Jarqyn bolashaqqa negiz bolǵan sapar

Ótken aptada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Vladimir Pýtinniń shaqyrýymen Resei Federatsiiasyna jumys saparymen bardy. Bul – Qazaqstan Pre­zidentiniń osy elge jasaǵan biyl­ǵy alǵashqy sapary. Eki kún­niń ishinde, iaǵni 10-11 aqpan kún­deri Memleket basshysy áýeli Más­keýde, sodan keiin Resei­diń qarqyndy damyp kele jatqan aimaǵy – Tatarstan Respýb­li­kasynda boldy.

Bizdiń Prezidentimiz Vladimir Pýtinmen Máskeýde joǵary deńgeide mazmundy, eń bastysy tabysty kezdesý ótkizdi. Eki kóshbasshynyń aitýynsha, 4 saǵattan astam ýaqytqa sozylǵan áńgime Qazaqstan men Resei arasyndaǵy kún tártibinde turǵan qazirgi ózekti máselelerdi ashyq ári ózara senim negizinde talqylaýǵa múmkindik berdi.

Kelissóz formatynyń ashyq bolǵany sondai prezidentter áleýmettik ara qashyqtyqty saqtamai, qol alysyp, bir-birimen tós qaǵystyryp amandasty. Osydan-aq kezdesýdiń joǵary deńgeide uiymdastyrylǵanyn baiqaýǵa bolady. Qazirgidei «kovid» kezinde  mundai joǵary deńgeide qabyldaý – sirek kezdesetin jaǵdai. Iran, Frantsiia siiaqty elderdiń Prezidentterin salqyn qabyldap, olarmen úlken aq ústeldiń eki basynda otyryp kelissóz júrgizdi.

Qasym-Jomart Toqaev pen Vladimir Pýtinniń kezdesýi Kremldiń Kaminnyi zalynda ótti. Hattama boiynsha prezi­dentter bir metr ara qashyqtyqta otyrdy. Qazaqstan Prezidentimen kezdesýdiń erekshe formatta ótýi eki eldiń shynaiy dostyq qarym-qatynasta ekenin kórsetedi. Mundai erekshe iltipatty byltyr jyl sońynda Sankt-Peterbýrgte ótken TMD-ǵa múshe memleketterdiń sammitinen de baiqaýǵa bolady.

Vladimir Vladimirovich pen Qasym-Jomart Kemeluly qala kóshelerimen júrgende bir kólikke otyryp, memleketter arasyndaǵy ekijaqty qatynastardy talqylady.

Eki el basshylarynyń Kremlde ótken kelissózderi bilim  berý, tsifrlandyrý, ǵaryshty igerý salalary men atom energiiasyn beibit maqsatta paidalaný baǵytynda mamandar daiarlaý isi boiynsha mańyzdy kelisimder toptamasyna qol qoiýmen aiaqtaldy.

Qazaqstanda Reseidiń jetekshi jo­ǵary oqý oryndarynyń filialdary jeli­­sin keńeitý, sondai-aq bizdiń «Bola­shaq» baǵdarlamasy aiasynda qajetti mamandar daiarlaý jóninde mańyz­dy ýaǵ­dalastyqtarǵa qol jetkizildi. Bul baǵyt boiynsha Almatyda MIFI-diń, Aty­raýda Gýbkin atyndaǵy ýni­ver­sitet­tiń filialdaryn ashý jumystary bas­talyp ta ketti. Baýman atyndaǵy Más­keý memlekettik tehnikalyq ýniver­si­te­­timen jáne basqa da birqatar oqý orny­­men olardyń ókildikterin ashý jaiyn­da kelissózder júrgizilýde. Qazaq­stan­nyń «Halyqaralyq baǵdarlamalar orta­lyǵy» aktsionerlik qoǵamy Resei Fede­ra­tsiiasynyń MIFI, MFTI, Gýbkin atyn­daǵy RMÝ, Baýman atyndaǵy MMTÝ, ITMO, MISiS siiaqty jetekshi alty teh­­nikalyq ýniversiteti men «Bola­­shaq» baǵdarlamasy aiasynda ynty­maq­tas­tyq ornatý týraly memorandýmǵa qol qoidy.

Osy tusta atalǵan másele boiynsha Qasym-Jomart Kemelulynyń asa paidaly usynysyn qoldaǵan Vladimir Pý­tinniń erekshe yqylasyn atap ótken jón.

