Búgin Qazaqstan Respýblikasy Premer-Ministriniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda bilim jáne ǵylym ministri E. Saǵadiev pen mádeniet jáne sport vitse-ministri A. Raiymqulova Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrý barysy týraly baiandady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
A. Raiymqulovanyń aitýynsha, elimizdiń til saiasaty «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til týraly» Zańy men Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna sáikes júzege asyrylady.
Memlekettik baǵdarlama Prezidenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda kórsetilgen mindetterdi iske asyrý maqsatynda qazaq tilin latyn grafikasyna kezeń-kezeńimen kóshirýdi túsindirý jumystaryn júrgizý, orfografiiany jetildirý, onyń kópshilikke qoljetimdiligin qamtamasyz etý mindetterimen tolyqtyryldy. Baǵdarlamada 9 indikator men 12 nátijeli kórsetkishke qol jetkizý qarastyrylǵan.
Qazirgi ýaqytqa deiin Memlekettik baǵdarlama aiasynda birqatar is-sharalar júzege asyryldy. El boiynsha memlekettik qyzmetkerlerdi úsh tilde oqytý jumysy belsendi júrip jatyr. QR Prezidenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademiiasy men Bilim jáne ǵylym ministrligi arasyndaǵy ózara túsinistik týraly kelisimge sáikes, biylǵy jyly ortalyq atqarýshy organdardan til oqytý kýrsyna 558 adam (2017 jyly – 610 adam) qatysqan. Qazaqstandyqtardyń lingvistikalyq kapitalyn saqtaý maqsatynda 2018 jyly 26 etnostyń ana tilin oqýyna memleket tarapynan qoldaý kórsetildi (2017 jyly – 225).
Elimiz boiynsha 1 memlekettik jáne 88 aimaqtyq tilderdi oqytýdyń ulttyq ortalyqtary jumys isteidi. Oqytý ortalyqtary «Til týraly» Zańǵa sáikes til oqytý kýrstaryn uiymdastyrady. 2018 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda bul ortalyqtarda 42 myńnan astam adam bilim alǵan. «Qaztest» júiesi negizinde qazaq tilin bilý deńgeiin anyqtaý maqsatynda 2018 jyldyń 7 aiynda 52 myń 245 adam testileýden ótken. Onyń ishinde memlekettik qyzmetkerler sany — 20 057 adam.
«Biylǵy jyldyń 9 aiynyń qorytyndysy boiynsha memlekettik tildegi jalpy qujatainalymnyń úlesi 93% boldy. Onyń ishinde ortalyq atqarýshy organdarda — 91%, jergilikti atqarýshy organdarda — 95%, al ulttyq kompaniialarda 46%-dy kórsetti», — dedi A. Raiymqulova.
Memlekettik tildiń qoldanylý aiasyn keńeitý maqsatynda qurylǵan «Tilalemi.kz» portaly, «Atau.kz» onomastikalyq bazasy, «Emle.kz» orfografiialyq bazasy, «Termincom.kz» bazasy, «Tilmedia.kz» úsh tildi saity, balalarǵa arnalǵan «Balatili.kz» jáne barlyq sala qujattarynyń qazaqsha úlgisi men qatesiz toltyrý nusqaýlyǵy berilgen «Qujat.kz» saittary jumys jasaýda.
Sondai-aq, A. Raiymqulovanyń málimdeýinshe, ministrlik búginge deiin bekitilgen terminderge monitoring júrgizgen. Bekitilgen 21 myń terminniń 40,8%-y — tól terminder bolsa, al 59,2%-y kirme jáne aralas terminder eken.
Bul rette tilimizdiń tazalyǵyn saqtap, ony ǵylymi tilge aýdarý úshin terminderdiń printsipteri men qoldanbaly termintanýdyń negizgi mindetterin aiqyndaý máselesi qolǵa alyndy. Terminderdi bekitýmen QR Úkimeti janyndaǵy Respýblikalyq terminologiialyq komissiia ainalysady.
