ادام كٷشٸ مەن اقىل-ويىن الماستىراتىن جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىپ جاتىر. تسيفرلاندىرۋ پروتسەسٸ بارلىق سالاعا ٶزگەرٸستەر ەكەلەتٸنٸ انىق. بٷگٸندە بٸلٸم بەرۋ, مەديتسينا سالاسىنان باستاپ, قاراپايىم ادامداردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە دەيٸن جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانىپ جاتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى جاساندى ينتەللەكتتٸ ەكونوميكامىزدا كەڭٸنەن قولدانۋدى, جاساندى ينتەللەكت جوبالارىن جاساپ شىعاتىن كادرلاردى دايارلاۋ مەسەلەسٸن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. ەلٸمٸزدە بۇل سالا بويىنشا ماماندار دايارلاۋدىڭ جاي-كٷيٸ قالاي? كەلەشەكتە ەلگە بەرەتٸن يگٸلٸگٸ قانداي بولماق? كٶپتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, يونوسفەرا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, PhD دوكتورى مارات نۇرتاسپەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
- وقۋ ورىندارىندا ٸت ماماندىقتاردىڭ تٷرلەرٸ بارشىلىق. قازاقستاندا قانداي ماماندىقتار دامىپ جاتىر? ەڭ ماڭىزدىلارىنا توقتالىپ ٶتسەك?
- ٸت ماماندىق تٷرلەرٸ كٶپ, ەڭ ماڭىزدىلارىن تەرٸپ ايتساق, ەڭ العاشقىلارى بولىپ سانالاتىن اقپاراتتىق جٷيەلەر, ەسەپتەۋ تەحنيكاسى جەنە باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن قاتار ٸت سالاسى مەن جاراتىلىستانۋ, ماتەماتيكا, فيزيكا سالاسىن بايلانىستىرىپ تۇراتىن – ماتەماتيكالىق جەنە كومپيۋتەرلٸك مودەلدەۋ دەگەن سيياقتى ماماندىقتار ماڭىزدى بولىپ سانالادى. وسى ماماندىقتاردى بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ كٶرسەتكٸشٸ 90% دان ەشقاشان كەم بولماعان دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. قازٸرگٸ ۋاقىتپەن بايلانىستىرىپ ايتساق, زامان تالابىنا ساي بٷكٸل ەلەمدٸك ٷردٸستە دەرەكتەر عىلىمى, «data science» دەگەن ماماندىق قاتتى دامىپ كەلە جاتىر. سونىمەن قاتار, وسى دەرەكتەر نەگٸزٸندە جۇمىس ٸستەيٸتٸن «artificial intelligence» ياعني جاساندى ينتەللەكت. دەرەكتەر عىلىمىن قورعاۋ, قاۋٸپسٸزدٸككە بايلانىستى «cybersecurity» دەگەن ماماندىق بار, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەپ اتالادى. وسى ماماندىقتار قازٸر قاتتى سۇرانىسقا يە. اتاپ ٶتكەن ماماندىقتاردىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ تۇراتىن جاڭا ماماندىقتار دا اشىلىپ جاتىر. ول - «data science and cybersecurity» ياعني دەرەكتەر عىلىمى جەنە كيبەرقاۋاپسٸزدٸك دەپ اتالادى. قازٸر وسى ماماندىقتاردىڭ بەرٸ تەحنيكالىق جەنە IT گە قاتىستى جوعارعى وقۋ ورىندارىندا بەلگٸلٸ بٸر بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جاڭا ماماندىق رەتٸندە جاپپاي اشىلىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وسى ماماندىقتاردى تالداپ بٸلٸم الادى. ەزٸرگە ٸت-ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ تاعى دا ايتا كەتۋ كەرەك, ٸت-ماماندىقتارىن قوعام جەنە مەمەلەكەت سۇرانىسىنا قاراي وقىتادى. مىسالى, تەحنيكالىق قولدانىسىنا قاراي, گۋمانيتارلىق نەمەسە بيزنەس سالاسىنداعى قولدانىسىنا بايلانىستى ماماندىقتاردى جىل سايىن جاڭارتىپ, مەمەلەكەتتٸك جەنە حالىقارالىق اككرەديتاتسييالاردان ٶتكٸزٸپ وتىرادى. مىسالى, جۋرناليستيكا سالاسىنا بايلانىستى IT ماماندىقتارى دا بار. ەرتٷرلٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىندا ەرقالاي بولۋى مٷمكٸن. مىسالى, الماتىداعى ٸت ۋنيۆەرسيتەتٸندە «بيزنەس-جۋرناليستيكا», «تسيفرلى جۋرناليستيكا» دەپ اتالاتىن ماماندىقتار بار. بۇعان قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي جۋرناليست نەمەسە بلوگەر ت.ب بولام دەگەن تٷلەكتەر قىزىعۋى مٷمكٸن. ال تەحنيكالىق جاعىنان ايتساق, جوعارى دا اتاپ ٶتكەن بۇرىننان كەلە جاتقان دەستٷرلٸ ماماندىقتار ەلٸ دە قۇندى جەنە جوعارى سۇرانىستارعا يە.