Qazaqstan Prezidentiniń pikirinshe, osy igi bastamalar jastarymyzdyń ozyq tehnikalyq bilim alýyna múm­kin­dik beredi. Sonymen qatar Qazaqstan Respýb­likasy Tsifrlyq damý, inno­va­tsiialar jáne aeroǵarysh ónerkásibi minis­trligi men Resei Federatsiiasy Tsifrlyq damý, bailanys jáne buqaralyq kommýnikatsiialar ministrligi tsifrlandyrý salasynda tájiribe almasý týraly memo­randýmǵa qol qoidy. Bul qujat tsifr­lyq damý salasyndaǵy ynty­maqtas­tyqty damytýǵa, sonyń ishinde eki eldiń memlekettik qyzmetshi­lerine qajet­ti tehnikalyq jáne uiymdas­ty­rý­shylyq daǵdylardy úiretýge baǵyttalǵan.

Sondai-aq taraptardyń tsifrlyq sala basshylaryn daiarlaý baǵdarlamasyn birlesip iske asyrý, IT mamandaryn daiarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrýdyń qarqyndy baǵdarlamasyn iske qosý, Astana Hub halyqaralyq tehnoparki bazasynda tsifrlyq transformatsiia quraldaryn qamtamasyz etý jáne qoldaý jóninde kelisim jasaldy. Sonymen birge elderimizdiń tsifrlyq transformatsiiasy aiasynda jasandy intellekt quraldaryn qoldaný jáne aýqymdy derekterdi taldaý salasynda tájiribe almasýǵa ýaǵdalasty.

Kelissóz «Qazaqstan temir joly» UK» AQ men «Transmashholding» AQ arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly mańyzdy kelisimmen qorytyndylandy.  Bul qujat manevrli jáne magistraldy lokomotivterdi, júk vagondaryn jáne Resei temirjol mashina jasaý salasynyń basqa da ónimderin jetkizýdi kózdeidi.  «Transmashholding» – temir jol mashinasyn jasaý salasynyń iri óndirýshisi jáne uzaq jyldan beri Qazaqstan temir jolynyń negizgi seriktesteriniń biri.

Kezdesý barysynda Vladimir Pýtin Reseidiń Qasym-Jomart Toqaevty barynsha qoldaitynyn aitty.

– Biz Resei men Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy odan ári keńeiip, arta túsetinine senimdimiz. Qazaq­stan Prezidenti óz elinde azamattar­dyń áleýmettik turǵydan qorǵalýyn qam­tamasyz etýge, sybailas jemqorlyqty joiýǵa, ekonomikany jańǵyrtýǵa, eldiń kúshtik qurylymdaryn nyǵaitýǵa baǵyt­talǵan birinshi kezektegi shara­lardyń keshendi josparyn iske asyra bas­tai­tynyn aitty. Biz qazaqstandyq árip­testerimizge bekitilgen josparlarynyń tabysty oryndalýyna tilektespiz jáne buǵan jan-jaqty kómektesýge daiynbyz, – dedi Resei Prezidenti.

Biyl Qazaqstan Respýblikasy men Resei Federatsiiasy arasyndaǵy qarym-qatynastar tarihynda ataýly data bar ekenin atap ótkim keledi. Bul elde­rimiz arasyndaǵy diplomatiialyq qaty­nastardyń 30 jyldyǵy.

Osy ýaqyt ishinde myzǵymas dos­tyqqa, ortaq tarihqa, Qazaqstan men Resei halyqtarynyń mentaldyq turǵy­dan jaqyndyǵyna súiene otyryp, jo­ǵary deńgeidegi basshylarymyz mem­leketaralyq úlgili yntymaqtastyq ornatty. Osy yntymaqtastyq barlyq sala boiynsha zor jetistik pen tabysqa qol jetkizdi. Bizdiń memleketterimiz ara­syndaǵy ózara qarym-qatynastar halyqaralyq qoǵamdastyqqa naǵyz tatý kórshiliktiń, senimdi odaqtastyq pen strategiialyq seriktestiktiń jarqyn úlgisin kórsetti.

Qasym-Jomart Toqaevtyń Resei Federatsiiasy Úkimetiniń tóraǵasy Mihail Mishýstinmen kezdesýi óte nátijeli boldy.  Bul júzdesýde elderimiz arasyndaǵy iskerlik seriktestikti odan ári ilgeriletý máseleleri talqylandy. Prezident barlyq kúsh-jigerdi, eń aldymen, sapar barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy iske asyrýǵa jáne naqty nátijelerge qol jetkizýge shaqyrdy.

Máskeýdegi tabysty kelissózderden keiin Memleket basshysy Resei Fede­ratsiiasyndaǵy jumys saparyn Tatarstan Respýblikasynda jalǵastyrdy. Qasym-Jomart Kemeluly myńjyldyq tarihymen jáne asa bai mádeni murasymen tanymal Qazan qalasyna alǵash ret at basyn burdy.

