Foto: chemtech.ru
Sý resýrstaryn tiimdi basqarý sharalaryn ázirlep, engizý kóptegen eldermen qatar, elimiz úshin de asa mańyzdy. Bul turǵyda Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrliginiń bastamasymen ázirlengen jańa Sý kodeksi jobasynyń mańyzy erekshe. Qujat Parlament Májilisine engizilgen jáne sý tasqyny men qurǵaqshylyq siiaqty tótenshe jaǵdailardy boljaý, josparlaý jáne olarǵa ýaqytyly den qoiýdy qamtamasyz ete otyryp, zamanaýi sý resýrstaryn paidalanýdyń mańyzdy quralyna ainalady, dep habarlaidy "Ult aqparat" Premer-Ministrdiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
PrimeMinister.kz redaktsiiasy sý resýrstary men sýarý salasynda qandai nátijelerge qol jetkizildi, elimizdiń sý zańnamasy qalai jańǵyrtylatyny týraly Ministrliktiń 2024 jylǵy I jartyjyldyqtaǵy jumysynyń qorytyndylary qamtylǵan sholý materialyn usynady.
Qazaqstannyń sý sharýashylyǵy salasyn transformatsiialaý sheńberinde úsh negizgi baǵytty bólip kórsetýge bolady.
Birinshisi – sý únemdeý saiasatyn qalyptastyrýǵa, suranysty basqarýǵa, tazartylǵan sarqyndy sýlardy qaita paidalanýǵa baǵyttalǵan túbegeili jańa normativtik-quqyqtyq baza ázirlenip jatyr. Jańa Sý kodeksiniń jobasyna sáikes tazartylǵan sarqyndy sýlar sýmen jabdyqtaý kózderiniń birine ainalyp, ekonomika salalarynda belsendi túrde paidalanylatyn bolady.
Ekinshisi – sý sharýashylyǵy infraqurylymyn tolyqqandy jańǵyrtý, sý únemdeýdiń ozyq tehnologiialaryn engizý, sýdy esepke alý men bólýdi tsifrlandyrý, sondai-aq jańa tariftik saiasat pen halyq, kásiporyndar arasynda sý únemdeý mádenietin engizý.
Úshinshisi – kórshi memlekettermen transshekaralyq yntymaqtastyqty kúsheitýge erekshe kóńil bólinedi.
Sondai-aq Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna tóraǵalyq etedi, bul sý resýrstaryn saqtaý ári utymdy paidalaný jónindegi birlesken jobalar men bastamalar úshin jańa múmkindikter ashady.
Normativtik-quqyqtyq baza
Jańa Sý kodeksi jobasynda sýdy paidalaný men qorǵaýdy memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdy kúsheitýge baǵyttalǵan mańyzdy ózgerister talqylandy. Osylaisha, qujat jobasy ýákiletti vedomstvo men basseindik inspektsiialarǵa qadaǵalaý fýnktsiialaryn júkteidi. Qoldanystaǵy Kásipkerlik kodekske basseindik inspektsiialar men memlekettik sý inspektorlarynyń fýnktsiialaryn keńeitý, memlekettik baqylaý men qadaǵalaý nysandaryn ózgertý, sondai-aq jedel áreket etýdiń jańa quraldaryn engizý boiynsha tolyqtyrýlar engizý usynylady.
Sý salasyn tsifrlandyrý, sharýalardy memlekettik qoldaý sharalaryn jetildirý, zamanaýi sý únemdeý tehnologiialaryn engizý jáne neǵurlym únemdi aýyl sharýashylyǵy daqyldaryna kóshý sharalary basqa strategiialyq qujatta kórsetilgen. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes Ministrlik 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan Sý únemdeý jónindegi jol kartasyn ázirledi.
Sondai-aq QR Sý resýrstaryn basqarý júiesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna ózgerister engizilýde. Sý tasqynynyń aldyn alý jáne olardan keltirilgen zalaldy azaitý úshin keshendi ǵylymi zertteýler júrgizý kózdeledi. Sý tasqynyn boljaý men úlgileýdi jetildirý, kadrlyq áleýetti arttyrý, infraqurylymdy damytý sharalary kúsheitilýde.
Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi sý qubyrlaryn salý jáne rekonstrýktsiialaý boiynsha 28 jobany iske asyrýdy bastady. Nátijesinde 1,1 mln adam turatyn 426 eldi mekende aýyz sýmen qamtamasyz etý sapasy jaqsarady. Jalpy uzyndyǵy 2 myń shaqyrymnan asatyn sý qubyrlaryn salý jáne rekonstrýktsiialaý josparlanǵan. Sondai-aq 10 óńirdegi 96 gidrotehnikalyq qurylysqa jóndeý jumystary júrgizilip jatyr.
2024 jyly Úkimet bekitken Sý resýrstaryn basqarý júiesin damytý tujyrymdamasy jańa 20 sý qoimasyn salý, 15 sý qoimasy men 14 myń shaqyrymnan astam irrigatsiialyq kanaldardy rekonstrýktsiialaý, sondai-aq elimizdiń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne sý tapshylyǵyn azaitý maqsatynda gidrotehnikalyq qurylystardy jańǵyrtý boiynsha birqatar shuǵyl sharalar qarastyrylǵan.
Almaty, Jambyl, Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarynda 3,5 myń shaqyrym sýarý jelisin tsifrlandyrý jumystary júrgizilip jatyr. Atap aitqanda, Qyzylorda oblysynda 2,6 myń shaqyrym sýarý kanaldaryn avtomattandyrý josparlanǵan. 17 nysan boiynsha jobalaý-smetalyq qujattama ázirlenýde.
Birinshi jartyjyldyqta Qazaqstan Úkimeti Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi ázirlegen Kaspii teńizi ǵylymi-zertteý institýtyn qurý týraly qaýlyny bekitti. ǴZI ekologiialyq problemalardy, sý deńgeiiniń tómendeýin, itbalyqtar men balyqtardyń jappai qyrylý sebepterin, Kaspii itbalyǵynyń popýliatsiiasyn saqtaý máselelerin, ihtiofaýnany, Kaspii akvatoriiasyn men jaǵalaýyn zertteitin bolady.
Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi jáne «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompaniiasymen yntymaqtastyǵy nátijesinde Sý resýrstarynyń biryńǵai aqparattyq júiesi qurylatyn bolady. Ol eldegi sý sharýashylyǵy nysandarynyń jai-kúii týraly aqparatty qamtidy, sý resýrstaryn sońǵy tutynýshyǵa deiin bólý men paidalanýdy baqylaýǵa múmkindik beredi.
Halyqaralyq yntymaqtastyq
2024 jyldyń basynan bastap Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryna tóraǵalyq Qazaqstanǵa ótti. Beiindi ministrlik Dúniejúzilik bankpen birge iske asyrylatyn Soltústik Aral teńizin saqtaý jónindegi jobanyń ekinshi kezeńin iske asyrýdy josparlap otyr.
Memleketaralyq sý sharýashylyǵy úilestirý komissiiasynyń 86 otyrysynda sý resýrstary jáne irrigatsiia ministri Nurjan Nurjigitov sýarý maýsymy kezinde «Dostyq» memleketaralyq kanaly arqyly Qazaqstanǵa 922 mln tekshe metr sý berý týraly ýaǵdalasty.
Shý-Talas sý sharýashylyǵy komissiiasynyń 33 otyrysynda Qazaqstanǵa Qyrǵyzstannan Shý ózeni boiynsha 180 mln tekshe metr jáne Talas ózeni boiynsha 380 mln tekshe metr sý berý týraly kelisimge qol jetkizildi.
Sondai-aq Qazaqstan Ózbekstanmen eki el tutynatyn sýdyń naqty kólemin esepteýge múmkindik beretin eseptegishterdi ornatý týraly kelisti. Bul rette Qazaqstan Ózbekstan aýmaǵynda eseptegishter ornatady, al ózbek jaǵy — bizge.
Sonymen qatar Ministrlik «Ortalyq Aziia elderi arasynda sý-energetikalyq yntymaqtastyq tetigin qurý týraly» kelisimniń jobasyn ázirleýde.