- جوعارى بٸلٸم سالاسىنان بٸراز حاباردار بولدىق. دەگەنمەن بٷگٸندە باعدارلامالاۋعا باۋليتىن ورتالىقتار ٶتە كٶپ. وسىنداي مەكتەپتەردٸڭ جاس ۇرپاققا پايداسى بار ما?
- ەلٸمٸزدە باعدارلامالاۋعا باۋليتىن ورتالىقتار بارشىلىق. مۇنداي ورتالىقتاردىڭ دا جاس ۇرپاققا پايداسى زور. جاس بالالاردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييانى تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋٸنە, ماماندىقتى دۇرىس تاڭداۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ ويلايمىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاقستاندا باعدارلامالاۋعا ٷيرەتەتٸن ورتالىقتار تەك ٸرٸ قالالاردا عانا بار. شالعايداعى اۋدان, اۋىلدارعا جەتپەي جاتىر. ەلدٸ مەكەندەردە كٶپتەپ اشۋلى كەرەك دەپ سانايمىن. نەعۇرلىم كٶپتەپ اشىلسا, سوعۇرلىم بٸلٸمدە ساپا بولادى, بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك جوعارىلايدى. ەلٸمٸز وسىنداي قوسىمشا ورتالىقتاردىڭ بەسكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا عانا جەتٸستٸكتەرگە جەتە الادى. ٶيتكەنٸ ول جەردە وقۋشىلاردى روبوتوتەحنيكاعا باۋليتىن, باعدارلامالاۋدىڭ العاشقى نەگٸزدەرٸن ٷيرەتەتٸن ماماندىقتار بار. وسىنداي ورتالىقتار بٸزدٸڭ تٷلەكتەردٸڭ العاشقى نەگٸزٸن قالاپ, ستۋدەنت بولعان كەزدە ٶزدەرٸنٸڭ جەكە جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. وقۋشىلار مەكتەپ كەزٸنەن جوبالارىن, يدەيالارىن جٷزەگە اسىرۋدى ٷيرەنەدٸ. ال ستۋدەنت كەزدە سول ەڭبەكتەرٸن ناقتى ٶندٸرٸسكە قوسۋعا مٷمكٸندٸك الادى. قازٸر ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتٸپ جاتقان ٸت مامانداردىڭ كٶبٸ ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ ستارتاپتارىن وقۋشى, ستۋدەنت كەزدە باستاعاندار. سونىقتان باعدارلامالاۋدى ٷيرەتەتٸن ورتالىقتار بٸزگە اۋاداي قاجەت.
- مەملەكەت ٸت ماماندىقتارعا كٶبٸرەك دەن قويا باستادى. گرانتتار بٶلٸپ, باعدارلامالار اشىلۋدا. تەحنيكالىق جەنە كەسٸبي بٸلٸم بەرۋ تۋرالى قانداي ۇسىنىس-پٸكٸرٸڭٸز بار?