Qazaq pen tatar ejelden tóskeide maly, tósekte basy qosylǵan týystas halyq. Bizdiń tarihymyz ortaq, dinimiz ben tilimiz bir. Sonaý XVI ǵasyrdyń ortasynda Ivan Groznyi Qazandy basyp alǵandaǵy qyrǵyn bizdiń folklorymyzda erekshe iz qaldyrǵan. Qazaqtyń «Shora batyr», «Nárik batyr» jyrlarynda osy shaiqastar baiandalady. Sonda Qazandy jaý qorshady dep attanyp bara jatqan qazaqtyń batyry Shora:

«Náriktiń uly Shoramyn,

Men Qazanǵa baramyn.

Men Qazanǵa barǵansha,

Qan jaýmasyn, qar jaýsyn,

Men Qazanǵa barǵan soń,

Qar jaýmasyn, qan jaýsyn», – dep jyrlaǵan eken. «Qazan joryǵy» dep atalatyn kúi de bar.

Al tutas ultty jańa sapaǵa kótergen Alash ziialylarynyń da qyzmeti men ómiri osy Qazan qalasymen tikelei bailanysty. Kóbi osynda bilim alyp, tatar arýlaryna úilendi. Tatar avtonomiiasy men Alash avtonomiiasy únemi tize qosyp, birge kúreskenin tarihtan bilemiz. Qazaqtyń alǵashqy kitaptary da osy qalada basyldy. Kórnekti Alash qairatkeri Ýálithan Tanashuly Qazanda ómir súrip, tatar úkimetinde qyzmet istegen. Demek, týystas eki halyq ejelden jubyn jazbaǵan. Tatar aǵaiyndardyń qazaq halqyna degen aiyryqsha yqylasy ǵasyrlar boiy jalǵasyp keledi.

10 aqpan kúni aqsham ýaqytynda belgili tatar aqyny Ǵabdolla Toqai atyndaǵy Tatarstan astanasynyń halyqaralyq áýejaiynda Qasym-Jomart Toqaevty Respýblika basshysy Rýstam Minnihanov pen onyń delegatsiiasy qarsy aldy. Aqyn esiminiń elimizben tyǵyz bailanysty bolýynyń da astarynda bir syr bardai. Quiryqty juldyzdai jarq etken Ǵabdolla Toqai nebári 26 jasynyń 12 jylyn Oral qalasynda ótkizgen. Osy jerde tatar ádebietiniń altyn qoryna engen birqatar týyndysyn jazyp úlgerdi. Oral qalasynda onyń qurmetine qoiylǵan biýst pen kóshe ataýy bar. Qazaqstannyń basqa qalalarynda, sonyń ishinde Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkentte aqyn Ǵabdolla Toqai atyndaǵy kósheler bar.

Bizdiń saparymyz kezinde Qazanda qar jaýǵanymen, aiaz asa qatty bolǵan joq. Qalanyń kórki kóz toiatyndai. Qazan – tarihy tereń zamanaýi megapolis.

Memleket basshysynyń Tatarstanǵa sapary ǵasyrlyq tarihy bar Qazan Kremlinen bastaldy. Qasym-Jomart Toqaev munda «Qul Sharif» meshiti men Blagoveshenskii soboryn aralap kórdi. Prezident bir-birinen qol sozym jerde turǵan musylman meshiti men pravoslav shirkeýiniń ornalasýyn dostyq simvoly dep atap ótti.

Qazan Kremliniń aýmaǵynda Prezident saraiy ornalasqan. Qasym-Jomart Toqaev pen Rýstam Minnihanov osynda resmi delegatsiialardyń qaty­sýymen ekijaqty kezdesý ótkizdi. Qazaq kóshbasshysynyń respýblikaǵa sapary kezinde Tatarstan basshysy birge júrgenin atap ótken jón. Aralarynda dostyq qatynastyń ornaǵany aitpasa da túsinikti. Bul – olardyń sońǵy 10 aidyń ishindegi úshinshi kezdesýi.

Kezdesý basynda Prezident mem­lekettik tilde sóz sóilep, diplomatiialyq qyzmeti aiasynda jáne BUU Bas hat­shysynyń orynbasary laýazymynda júrgende alty qurylyqty aralasa da, Qazan qalasyna alǵash ret kelip otyrǵanyn aitty. «Munym uiat boldy, biraq eshten kesh jaqsy» dep ázildedi Prezident.

