys isteiitin «artificial intelligence» iaǵni jasandy intellekt. Derekter ǵylymyn qorǵaý, qaýipsizdikke bailanysty «cybersecurity» degen mamandyq bar, kiberqaýipsizdik dep atalady. Osy mamandyqtar qazir qatty suranysqa ie. Atap ótken mamandyqtardyń arasyn bailanystyryp turatyn jańa mamandyqtar da ashylyp jatyr. Ol - «data science and cybersecurity» iaǵni derekter ǵylymy jáne kiberqaýapsizdik dep atalady. Qazir osy mamandyqtardyń bári tehnikalyq jáne IT ge qatysty joǵarǵy oqý oryndarynda belgili bir bilim berý baǵdarlamasynyń aiasynda jańa mamandyq retinde jappai ashylyp jatyr. Stýdentter bilim berý baǵdarlamasynyń aiasynda osy mamandyqtardy taldap bilim alady. Ázirge IT-ýniversitetteri taǵy da aita ketý kerek, IT-mamandyqtaryn qoǵam jáne memeleket suranysyna qarai oqytady. Mysaly, tehnikalyq qoldanysyna qarai, gýmanitarlyq nemese biznes salasyndaǵy qoldanysyna bailanysty mamandyqtardy jyl saiyn jańartyp, memelekettik jáne halyqaralyq akkreditatsiialardan ótkizip otyrady. Mysaly, jýrnalistika salasyna bailanysty IT mamandyqtary da bar. Ártúrli ýniversitettiń bilim berý baǵdarlamalarynda árqalai bolýy múmkin. Mysaly, Almatydaǵy IT ýniversitetinde «biznes-jýrnalistika», «tsifrly jýrnalistika» dep atalatyn mamandyqtar bar. Buǵan qazirgi zaman talabyna sai jýrnalist nemese bloger t.b bolam degen túlekter qyzyǵýy múmkin. Al tehnikalyq jaǵynan aitsaq, joǵary da atap ótken burynnan kele jatqan dástúrli mamandyqtar áli de qundy jáne joǵary suranystarǵa ie.
- Joǵary bilim salasynan biraz habardar boldyq. Degenmen búginde baǵdarlamalaýǵa baýlityn ortalyqtar óte kóp. Osyndai mektepterdiń jas urpaqqa paidasy bar ma?
- Elimizde baǵdarlamalaýǵa baýlityn ortalyqtar barshylyq. Mundai ortalyqtardyń da jas urpaqqa paidasy zor. Jas balalardyń aqparattyq tehnologiiany tereńirek túsinýine, mamandyqty durys tańdaýyna septigin tigizedi dep oilaimyn. Ókinishke qarai, Qazaqstanda baǵdarlamalaýǵa úiretetin ortalyqtar tek iri qalalarda ǵana bar. Shalǵaidaǵy aýdan, aýyldarǵa jetpei jatyr. Eldi mekenderde kóptep ashýly kerek dep sanaimyn. Neǵurlym kóptep ashylsa, soǵurlym bilimde sapa bolady, básekege qabilettilik joǵarylaidy. Elimiz osyndai qosymsha ortalyqtardyń báskege qabilettiliginiń arqasynda ǵana jetistikterge jete alady. Óitkeni ol jerde oqýshylardy robototehnikaǵa baýlityn, baǵdarlamalaýdyń alǵashqy negizderin úiretetin mamandyqtar bar. Osyndai ortalyqtar bizdiń túlekterdiń alǵashqy negizin qalap, stýdent bolǵan kezde ózderiniń jeke jobalaryn júzege asyrýǵa úlken múmkindikter beredi. Oqýshylar mektep kezinen jobalaryn, ideialaryn júzege asyrýdy úirenedi. Al stýdent kezde sol eńbekterin naqty óndiriske qosýǵa múmkindik alady. Qazir úlken jetistikke jetip jatqan IT mamandardyń kóbi óziniń negizgi startaptaryn oqýshy, stýdent kezde bastaǵandar. Sonyqtan baǵdarlamalaýdy úiretetin ortalyqtar bizge aýadai qajet.