- مەملەكەتٸمٸز ٸت ماماندىقتارىنا باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىر كٷزدە قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋىندا جاساندى ينتەللەكتتٸ بارىنشا دامىتۋ قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن. جاقىندا عانا ەكونوميكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ تاقىرىبىن كٶتەردٸ. شىنىندا دا بٸزدە بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە قارجى تەحنولوگيياسى قاتتى دامىدى. مەملەكەت قازٸرگٸ ۋاقىتتا اۋىل-قالا دەمەي بارلىق ورتا مەكتەپتەردٸ كومپيۋتەرمەن, ينتەرنەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. قولداعى تەلەفوننىڭ ٶزٸنە ٷزدٸكسٸز ەنگٸزٸلٸپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸڭ ٶزٸ وسى ايتي ماماندىقتارىنا كٶڭٸل بٶلۋ قاجەتتٸلٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. ەڭ باستىسى, بٸزدٸڭ جاستارىمىزدىڭ پوتەنتسيالى. ولاردىڭ كريتيكالىق ويلاۋ قابٸلەتتەرٸنە, ماتەماتيكالىق بەلسەندٸلٸكتەرٸنە, لوگيكالىق العىرلىقتارىنا كٶپ نەرسە بايلانىستى. جاس ۇرپاقتىڭ وسى قابٸلەتتەرٸن دۇرىس باعىتتاي الساق, بٸلٸكتٸ مامانداردى دايىنداۋعا بولاتىنان مەملەكەت ٶزٸ تٷسٸنٸپ وتىر. سوندىقتان وسى ماماندىقتارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتىر. قازٸر بٸزدە IT ماماندىعىنا بايلانىستى ناقتى سۇرانىس قالاي? قاي جاققا قانداي تٷرٸ قاجەت ەكەنٸن بٸلۋ ٷشٸن تالداۋلار جاساۋ كەرەك. قاي سالاعا IT مامانى قاجەت ەكەندٸگٸنە اناليز جاساپ بارىپ گرانتتار بٶلگەن ابزال. تاعى ايتا كەتەتٸن جايت, ستۋدەنتتەردٸڭ بەيٸمدٸلٸگٸنە قاراۋ كەرەك. سەبەبٸ IT ماماندىعىن وقىپ بٸتٸرگەنمەن جۇمىس ٸستەي المايتىندار دا جيٸ كەزدەسەدٸ. ناقتى قابٸلەتٸ بار ستۋدەنتتەرگە عانا گرانت بٶلگەن دۇرىس. ەرتەڭ قولىندا ديپلومى بار, بٸراق جۇمىسىن ٸستەي المايتىن, سانى بار, ساپاسى جوق ماماندار بٸزگە كەرەك ەمەس. ەڭ قاجەتتٸ دەگەن كادرلاردى دايارلاعان جاعدايدا عانا قوعامنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەۋگە بولادى. بٸزدە تەحنيكالىق ماماندىقتى وقيسىڭ, بٸراق ونى قاي جەردە قولداناسىڭ دەگەن مەسەلە بار. قازاقستاندا تەحنيكالىق جاقسى وقۋ ورىندارى بار. مەنٸڭ ايتاتىن ۇسىنىسىم, ەلٸمٸزدە عىلىم اكادەميياسىنا قارايتىن نەمەسە جەكەمەنشٸك بولىپ اشىلعان زەرتتەۋ ينتيتۋتتارى بار, بٸراق ول جەرلەردە مامان تاپشى. مەن ٶزٸم «يونوسفەرا» زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قوسىمشا جۇمىس ٸستەيمٸن. بۇل مەكەمە سپۋتنيكتٸك باقىلاۋلار ارقىلى جەردەگٸ, اۋاداعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى زەرتتەيدٸ. مەن سول جەردە ماماندار تاپشىلىعىن بايقادىم. حالىق مۇنداي ينستيتۋتتاردىڭ بار ەكەندٸگٸن كٶبٸنە بٸلە بەرمەيدٸ. نەگە? سەبەبٸ بٸزدەگٸ ۋنيۆەرسيتەت مەن ينستيتۋتتاردىڭ اراسىندا بايلانىس ٶتە ەلسٸز. ينستيتۋتتار ٶز الدىنا زەرتتەۋ جٷرگٸزە بەرەدٸ, ۋنيۆەرسيتەت ٶز الدىنا بٶلەك وتىر. وسىنداي ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن بايلانىستى جانداندىرۋ كەرەك. مىسالى, IT ماماندىعىن الىپ قاراساق, ونى پەنارالىق ماماندىق دەۋگە