2024 jyly Qazaqstan Halyqaralyq sý aǵyndaryn keme qatynasynan bólek paidalaný quqyǵy týraly BUU Konventsiiasyna qosyldy. Konventsiia transshekaralyq ózenderdiń, kólderdiń jáne olarmen bailanysty jer asty sýlarynyń ádil bólinýin qamtamasyz etetin, sondai-aq olardyń paidalanylýyn retteitin halyqaralyq qujat sanalady.
Sharýalardy qoldaý
Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi Aýyl sharýashylyǵy ministrligimen birlese otyryp, sý únemdeý júielerin ornatqan fermerlerge sýbsidiialardy 50%-dan 80%-ǵa deiin ulǵaitty, bul qazirgi zamanǵy sýarý júielerin satyp alý jáne barlyq qajetti infraqurylymdy júrgizý shyǵyndaryn óteýge kómektesedi. Uńǵymalardy burǵylaý shyǵyndaryn sýbsidiialaý kólemi 80%-ǵa deiin ósti.
Elimizde sýarý maýsymy bastalǵaly 20 myńnan astam sharýaǵa 2,8 mlrd tekshe metr sý berildi. Búgingi tańda vegetatsiia kezeńi shtattyq kestege sai ótip jatyr.
Sýarý maýsymyna daiyndyq barysynda 102 gidropost jóndeldi jáne qalpyna keltirildi, 775 gidropost attestattaýdan ótti. Aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna sý berýdi jaqsartý úshin 6 oblysta 651 shaqyrymnan astam sýarý jelileri tazartyldy. Sondai-aq Qazaqstannyń 8 óńirinde 74 gidrotehnikalyq qurylys jóndeldi.
Jyl basynda sharýalardyń ótinishi boiynsha sý resýrstary jáne irrigatsiia ministri Nurjan Nurjigitov «Qazsýshar» RMK filialdaryna fermerlermen deldalsyz tikelei shart jasasýdy tapsyrdy. Osynyń nátijesinde biyl birqatar óńirde sharýalar úshin sýarmaly sýdyń baǵasy arzandady.
Sý tasqyny kezeńi
Biylǵy sý tasqyny kezeńinde elimizdiń sý sharýashylyǵy nysandary tasqyn sýyn qaýipsiz ótkizýdi qamtamasyz etip qana qoimai, sý qoimalaryn toltyrýǵa, sońǵy jyldary qurǵap bara jatqan ózender men kólderge, saǵalarǵa, tabiǵi jaiylymdarǵa jáne basqa da nysandarǵa sý jiberýge múmkindik berdi.
Elimizdegi sý qoimalaryna 75 mlrd tekshe metr sý jinaldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 15 mlrd tekshe metrge artyq. Jinalǵan sýdyń 12 mlrd-tan astamy — tasqyn sýy.
Sý tasqyny bastalǵannan beri Balqash kóline 3,3 mlrd tekshe metr sý, al Kaspii teńizine shamamen 6 mlrd tekshe metr sý jiberildi. BQO-nyń Qamys-Samar kólderine 80 mln tekshe metr sý bardy, Ulytaý oblysynan Qyzylorda oblysynyń kólder júiesine sý jiberildi. Tobyl ózeninde 2000 jyldan beri alǵash ret qarqyndy sý aǵyny baiqaldy.
Jinalǵan tasqyn sýy negizinen aýylsharýashylyǵy men ónerkásipte paidalanylady. Sondai-aq jaiylmalar men shabyndyqtarǵa baǵyttalǵan tasqyn sýy mal sharýashylyǵyn qajetti jem-shóp qorymen qamtamasyz etýge oń áser etedi.
Astana sý qoimasyn tasqyn sýymen toltyrý 2 mlrd teńgege deiin qarajat únemdeýge múmkindik beredi. Byltyr Astana sý qoimasyndaǵy sý kólemi qalany aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etýge jetpedi, sondyqtan sý qoimasyn Q. Sátbaev atyndaǵy kanaldan qosymsha toltyrýǵa týra kelgen bolatyn. Biyl Astana sý qoimasyn toltyrý kórsetkishi 99,6%. Bul jyl boiy elorda turǵyndaryn aýyz sýmen qamtamasyz etýge, sondai-aq Esil ózeniniń gidrologiialyq jai-kúiin jaqsartý múmkindik beredi.