- Memleket IT mamandyqtarǵa kóbirek den qoia bastady. Granttar bólip, baǵdarlamalar ashylýda. Tehnikalyq jáne kásibi bilim berý týraly qandai usynys-pikirińiz bar?
- Memleketimiz IT mamandyqtaryna basa nazar aýdaryp jatyr. Prezident Qasym-Jomart Toqaev byltyr kúzde Qazaqstan halqyna jasaǵan Joldaýynda jasandy intellektti barynsha damytý qajettigin aitqan bolatyn. Jaqynda ǵana ekonomika salasyn tsifrlandyrý taqyrybyn kóterdi. Shynynda da bizde birneshe jyldyń ishinde qarjy tehnologiiasy qatty damydy. Memleket qazirgi ýaqytta aýyl-qala demei barlyq orta mektepterdi kompiýtermen, internetpen tolyq qamtamasyz etip otyr. Qoldaǵy telefonnyń ózine úzdiksiz engizilip jatqan ózgeristerdiń ózi osy aiti mamandyqtaryna kóńil bólý qajettiligin bildiredi. Eń bastysy, bizdiń jastarymyzdyń potentsialy. Olardyń kritikalyq oilaý qabiletterine, matematikalyq belsendilikterine, logikalyq alǵyrlyqtaryna kóp nárse bailanysty. Jas urpaqtyń osy qabiletterin durys baǵyttai alsaq, bilikti mamandardy daiyndaýǵa bolatynan memleket ózi túsinip otyr. Sondyqtan osy mamandyqtarǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Qazir bizde IT mamandyǵyna bailanysty naqty suranys qalai? Qai jaqqa qandai túri qajet ekenin bilý úshin taldaýlar jasaý kerek. Qai salaǵa IT mamany qajet ekendigine analiz jasap baryp granttar bólgen abzal. Taǵy aita ketetin jait, stýdentterdiń beiimdiligine qaraý kerek. Sebebi IT mamandyǵyn oqyp bitirgenmen jumys istei almaityndar da jii kezdesedi. Naqty qabileti bar stýdentterge ǵana grant bólgen durys. Erteń qolynda diplomy bar, biraq jumysyn istei almaityn, sany bar, sapasy joq mamandar bizge kerek emes. Eń qajetti degen kadrlardy daiarlaǵan jaǵdaida ǵana qoǵamnyń qajettiligin óteýge bolady. Bizde tehnikalyq mamandyqty oqisyń, biraq ony qai jerde qoldanasyń degen másele bar. Qazaqstanda tehnikalyq jaqsy oqý oryndary bar. Meniń aitatyn usynysym, elimizde Ǵylym akademiiasyna qaraityn nemese jekemenshik bolyp ashylǵan zertteý intitýttary bar, biraq ol jerlerde maman tapshy. Men ózim «Ionosfera» zertteý institýtynda qosymsha jumys isteimin. Bul mekeme spýtniktik baqylaýlar arqyly jerdegi, aýadaǵy bolyp jatqan qubylystardy zertteidi. Men sol jerde mamandar tapshylyǵyn baiqadym. Halyq mundai institýttardyń bar ekendigin kóbine bile bermeidi. Nege? Sebebi bizdegi ýniversitet men institýttardyń arasynda bailanys óte álsiz. Institýttar óz aldyna zertteý júrgize beredi, ýniversitet óz aldyna bólek otyr. Osyndai olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin bailanysty jandandyrý kerek. Mysaly, IT mamandyǵyn alyp qarasaq, ony pánaralyq mamandyq deýge bolady. IT-di meditsinada, tehnikada, gýmanitarlyq salada qoldanamyz. Sol arqyly biz sol institýttarǵa qajetti kadrlardy daiyndap berip otyrýmyz kerek. Mysaly, Almatyda