بولادى. IT-دٸ مەديتسينادا, تەحنيكادا, گۋمانيتارلىق سالادا قولدانامىز. سول ارقىلى بٸز سول ينستيتۋتتارعا قاجەتتٸ كادرلاردى دايىنداپ بەرٸپ وتىرۋمىز كەرەك. مىسالى, الماتىدا فيزيولوگييا جەنە گەنەتيكا ينستيتۋتى بار. ولاردا بيوينفورماتيكا دەگەن ماماندىق بار, بٸراق ول جەتكٸلٸكسٸز. بٸز ٶز تٷلەكتەرٸمٸزدٸ سوندا اپارىپ زەرتحانا اشىپ, فيزيولوگييا جەنە گەنەتيكا ينستيتۋتىنداعى جىلدار بويى جينالعان دەرەكتەردٸ قولدانۋ ارقىلى جاساندى ينتەللەكتتٸ ەنگٸزسەك بولادى. بٸراق ونى ٸستەيتٸن بٸزدە بايلانىس جوق. مەديتسينالىق ينستيتۋتتار بار, سول جەرلەردە قانشاما دەرەكتەر بار, مىسالى كومپيۋتەرلٸك توموگرافيياعا قاتىستى دەرەكتەر. سونداي دەرەكتەردٸ بٸز الا المايمىز, بٸزگە بەرمەيدٸ, سەبەبٸ بٸزبەن بايلانىس, ورتاق مەموراندۋم جوق. ٶز ۇسىنىسىمىزبەن بارۋ ٷشٸن بٸزدە دەرەكتەر بولۋى تيٸس, بٸراق جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دەرەكتەر جوق. سوندىقتان ينستيتۋتتار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ٶزٸم قازٸر يونوسفەرا ينستيتۋتىمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس جاساپ جاتىرمىن. العاشقى تٷلەكتەرٸمٸزدٸ جٸبەرٸپ, IT باعىتى بويىنشا ٶز لابوراتورييامىزدى اشىپ, سول جەردەگٸ دەرەكتەر مەن عارىشتان العان فوتوسۋرەتتەردٸ ٶڭدەپ, جاساندى ينتەللەكت ارقىلى تٷرلٸ بولجامداردى جاساپ جاتىرمىز. وسى ارقىلى مەملەكەتتٸك گرانتتىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا ٷلەس قوسۋدامىز. ەكٸنشٸ جوبام - الماتىداعى فيزيولوگييا جەنە گەنەتيكا ينستيتۋتىمەن بٸرلەسٸپ, IT باعىتى بويىنشا قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋلارىن زەرتتەيتٸن لابوراتورييا اشۋ. قازاقستانداعى IT ينستيتۋتتار بارلىق ينستيتۋتتارمەن, بانكتەرمەن تىعىز بايلانىس جاساعانى ابزال. كليەنتتەردٸڭ دەرەكتەرٸن ماسكيروۆات ەتۋ ارقىلى جۇمىس جاساۋعا بولادى. سوندا عانا ستۋدەنتتەر ناقتى دەرەكتەرمەن ديپلوم جۇمىستارىن جازىپ شىعادى. ستۋدەنتتەردٸڭ ديپلومدىق جۇمىستارى ديپلوم دەرەجەسٸندە عانا قالماۋى كەرەك, ول جالعاسىن تاباتىن ناقتى جوبا بولۋى تيٸس. سوندا عانا ديپلومى بار, بٸراق جۇمىسى جوق مامان دەگەن پروبلەما بولمايدى. IT ماماندىقتارىن ينتەگراتسييالاۋ كەرەك.
- بٷگٸندە بٷكٸل ەلەم جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋ كەرەك دەپ جانتالاسىپ جاتىر. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ادامي قۇندىلىقتارعا, ەڭبەك نارىعىنا قانداي ەسەرٸ بولادى?
- جاساندى ينتەللەكت (جي) تەحنولوگيياسىنىڭ دامۋى دەلٸرەك ايتساق, سوڭعى ون جىلدىقتا ەرتٷرلٸ سالالاردىڭ بارلىعىندا, اتاپ ايتساق سونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ سالاسى, ٶندٸرٸستەن باستاپ, مەديتسيناعا جەنە قارجىعا دەيٸنگٸ سەكتورلاردىڭ بارلىعىندا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر ەكەلٸپ ٷلگەردٸ. جاساندى ينتەللەكتٸڭ ادامي قۇندىلىقتارعا جەنە ەڭبەك نارىعىنا ەسەرٸ كٷردەلٸ جەنە كٶپ جاقتى بولىپ تابىلادى. ونى ەكٸ اۋىز سٶزبەن جەتكٸزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. دەگەنمەن قىسقاشا ەكٸ اۋىز سٶزبەن توقتالا كەتسەك.