Bilikti kadrlardy daiarlaý
Úkimet Qaýlysyna sáikes, Tarazda Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne irrigatsiia ýniversiteti jumys isteidi. Jańa bilim berý baǵdarlamalary – «Sý sharýashylyǵy jáne melioratsiia», «Geodeziia jáne kartografiia», «Sý sharýashylyǵyndaǵy gidrotehnikalyq qurylys», «Sýmen jabdyqtaýdyń injenerlik júieleri», «Sý sharýashylyǵyndaǵy innovatsiialyq tehnologiialar» engiziletin bolady. 2024-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tapsyrmasynyń bakalavriat, magistratýra jáne doktorantýra boiynsha 245 orynǵa nysanaly kvotasy bólindi. Búkil daiyndyq tsikli úshin jalpy kontingent 4 myń bilim alýshyny quraidy.
Bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi máselesin sheshý úshin Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi sý salasy mamandyqtarynyń tartymdylyǵyn arttyrý boiynsha sharalar qabyldap jatyr. Mysaly, «Bolashaq» baǵdarlamasyna ózgerister engizildi: «Gidrogeologiia», «Sý resýrstary» jáne «Sý qaýipsizdigi» sekildi sý salasynyń mamandyqtary engizildi. Osy jyldan bastap qazaqstandyq stýdentter olar boiynsha shetelde bilim ala alady.
Birinshi jartyjyldyqta Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi Niderlandy Koroldigimen sý tasqynyna qarsy is-qimyl jáne sý salasynyń mamandaryn daiarlaý jónindegi memorandýmdarǵa qol qoidy. Birinshi qujat sý sharýashylyǵy qurylystaryn salý jáne paidalaný, sý tasqynyn boljaý jáne sý tasqynyna qarsy is-sharalardy josparlaý máselelerinde yntymaqtastyq ornatýdy kózdeidi. Delft sý bilimi institýty (IHE Delft) qol qoiǵan ekinshi memorandým sý salasynyń mamandaryn daiarlaýǵa, sý salasyndaǵy ǵylym men innovatsiialyq tehnologiialar salasyndaǵy ózara is-qimylǵa qatysty.
Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligimen birlesip, sý resýrstary salasyndaǵy jetekshi ǵylymi jáne bilim berý uiymdarynyń konsortsiýmy quryldy. Konsortsiým jumysynyń basym baǵyttarynyń biri – tushy sý qorlaryn izdestirý jáne ulǵaitý.
Biyl sý salasynyń 450-den astam qyzmetkeri mamandandyrylǵan ortalyqtarda biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótedi.
Sý jáne irrigatsiia ministrligi 9 joǵary oqý ornymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoidy. Endi osy oqý oryndarynyń stýdentteri «Qazsýshar» memlekettik kásipornynyń filialdarynda óndiristik tájiribeden óte alady.
M.H. Dýlati atyndaǵy Taraz óńirlik ýniversiteti Tashkent irrigatsiia jáne aýyl sharýashylyǵyn mehanikalandyrý injenerleri institýtymen qos diplomdy bilim berýdiń birlesken baǵdarlamasy týraly memorandýmǵa qol qoidy. Osylaisha, sý salasyndaǵy mamandyqtar boiynsha oqityn qazaqstandyq JOO stýdentteri kórshi memlekettiń oqý ornynyń diplomyn da ala alady.
Áleýmettik qamsyzdandyrý
2024 jylǵy 1 qańtardan bastap eńbekaqysy tariftik qarajattan tólenetin «Qazsýshar» RMK mamandarynyń jalaqysy orta eseppen 23%-ǵa ósti. Bul kásiporyn qyzmetkerleriniń jalpy sanynyń 47%-yn quraidy.
1 mamyrdan bastap «Qazsýshar» mamandarynyń jalaqysy 25%-ǵa ósti, olardyń eńbegi respýblikalyq biýdjetten tólenedi.