Fiziologiia jáne genetika institýty bar. Olarda bioinformatika degen mamandyq bar, biraq ol jetkiliksiz. Biz óz túlekterimizdi sonda aparyp zerthana ashyp, Fiziologiia jáne genetika institýtyndaǵy jyldar boiy jinalǵan derekterdi qoldaný arqyly jasandy intellektti engizsek bolady. Biraq ony isteitin bizde bailanys joq. Meditsinalyq institýttar bar, sol jerlerde qanshama derekter bar, mysaly kompiýterlik tomografiiaǵa qatysty derekter. Sondai derekterdi biz ala almaimyz, bizge bermeidi, sebebi bizben bailanys, ortaq memorandým joq. Óz usynysymyzben barý úshin bizde derekter bolýy tiis, biraq joǵarǵy oqý oryndarynda derekter joq. Sondyqtan institýttar men ýniversitetter arasyndaǵy bailanysty tereńdetý kerek dep oilaimyn. Ózim qazir Ionosfera institýtymen birlesip jumys jasap jatyrmyn. Alǵashqy túlekterimizdi jiberip, IT baǵyty boiynsha óz laboratoriiamyzdy ashyp, sol jerdegi derekter men ǵaryshtan alǵan fotosýretterdi óńdep, jasandy intellekt arqyly túrli boljamdardy jasap jatyrmyz. Osy arqyly memlekettik granttyq jobalardy júzege asyrýǵa úles qosýdamyz. Ekinshi jobam - Almatydaǵy Fiziologiia jáne genetika institýtymen birlesip, IT baǵyty boiynsha qaterli isik aýrýlaryn zertteitin laboratoriia ashý. Qazaqstandaǵy IT institýttar barlyq institýttarmen, banktermen tyǵyz bailanys jasaǵany abzal. Klientterdiń derekterin maskirovat etý arqyly jumys jasaýǵa bolady. Sonda ǵana stýdentter naqty derektermen diplom jumystaryn jazyp shyǵady. Stýdentterdiń diplomdyq jumystary diplom dárejesinde ǵana qalmaýy kerek, ol jalǵasyn tabatyn naqty joba bolýy tiis. Sonda ǵana diplomy bar, biraq jumysy joq maman degen problema bolmaidy. IT mamandyqtaryn integratsiialaý kerek.
- Búginde búkil álem jasandy intellektti damytý kerek dep jantalasyp jatyr. Sizdiń oiyńyzsha, jasandy intellekttiń adami qundylyqtarǵa, eńbek naryǵyna qandai áseri bolady?
- Jasandy intellekt (JI) tehnologiiasynyń damýy dálirek aitsaq, sońǵy on jyldyqta ártúrli salalardyń barlyǵynda, atap aitsaq sonyń ishinde bilim berý salasy, óndiristen bastap, meditsinaǵa jáne qarjyǵa deiingi sektorlardyń barlyǵynda úlken ózgerister ákelip úlgerdi. Jasandy intellektiń adami qundylyqtarǵa jáne eńbek naryǵyna áseri kúrdeli jáne kóp jaqty bolyp tabylady. Ony eki aýyz sózben jetkizý ońai sharýa emes. Degenmen qysqasha eki aýyz sózben toqtala ketsek.
Adami qundylyqtarǵa áserin úlken eki topqa bólip qarastyrýǵa bolady:
1. Qoldaý jáne kómek: JI qarym-qatynas jáne qoldaý qyzmetterin jaqsartýǵa kómektesedi, mysaly, psihologiialyq kómek berýshi bottar arqyly, bul adamdardyń ózin-ózi túsinýine jáne ál-aýqatyn jaqsartýǵa yqpal etedi. Kómek retinde kúrdeli uǵymdar men máselelerdi ońtailandyrý maqsatynda jan-jaqty taldaýlar jasai alady jáne siz úshin tiisti sheshim qabyldaý múmkindikteri bar.