ادامي قۇندىلىقتارعا ەسەرٸن ٷلكەن ەكٸ توپقا بٶلٸپ قاراستىرۋعا بولادى:
1. قولداۋ جەنە كٶمەك: جي قارىم-قاتىناس جەنە قولداۋ قىزمەتتەرٸن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەدٸ, مىسالى, پسيحولوگييالىق كٶمەك بەرۋشٸ بوتتار ارقىلى, بۇل ادامداردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تٷسٸنۋٸنە جەنە ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدٸ. كٶمەك رەتٸندە كٷردەلٸ ۇعىمدار مەن مەسەلەلەردٸ وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا جان-جاقتى تالداۋلار جاساي الادى جەنە سٸز ٷشٸن تيٸستٸ شەشٸم قابىلداۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ بار.
2. ەتيكالىق مەسەلەلەر: جي قولدانىسى ەتيكالىق مەسەلەلەردٸ تۋىنداتادى, سونىڭ ٸشٸندە قۇپييالىلىق, دەرەكتەردٸ قورعاۋ جەنە شەشٸم قابىلداۋداعى ەدٸلدٸك. بۇل ادامي قۇندىلىقتارعا قاتىستى تەرەڭ ويلانۋدى قاجەت ەتەدٸ. دەل وسى ەتيكالىق مەسەلەگە قاتىستى ۇستانىمدا جي بولاشاعىنا دەگەن ٷلكەن الاڭداۋشىلىق باسىم. مىسالى, كيبەرقاۋپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸ بويىنشا ونىڭ ٸشٸندە جاساندى ۆيرۋستاردى قىسقا عانا ۋاقىت ٸشٸندە جاساپ, بٷكٸل جٷيەگە, تٸپتٸ مەمەلەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زييان كەلتٸرەتٸن اۋىر زارداپتارى جايلى اتاپ ايتقان جٶن. سول ٷشٸن قازٸر ەلەمدە عالىمدار مەن ساياسي ەليتالار وسى قاۋٸپسٸزدٸك جاعىن جىلدام زاڭداستىرۋدى قاراستىرۋ ٷستٸندە.
ەڭبەك نارىعىنا ەسەرٸن دە قىسقاشا ٷش ٷلكەن توپقا بٶلۋگە بولادى:
1. اۆتوماتتاندىرۋ جەنە جۇمىس ورىندارى: جي قولدانىسى كەيبٸر جۇمىس ورىندارىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋىنا ەكەلەدٸ, بۇل بەلگٸلٸ بٸر سالالاردا جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋىنا ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن. الايدا, بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا دا ىقپال ەتەدٸ, ەسٸرەسە جي جەنە باسقا دا تەحنولوگييالىق سالالاردا كەيبٸر جۇمىسكەرلەردٸڭ جۇمىس ٸستەۋ بارىسىن جەڭٸلدەتٸپ, ٶنٸمدٸلٸكتٸ بارىنشا ارتتىرۋعا دەگەن مٷمكٸندٸگٸ زور. سونىڭ سالدارىنان جۇمىسشىلاردىڭ قىزمەتٸنە دەگەن بەلسەندٸلٸگٸ مەن ۋاقىت ٷنەمدەۋ جەنە تاعى باسقا دا ٸستەرٸندە وراسان زور سەرپٸلٸستەر ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
2. بٸلٸم بەرۋ جەنە دايارلىق: ەڭبەك نارىعىنداعى ٶزگەرٸستەر ادامداردى جي جەنە روبوتوتەحنيكا سيياقتى جاڭا تەحنولوگييالاردى باسقارۋ جەنە پايدالانۋ ٷشٸن قاجەتتٸ داعدىلاردى يگەرۋگە يتەرمەلەيدٸ. بۇل بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە تىڭ ٶزگەرٸستەردٸ تالاپ ەتەدٸ, وقۋ باعدارلامالارىن جي تالابىنا قاراي جاڭارتۋ جەنە تەحنولوگييالىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالادى.
3. ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸك: جي ەلەۋمەتتٸك ەدٸلدٸك مەسەلەلەرٸنە دە قاتتى ەسەر ەتەدٸ, مىسالى, جۇمىس ورىندارىنىڭ تەڭسٸز بٶلٸنۋٸ جەنە كەيبٸر توپتاردىڭ تەحنولوگييالىق ٶزگەرٸستەردەن شەتتەتٸلۋٸ. بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن قوعامدىق ساياسات جەنە مەمەلەكەتتٸك بٸر تۇتاس رەتتەۋ شارالارى قاجەت.
جالپى العاندا, جي-تٸڭ ەسەرٸ كٷردەلٸ جەنە كٶپ قىرلى. ونىڭ وڭ جەنە تەرٸس ەسەرلەرٸن تەڭەستٸرۋ ٷشٸن قوعامنىڭ, ٷكٸمەتتەردٸڭ جەنە جەكە سەكتوردىڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸ قاجەت. ەرٸ قاراي دامۋ ٷشٸن جي-تٸڭ قولدانىسىن ەتيكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكپەن باسقارۋ ماڭىزدى جەنە سولاي بولۋ كەرەك. ەيتپەگەندە ونىڭ پايداسىمەن قاتار ٷلكەن قيىندىقتار ەكەلەتٸن ەستە ۇستاعانىمىز جٶن.
- قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن سۋپەركومپيۋتەر جاسالماق. پرەزيدەنت توقاەۆ Digital Nomad Residency باعدارلاماسىن ٸسكە قوسۋ كەرەكتٸگٸن, ەلٸمٸزدٸ ەلەمدەگٸ «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەردٸڭ ورداسىنا» اينالدىرۋىمىز قاجەتتٸگٸن ايتقان بولاتىن. ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ ٸسٸن جالعاستىرۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيياسىن كەڭٸنەن قولدانۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ. وسىعان بايلانىستى پٸكٸرٸڭٸز?
- پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا ايتقان باستامالارى مەن ۇسىنىستارىن تولىعىمەن وقىپ شىقتىم. ەڭ بٸرٸنشٸ رەت-رەتٸمەن توقتالا كەتسەك, ماعان قۇلاعىما جىلى تيگەنٸ, - ەلٸمٸزدٸ ەلەمدەگٸ «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەردٸڭ ورداسىنا» اينالدىرۋىمىز قاجەت دەگەنٸ بولدى. نەگە ولاي دەيسٸز عوي ٶزٸمٸز ويلايىقشى, ەلەمدە كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ٶزٸنە عانا تەن ماقتانىپ ايتارلىق جەكە دارا جەتٸستٸكتەرٸ مەن برەندتەرٸ بار. ول ەلدٸ ەلەم سولاي مويىندايدى. مىسالى الىستاعى امەريكا مەن ەۋروپانى ايتپاعاندا ازيياداعى جاپوندار مەن كورەيلەر ەلەكتورنيكا جەنە ماشينا جاساۋ بويىنشا اتاعى اسپانداپ تۇر. ەرينە ولاردا بارلىق سالادا جەتٸستٸك بار, بٸراق ەلەم ولاردى وسىعان دەيٸن كٶبٸندە وسى سالالار جاعىنان مويىندايتىن ەدٸ. قىتاي مەن ٷندٸستاننىڭ باسقا قىرلارىن قوسپاعاندا تەك تسيفرلىق تەحنولوگييالار سالاسى بويىنشا ەلەم ولاردى ەڭ كٶپ پروگرامميستەر شىعاتىن ەلدەر دەپ تانيدى. مٸنە, بۇل سەت بٸزدٸڭ ٶز ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ قالىپتاستىراتىن كەزەڭدە تۇر جەنە جي سالاسىنىڭ وسىعان ورايى كەلٸپ تۇر. پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي قازاقستاننىڭ بۇل سالادا "تسيفرلىق كٶشپەندٸلەردٸڭ ورداسىنا" اينالۋعا زور مٷمكٸندٸگٸ بار. نەگە دەسەڭٸز قازاقستاندا جاراتىلىستانۋ, ماتەماتيكا سالاسى بويىنشا مەكتەپتە دە, جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دا تٸپتٸ عىلىمدا دا جاقسى دامىعانىن كٶبٸمٸز بٸلەمٸز. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ حالقارالىق دەرەجەدەگٸ وليمپيادالاردان العان ورىندارى بۇعان باستى دەلەل بولا الادى. عىلىمدا, جوو-دا, پەداگوگيكا سالاسىندا جٷرگەن عالىمدارىمىزدىڭ ەلەمدٸك دەرەجەدەگٸ Scopus جەنە Web of Science دەرەكتەر بازاسىنداعى عىلمي ماقالالارىنىڭ سانىنىڭ كٶپتٸگٸن, جوعارى ساپالى ەكەندٸگٸن ٶزگە ەلدەر مويىنداپ وتىر. توقىراۋ جىلدارىندا تەحنيكانىڭ ەسكٸرۋٸ, تەجٸريبە جاسايتىن قۇرال-سايمانداردىڭ توزۋى سىندى ولقىلىقتار جي سالاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولعانى دا راس. دەل سول كەزدە اق قاعاز بەن قارا سييانى قۇرال ەتەكەن ماتەماتيكا سالاسىندا, تٸپتٸ كەيبٸر ماماندار كٷنكٶرٸس ٷشٸن باسقا سالالارعا كەتسە دە ويىندا جٷرگەن عىلىمىن جوعالتىپ المادى. كٶبٸسٸ ٶزدەرٸنٸڭ جىلى ورنى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قايتىپ ورالىپ وتىردى. بۇل جي-تٸڭ نەگٸزٸ بٸزدە بۇرىننان بار ەكەنٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ. بٸز نانو تەحنولوگييا سيياقتى ۇزاق جىلدىق تەجٸريبەنٸ تالاپ ەتەتٸن سالادان الشاقتاپ قالعان شىعارمىز, دەگەنمەن دە جي سالاسىنا بٸزدٸڭ شامامىز تولىق جەتەدٸ دەپ ويلايمىن. تەك دۇرىس باعىتتاپ, ماتەماتيكا, ينفورماتيكا سيياقتى پەندەر ارقىلى شىڭداپ وتىرۋمىز كەرەك. ەڭ باستىسى دايىن مامانداردى جوعالتىپ الماي ولاردى قولداۋ كەرەك. ولاي دەيتٸنٸم, قازاقستاندا جي دامي باستاعان العاشقى جىلدارى كٶپتەگەن تالانتتى جاستارىمىز دۇرىس ورىن تاپپاي, مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىق اشا الماي شەتەل اسىپ كەتتٸ. پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ Digital Nomad Residency باعدارلاماسىن تولىق ٸسكە قوسۋ ٷشٸن جەنە قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتتٸ قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن سۋپەركومپيۋتەر قۇرۋ جٶنٸندەگٸ باستامالارىن شىن مەنٸندە جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىنىڭ بٸرٸ - سول سۋپەركومپيۋتەردٸ مەڭگەرٸپ, قولدانىسقا جاراتا الاتىن مامانداردىڭ سانى مەن ساپاسى. بۇل قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ جەنە گلوبالدى تەحنولوگييالىق ارەنادا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامدارى بولىپ تابىلادى.
- جي ارقىلى بٸز ەكونوميكامىزدى قارقىندى تٷردە دامىتا الامىز با?
- جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىنىڭ ەكونوميكاعا قوسىلۋى جاڭا مٷمكٸندٸكتەردٸ اشتى جەنە بۇرىن بولماعان ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىردى دەۋگە نەگٸز بار. ونىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ - جي قولدانىسىنىڭ كەڭەيۋٸ. ياعني بۇل ەكونوميكانىڭ دامۋىنا قاتتى ىقپال ەتە باستادى. ولار: يننوۆاتسييا جەنە ٶنٸمدٸلٸك. جۇمىس ورىندارىنىڭ جاڭا تٷرلەرٸ. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى. مىسالى, مۇنداعى ايتىلىپ جاتقان سۋپەركومپيۋتەرلەر عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ جىلدامدىعىن جەنە ساپاسىن ارتتىرۋعا, سونىمەن قاتار كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ جىلدام شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ەرينە ەكونوميكاعا وڭ جاعىنان ەسەر ەتەدٸ.