A. Raiymqulova shet tilinen engen birqatar terminderdiń qazaq tilindegi nusqalary qaita sáikestendirilgenin jáne alda bul jumys jalǵasyn tabatynyn aitty.
Sonymen qatar, onomastikalyq jumystar da qarqyndy júrip jatyr. 2018 jyldyń I jartyjyldyǵynda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń 726 usynysy qaralyp, birqatar usynystarǵa oń qorytyndy berilgen.
Óz kezeginde bilim jáne ǵylym ministri E. Saǵadiev «Memlekettik tildi V-1 deńgeiinde meńgergen mektep túlekteriniń úlesi» indikatory boiynsha atqarylyp jatqan is-sharalar týraly baiandady. Baǵdarlamada memlekettik tildi V-1 deńgeiinde meńgergen mektep túlekteriniń úlesin 2019 jyly 90%-ǵa jetkizý kózdelgen.
Ministrliktiń arnaiy buiryǵyna sáikes 11-synyptyń bilim alýshylary memlekettik bitirý emtihandaryn tapsyrý barysynda mindetti túrde ana tili jáne ádebietinen jazbasha túrde emtihan tapsyrady. Orys, ózbek, uiǵyr jáne tájik tilderinde oqytatyn mektepterde qazaq tilinen testileý ótkiziledi. «Qazaq tili» boiynsha «4»-tik baǵa tildi meńgerýdiń V1 deńgeiine, al «5»-tik baǵasy tildi meńgerýdiń V2 deńgeiine sáikes keledi.
2018 jyly 45 myńnan asa mektep túlegi «4» jáne «5» baǵasyn alǵan, bul — 90 paiyzdyq kórsetkish. Osylaisha, Bilim jáne ǵylym ministrliginiń aqparatyna sáikes, indikator oryndalyp otyr.
E. Saǵadiev memlekettik bilim berý tapsyrysy sheńberinde oqytylatyn bolashaq qazaq tili mamandaryn oqytý barysy týraly da aityp ketti. 2018/2019 oqý jylyna «Qazaq tili men ádebieti» mamandyǵyna 596 oryn memlekettik tapsyrysy berildi, onyń ishinde bakalavriatqa — 405, magistratýraǵa — 170, doktorantýraǵa — 21 oryn.
Búginde «Balabaqsha – mektep – kolledj – joǵary oqý orny» memlekettik tildi úzdiksiz oqytý júiesin engizý jumystary jalǵasýda.
Otyrys barysynda óńirlerdegi Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011–2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrý barysy týraly Atyraý oblysynyń ákimi N. Noǵaev, Pavlodar oblysy ákimi B. Bakaýov, Batys Qazaqstan oblysy ákimi A. Kýlginov, Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Sh. Ilmuhanbetova jáne Almaty qalasy ákimniń orynbasary m.a. A. Madiev baiandady.
Máseleni qarastyrýdy qorytyndylai kele, Premer-Ministr oqý ortalyqtarynyń sany suranysqa bailanysty ekenin atap ótti. Eger jergilikti atqarýshy organdar oqytý úshin áleýmettik tólemder bóletin bolsa, onda kásipkerler tarapynan da qyzyǵýshylyq týady. Sonda oqytý ortalyqtarynyń da sany artady. Osy tusta baǵdarlamanyń negizgi maqsaty memlekettik tildi meńgergen adamdardyń sanyn arttyrý ekeni atalyp ótildi.
Ministrlerdiń aqparaty boiynsha, Tilderdi damytý men qoldanýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý josparlanǵan is-sharalar sheńberinde júzege asyrylyp jatyr. Memlekettik baǵdarlamanyń merzimi jaqynda aiaqtalýyna bailanysty Mádeniet jáne sport ministrligine múddeli memlekettik organdarmen birlese 2020–2024 jyldarǵa arnalǵan Tilderdi damytý memlekettik baǵdarlamasynyń jobasyn ázirleý tapsyryldy.