2. Etikalyq máseleler: JI qoldanysy etikalyq máselelerdi týyndatady, sonyń ishinde qupiialylyq, derekterdi qorǵaý jáne sheshim qabyldaýdaǵy ádildik. Bul adami qundylyqtarǵa qatysty tereń oilanýdy qajet etedi. Dál osy etikalyq máselege qatysty ustanymda JI bolashaǵyna degen úlken alańdaýshylyq basym. Mysaly, kiberqaýpsizdik máseleleri boiynsha onyń ishinde jasandy virýstardy qysqa ǵana ýaqyt ishinde jasap, búkil júiege, tipti memelekettiń qaýipsizdigine ziian keltiretin aýyr zardaptary jaily atap aitqan jón. Sol úshin qazir álemde ǵalymdar men saiasi elitalar osy qaýipsizdik jaǵyn jyldam zańdastyrýdy qarastyrý ústinde.
Eńbek naryǵyna áserin de qysqasha úsh úlken topqa bólýge bolady:
1. Avtomattandyrý jáne jumys oryndary: JI qoldanysy keibir jumys oryndarynyń avtomattandyrylýyna ákeledi, bul belgili bir salalarda jumys oryndarynyń azaiýyna ákep soqtyrýy múmkin. Alaida, bul jańa jumys oryndarynyń paida bolýyna da yqpal etedi, ásirese JI jáne basqa da tehnologiialyq salalarda keibir jumyskerlerdiń jumys isteý barysyn jeńildetip, ónimdilikti barynsha arttyrýǵa degen múmkindigi zor. Sonyń saldarynan jumysshylardyń qyzmetine degen belsendiligi men ýaqyt únemdeý jáne taǵy basqa da isterinde orasan zor serpilister ákelýi múmkin.
2. Bilim berý jáne daiarlyq: Eńbek naryǵyndaǵy ózgerister adamdardy JI jáne robototehnika siiaqty jańa tehnologiialardy basqarý jáne paidalaný úshin qajetti daǵdylardy igerýge itermeleidi. Bul bilim berý júiesinde tyń ózgeristerdi talap etedi, oqý baǵdarlamalaryn JI talabyna qarai jańartý jáne tehnologiialyq saýattylyqty arttyrýǵa baǵyttalady.
3. Áleýmettik ádildik: JI áleýmettik ádildik máselelerine de qatty áser etedi, mysaly, jumys oryndarynyń teńsiz bólinýi jáne keibir toptardyń tehnologiialyq ózgeristerden shettetilýi. Bul máselelerdi sheshý úshin qoǵamdyq saiasat jáne memelekettik bir tutas retteý sharalary qajet.
Jalpy alǵanda, JI-tiń áseri kúrdeli jáne kóp qyrly. Onyń oń jáne teris áserlerin teńestirý úshin qoǵamnyń, úkimetterdiń jáne jeke sektordyń birlesken kúsh-jigeri qajet. Ári qarai damý úshin JI-tiń qoldanysyn etikalyq jáne áleýmettik jaýapkershilikpen basqarý mańyzdy jáne solai bolý kerek. Áitpegende onyń paidasymen qatar úlken qiyndyqtar ákeletin este ustaǵanymyz jón.
- Qazaqstanda jasandy intellektti qoldanýǵa múmkindik beretin sýperkompiýter jasalmaq. Prezident Toqaev Digital Nomad Residency baǵdarlamasyn iske qosý kerektigin, elimizdi álemdegi «tsifrlyq kóshpendilerdiń ordasyna» ainaldyrýymyz qajettigin aitqan bolatyn. Ekonomikany tsifrlandyrý isin jalǵastyrý jáne jasandy intellekt tehnologiiasyn keńinen qoldaný asa mańyzdy ekenin de atap ótti. Osyǵan bailanysty pikirińiz?