Osy kezdesýge Tatarstandaǵy qa­zaq­tardyń ulttyq-mádeni avto­nomiiasynyń basshysy Saǵit Jaqsybaev ta kelip,  Qasym-Jomart Toqaevqa qazaq qaýymdastyǵynyń qurylý tarihy men qyzmeti jóninde aitty. 1992 jyly ol Tatarstan halyqtary Assambleiasynyń negizin qalap, 2007 jylǵa deiin osy uiymdy basqardy. Qazirgi ýaqytta respýblikada 2 myńǵa jýyq qazaq turady, olardyń basym kópshiligi – stýdentter.

Kezdesý barysynda saýda-ekono­mikalyq jáne investitsiialyq kooperatsiiany damytýǵa basa mán berildi. Qazaq­stan men Tatarstandy eki halyq­tyń tarihi tamyrynyń, rýhani qun­dylyqtarynyń jaqyn bolýy ǵana emes, belsendi ekonomikalyq qatynastar da tyǵyz bailanystyrady.

Resei sýbektileriniń ishinde je­tekshi oryn alatyn jáne damý qar­qy­ny jyl saiyn údep kele jatqan Tatarstannyń Qazaqstanmen aradaǵy yntymaqtastyǵynyń aýqymdy bolýy osynyń aiqyn dáleli.

Tatarstan ekonomikasynyń flagmany bolyp sanalatyn «TANEKO» men «KAMAZ» kompaniialaryn ózara is-qimyldyń jarqyn mysaly retinde ataýǵa bolady. Qazaqstan Prezidentiniń Nijnekamsk jáne Naberejnye Chel­ny qalalarynda ornalasqan zaýyttardy aralap kórýi Tatarstanǵa saparynyń eń mańyzdy bóligi boldy. Bul korporatsiialardyń elderimiz ara­syndaǵy saýda-ekonomikalyq qaty­nastardyń damýyna qosqan úlesi zor ekeni sózsiz. Mysaly, qazir Qostanai jáne Qaraǵandy oblystarynda KAMAZ avtobólshekteri men «Tatneft» avtokólik dóńgelekterin shyǵaratyn zaýyttardy salý boiynsha úsh joba belsendi júzege asyrylmaq. Bul kompaniialardyń qatysýymen taǵy da úsh iri joba qolǵa alynady. Óz kezeginde Tatarstanda qazaqstandyq kapitaldyń qatysýymen 40-qa jýyq birlesken kásiporyn tabys­ty jumys istep jatyr.  

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Nijnekamsk qalasyndaǵy «TANEKO» keshenin aralaý barysynda «Tatneft» kásipornynda taǵy­lym­damadan ótip jatqan qazaqstandyq jas mamandarmen kezdesti. Jýyrda «Tatneft» kompaniiasy men Semei qalasynyń geologiialyq barlaý kolledji arasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoiyldy. Nátijesinde, biyl­dan bastap qazaqstandyq kolledjdiń stýdentteri osy kásiporynda óndiristik tájiribeden ótetin boldy. Osyndai kezdesý Naberejnye Chelny qalasynda da ótti. «KAMAZ» kompaniiasynyń zaýy­tynda biliktiligin arttyrǵan qazaq­standyqtar, elge oralǵan soń Qosta­naidaǵy osy kásiporynnyń zaýytynda jumys isteitin bolady.

Tatarstan – Reseidiń barlyq jaǵynan damyǵan aimaǵy. Bul respýb­lika óziniń ulttyq ereksheligin saqtai otyryp, tehnologiialyq damýda qýatty serpilis jasai aldy.

Qazan qalasynda Qazaqstan Prezi­den­tiniń qurmetine Tatarstan Prezidentiniń atynan saltanatty qabyldaý men kontsert uiymdastyryldy. Shara aiasynda qazaq, tatar, orys halyq ánderimen qosa Shámshi Qaldaiaqov pen basqa da kompozitorlardyń týyndylary oryndaldy.

Qasym-Jomart Toqaev árbir issa­pardan elge oralǵan saiyn dástúrli túr­de el ishindegi jáne sheteldik sapar­lardyń nátijesi týraly áserimen bólisedi. Osy saparǵa qatysty Memleket basshysy Resei Federatsiiasyna qysqa merzimdi, biraq óte mazmundy sapary­nyń nátijesine kóńili tolatynyn, onyń Qazaqstan men Resei arasyn­daǵy strategiialyq áriptestik pen odaqtastyqty odan ári nyǵaitý turǵy­synan tabysty bolǵanyn atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev Resei Fede­ratsiiasyna jasaǵan osy jolǵy sapary men joǵary deńgeide ótken kelissózderin Qazaqstan men Resei arasynda keiingi jyldardaǵy kezdesýlerdiń ishindegi eń mańyzdysy dep esepteidi. Resei Prezidenti de osyndai kózqarasta dep oilaimyn.

Berik ÝÁLI,

Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń baspasóz hatshysy,

"Egemen Qazaqstan" gazeti