- جاساندى ينتەللەكتتٸڭ قازاقستانداعى دامۋ قارقىنىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? بۇل سالادا ەلٸمٸزدە قانداي ٶزگەرٸستەر بار?
- جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ەلەمدەگٸ دامۋ قارقىنىنا كٶز جٷرگٸرتسەك, الدىمەن ەلەمدٸك تاريحتان باستاۋ كەرەك. 1940-50 جىلدارى العاشقى تەرميندەر پايدا بولا باستادى. سوسىن 1990 جىلعا دەيٸن بٸراز توقىراۋ جىلدار بولعان. 2000 جىلدارى ەلەمدٸ قارجىلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلىپ, جاڭا قولدانىستار تاپقان. جالپى, ەلەمدە جاساندى ينتەلەكتتٸ وزىق, دامىعان ەلدەردٸ 2000 جىلداردان باستاپ, 2016 جىلعا دەيٸنگٸ 16 جىلدىق پروگرەستٸ ايتۋعا بولادى, ول جاساندى ينتەلەكتٸنٸڭ دامۋ جەنە ٶندٸرٸسكە قوسىلۋ كەزەڭٸنٸڭ العاشقى ساتىسى. 2016 جىلدان بەرٸ قازٸرگٸ ۋاقىتقا دەيٸن ەلەمدە جي-تٸ بارلىق ٶندٸرٸستە, ەكونوميكادا بيزنەس, بانك سالاسىندا قاتتى قولدانىپ جاتىر. ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە, جي-كە قاتىستى العاشقى IT كومپانييالار 2017 جىلدارى اشىلا باستادى. سونىمەن قاتار بٸزدە پاندەمييا كەزٸندە جي قارقىندى دامىدى. سول كەزدە بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتٸڭ تسيفرلىق پلاتفورمالاردى دامىتۋ بارىسىندا كٶپتەگەن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸن, سولاردىڭ مودەلدەرٸن سولاردىڭ جاڭا قولدانىستارىن ەنگٸزۋ ارقىلى جاساندى ينتەللەكتٸنٸ بەلسەندٸ تٷردە پايدالانا باستادى. سوندىقتان قازاقستاندا سوڭعى 6-7 جىلدا جي قارقىندى دامي باستادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار. ەسٸرەسە بانكتەر بۇل جاعىنان وزىپ كەتتٸ. كرەديت الۋ پروتسەسٸن بٸرشاما وڭتايلاندىرعانى راس. مەسەلەن, وسىدان 10 جىل بۇرىن كرەديت الۋ ٷشٸن قانشاما ۋاقىت كەتەتٸن ەدٸ. قازٸر ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸز, تەز ارادا 1-2 مينۋتقا جەتپەيتٸن ۋاقىتتا شەشٸم قابىلداپ بەرەدٸ. سودان كەيٸن اگرارلىق كومپانييالار, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قازٸر بەلسەندٸ قولدانادى. عىلىم سالاسىندا دا جي پايدالانۋ بار, بٸراق ناقتى پراكتيكالىق نەتيجەلەرٸن ەندٸ كٶرستٸپ جاتىر. سەبەبٸ, بٸزدە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن جي اراسىندا تىعىز بايلانىس جوق. ستۋدەنتتەر ۋنيۆەرسيتەتتە بٸلٸم الادى, بٸراق سونى پراكتيكا جٷزٸندە ٸسكە اسىرۋ جاعى كەمشٸن. ٸت مامانداردى بەلگٸلٸ بٸر كومپانييالاردا, بيزنەس ورتالىقتارىندا نەمەسە ٷكٸمەتتٸڭ تاپسىرماسىمەن ارنايى پلاتفورمالارى جاساۋعا عانا پايدالانادى. سەبەبٸ بٸزدە جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا تىعىز بايلانىس جوق. وسى جايتتاردى ەسكەرە كەلە بٸز جي كادرلارىن دايارلاۋ ٸسٸندەگٸ كەمشٸن تۇستاردى بارىنشا جويۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ساپالى ماماندار قاتارى ارتادى.
سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان مەرۋەرت تٶلەنوۆا