- Prezidentimizdiń úkimettiń keńeitilgen otyrysynda aitqan bastamalary men usynystaryn tolyǵymen oqyp shyqtym. Eń birinshi ret-retimen toqtala ketsek, maǵan qulaǵyma jyly tigeni, - elimizdi álemdegi «tsifrlyq kóshpendilerdiń ordasyna» ainaldyrýymyz qajet degeni boldy. Nege olai deisiz ǵoi ózimiz oilaiyqshy, álemde kóptegen elderdiń ózine ǵana tán maqtanyp aitarlyq jeke dara jetistikteri men brendteri bar. Ol eldi álem solai moiyndaidy. Mysaly alystaǵy Amerika men Eýropany aitpaǵanda Aziiadaǵy japondar men koreiler elektornika jáne mashina jasaý boiynsha ataǵy aspandap tur. Árine olarda barlyq salada jetistik bar, biraq álem olardy osyǵan deiin kóbinde osy salalar jaǵynan moiyndaityn edi. Qytai men Úndistannyń basqa qyrlaryn qospaǵanda tek tsifrlyq tehnologiialar salasy boiynsha álem olardy eń kóp programmister shyǵatyn elder dep tanidy. Mine, bul sát bizdiń óz ulttyq ereksheligimizdi qalyptastyratyn kezeńde tur jáne JI salasynyń osyǵan oraiy kelip tur. Prezidentimiz aitqandai Qazaqstannyń bul salada "tsifrlyq kóshpendilerdiń ordasyna" ainalýǵa zor múmkindigi bar. Nege deseńiz Qazaqstanda jaratylystaný, matematika salasy boiynsha mektepte de, joǵarǵy oqý oryndarynda da tipti ǵylymda da jaqsy damyǵanyn kóbimiz bilemiz. Mektep oqýshylarynyń halqaralyq dárejedegi olimpiadalardan alǵan oryndary buǵan basty dálel bola alady. Ǵylymda, JOO-da, pedagogika salasynda júrgen ǵalymdarymyzdyń álemdik dárejedegi Scopus jáne Web of Science derekter bazasyndaǵy ǵylmi maqalalarynyń sanynyń kóptigin, joǵary sapaly ekendigin ózge elder moiyndap otyr. Toqyraý jyldarynda tehnikanyń eskirýi, tájiribe jasaityn qural-saimandardyń tozýy syndy olqylyqtar Ji salasynyń damýyna kedergi bolǵany da ras. Dál sol kezde aq qaǵaz ben qara siiany qural eteken matematika salasynda, tipti keibir mamandar kúnkóris úshin basqa salalarǵa ketse de oiynda júrgen ǵylymyn joǵaltyp almady. Kóbisi ózderiniń jyly orny zertteý institýttaryna nemese ýniversitetterge qaityp oralyp otyrdy. Bul JI-tiń negizi bizde burynnan bar ekeniniń aiqyn dáleli. Biz nano tehnologiia siiaqty uzaq jyldyq tájiribeni talap etetin saladan alshaqtap qalǵan shyǵarmyz, degenmen de JI salasyna bizdiń shamamyz tolyq jetedi dep oilaimyn. Tek durys baǵyttap, matematika, informatika siiaqty pánder arqyly shyńdap otyrýmyz kerek. Eń bastysy daiyn mamandardy joǵaltyp almai olardy qoldaý kerek. Olai deitinim, Qazaqstanda JI dami bastaǵan alǵashqy jyldary kóptegen talantty jastarymyz durys oryn tappai, múmkindikterin tolyq asha almai shetel asyp ketti. Prezident Toqaevtyń Digital Nomad Residency baǵdarlamasyn tolyq iske qosý úshin jáne Qazaqstanda jasandy intellektti qoldanýǵa múmkindik beretin sýperkompiýter qurý jónindegi bastamalaryn shyn máninde júzege asyrýdyń joldarynyń biri - sol sýperkompiýterdi meńgerip, qoldanysqa jarata alatyn mamandardyń sany men sapasy. Bul Qazaqstannyń tsifrlyq ekonomikany damytý jáne globaldy tehnologiialyq arenada básekege qabilettiligin arttyrý jolyndaǵy mańyzdy qadamdary bolyp tabylady.
- JI arqyly biz ekonomikamyzdy qarqyndy túrde damyta alamyz ba?
- Jasandy intellekt tehnologiialarynyń ekonomikaǵa qosylýy jańa múmkindikterdi ashty jáne buryn bolmaǵan ónimdilikti arttyrdy deýge negiz bar. Onyń aiqyn kórinisi - JI qoldanysynyń keńeiýi. Iaǵni bul ekonomikanyń damýyna qatty yqpal ete bastady. Olar: innovatsiia jáne ónimdilik. Jumys oryndarynyń jańa túrleri. Ǵylymi-zertteý jumystary. Mysaly, mundaǵy aitylyp jatqan sýperkompiýterler ǵylymi zertteýlerdiń jyldamdyǵyn jáne sapasyn arttyrýǵa, sonymen qatar kúrdeli máselelerdi jyldam sheshýge múmkindik beredi. Munyń bári árine ekonomikaǵa oń jaǵynan áser etedi.
- Jasandy intellekttiń Qazaqstandaǵy damý qarqynyna qandai baǵa berer edińiz? Bul salada elimizde qandai ózgerister bar?
- Jasandy intellekttiń álemdegi damý qarqynyna kóz júrgirtsek, aldymen álemdik tarihtan bastaý kerek. 1940-50 jyldary alǵashqy terminder paida bola bastady. Sosyn 1990 jylǵa deiin biraz toqyraý jyldar bolǵan. 2000 jyldary álemdi qarjylandyrýdyń arqasynda jańa múmkindikter ashylyp, jańa qoldanystar tapqan. Jalpy, álemde jasandy intelektti ozyq, damyǵan elderdi 2000 jyldardan bastap, 2016 jylǵa deiingi 16 jyldyq progresti aitýǵa bolady, ol jasandy intelektiniń damý jáne óndiriske qosylý kezeńiniń alǵashqy satysy. 2016 jyldan beri qazirgi ýaqytqa deiin álemde JI-ti barlyq óndiriste, ekonomikada biznes, bank salasynda qatty qoldanyp jatyr. Al bizdiń elimizde, JI-ke qatysty alǵashqy IT kompaniialar 2017 jyldary ashyla bastady. Sonymen qatar bizde pandemiia kezinde JI qarqyndy damydy. Sol kezde bizdiń Úkimettiń tsifrlyq platformalardy damytý barysynda kóptegen jasandy intellektiniń elementterin, solardyń modelderin solardyń jańa qoldanystaryn engizý arqyly jasandy intellektini belsendi túrde paidalana bastady. Sondyqtan Qazaqstanda sońǵy 6-7 jylda JI qarqyndy dami bastady dep aitýǵa tolyq negiz bar. Ásirese bankter bul jaǵynan ozyp ketti. Kredit alý protsesin birshama ońtailandyrǵany ras. Máselen, osydan 10 jyl buryn kredit alý úshin qanshama ýaqyt ketetin edi. Qazir ózderińiz bilesiz, tez arada 1-2 minýtqa jetpeitin ýaqytta sheshim qabyldap beredi. Sodan keiin agrarlyq kompaniialar, densaýlyq saqtaý salasy qazir belsendi qoldanady. Ǵylym salasynda da JI paidalaný bar, biraq naqty praktikalyq nátijelerin endi kórstip jatyr. Sebebi, bizde joǵary oqý oryndary men JI arasynda tyǵyz bailanys joq. Stýdentter ýniversitette bilim alady, biraq sony praktika júzinde iske asyrý jaǵy kemshin. IT mamandardy belgili bir kompaniialarda, biznes ortalyqtarynda nemese Úkimettiń tapsyrmasymen arnaiy platformalary jasaýǵa ǵana paidalanady. Sebebi bizde joǵary oqý oryndary arasynda tyǵyz bailanys joq. Osy jaittardy eskere kele biz JI kadrlaryn daiarlaý isindegi kemshin tustardy barynsha joiýymyz kerek. Sonda ǵana sapaly mamandar qatary artady.
Suhbatyńyzǵa raqmet!
Suhbattasqan Merýert Tólenova
