Qyrkúiektiń 14-i kúni Astanadaǵy M.Nárikbaev atyndaǵy «KazGUU»-de «Kinematografiia týraly», «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine kinematografiia máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zań jobalaryn talqylaý maqsatynda «Qazaq kinosy: jas kinematografister kózimen» atty dóńgelek ústel ótti. Kino salasynda júrgen jastardyń oiy tyńdalǵan jiyndy «Astana film akademiiasy» uiymdastyrsa, oǵan QR Parlamentiniń depýtattary men Mádeniet jáne sport ministrliginiń ókilderi de qatysqan edi. Osy dóńgelek ústelde ulttyq kino týraly utymdy oilar aitqan rejisser-stsenarist, kópshilikke «Shabdaly» filmi arqyly tanylǵan Jandos Qusaiynovpen az-maz suhbattasýdyń sáti túsip, áńgimemiz tómendegidei órbidi.
-Jandos myrza, kino týraly Zań jobasyn talqylaý maqsatynda ótken dóńgelek ústelden ne túidińiz? Usynystaryńyz eskeriletinine senimdisiz be?
-Buǵan deiin kino týraly Zań jobasynyń birneshe jinalysyna qatysqan edim. Bul jiynda aitylǵan usynystar buǵan deiin de aityldy, talqylandy. Ulttyq kinony damytýǵa qatysty eki usynys aittym. Birinshisi – Frantsiianyń tájiribesi, iaǵni, sheteldik filmderdiń prokatynan túsetin tabystyń 10%-in otandyq filmderdi qoldaýǵa jumsaý, ekinshisi – Ońtústik Koreianyń ulttyq kinoǵa arnalǵan «kvota kúnderi». Kárister jylyna 73 kúndi kinoteatrlarda tek qana óz týyndylary kórsetiletin etip zańmen bekitip qoiǵan. Biri – Eýropanyń, ekinshisi – Aziianyń alpaýyt memleketi desek, ekeýiniń de ulttyq kinoǵa qatysty ustanymdary kóńil qýantady. Biraq, bul usynysym ázirge kóterilgen másele kúiinde qalatyn túri bar. Óitkeni, halyqaralyq konventsiia, ekonomikalyq kelisimsharttar deisiz be, áiteýir, Qazaqstanda mundai tájiribelerdi qoldaný ázirge Zańǵa qaishy sanalady eken. Al, buryn bolmaǵan kino týraly Zań jobasynyń tek Parlamentte ǵana emes, sol salanyń mamandarynyń ortasynda depýtattar, ministrlik ókilderimen birge talqylanýy keleshekte otandyq kino salasynda eleýli ózgeristerdiń paida bolatynyn kórsetetin siiaqty. Menińshe, bastysy Zań qabyldansa boldy, ary qarai ózgerister men tolyqtyrýlar engizip otyrý qiyn emes.
-Memlekettiń qamqorlyǵynda bolý – memlekettiń tapsyrysyn oryndaý degen sóz be? Aitqym kelgeni, belgili bir deńgeide shekteý qoiylyp, ol týyndynyń sapasyna áser etpei me?
-Bul jerde men daiyndap shyǵarǵan týyndylarymyz prokattyq turǵyda memleket qamqorlyǵynda bolýy kerek dedim. Iaǵni, otandyq ónimder Gollivýd, Eýropa, Resei men Qytai, t.b. elderdiń kinolarymen birdei deńgeide prokatqa shyqpaýy tiis. Kerisinshe, bizdiń filmderimizge basymdyq berilýi kerek. Máselen, meiram kúnderi tek qana ulttyq ónimderimiz jáne praim-taim ýaqyttarda otandyq kinolar kóbirek berilse degendei. Al, kino óndirisine syrttan kelip eshkim aralasa almaidy. Qazir árkim óziniń kózqarasymen túsirip jatyr, ol aitpasa da túsinikti. Sonymen birge, talqylanǵan Zań jobasynyń erekshe atai ketetin tusy – ulttyq kino jasaýshylarǵa salyqtan bosatý siiaqty birqatar jeńildikter qarastyrylǵan. Munyń ózi ulttyq kino túsirýge úlken motivatsiia bolmai ma?
-Durys aitasyz. Bir sózińizde «Halyqqa qalaǵanyn emes, keregin berý kerek deitin qaǵida bar» deisiz. Al, ózińiz bul qaǵidanyń údesinen qanshalyqty shyǵyp júrsiz?
-Bul sózdi is-áreket turǵysynan aitqan edim. Sondyqtan, nátijesi qandai deńgeide ekenin bilmeimin. Ózimiz osy ýaqytqa deiin qansha týyndy daiyndap shyǵarsaq ta, kórermenge kerekti dúnieni ǵana usynýǵa tyrystyq. Óitkeni, biz interteiment, iaǵni, qazir kúlip, qazir umytatyn oiyn-saýyqtyq emes, kóbinese arǵy jaǵynda úlken oi jatatyn, qazaqty birlikke shaqyratyn dúnielerdi shamamyz jetkenshe usynyp júrmiz. Máselen, sońǵy shyǵarǵan «Shabdaly» filminde eldiń aýyzbirshiligin saqtaý, ońtústik-soltústik bolyp bólinbeý, rýǵa bólinbeý, kerisinshe adamdardy eńbekke, jaqsylyqqa shaqyrý sekildi taqyryptardy qamtýǵa tyrystyq. Jáne atalmysh taqyryptar osy filmde sátti kórinis tapty dep senimdi túrde aita alamyn. Óitkeni, film jaryqqa shyqqannan keiin kóptegen maqalalar jazylyp, unamdy pikirler aityldy. Solardyń barlyǵynda da osy aitylǵan qazaqy uǵymdar tolyqtai qamtylyp, kórermenderdiń kóńilinen shyqqany anyq baiqaldy. Osydan-aq biz qalaǵanymyzdy jasap shyǵarsaq ta, kórermenge keregin bere alǵanymyzdy túsindik ári bir jaǵynan qýandyq. Al, qalaǵanym osy eken dep oiyn-saýyq úshin qaptaǵan komediialardyń qataryn toltyrýdyń qajeti shamaly siiaqty. Mysaly, qyz ben jigittiń arasyndaǵy mahabbat, jigittiń qyzdyń úiine baryp qonýy siiaqty kórinisterden góri kórermenge paidaly, búgin kórip, ábden kúlip, ertesine umytyp otyratyn emes, taǵylymǵa toly kinolar kóp bolsa eken deimin.
-Qaptaǵan komediialardyń deni qazaqy mentalitetimizge sai emes deisiz ǵoi?
-Mentalitetimizge múldem jat dep kesip aita almaimyn. Sebebi, bireýdiń eńbegin joqqa shyǵarǵym kelmeidi. Tek biryńǵai kúlki shaqyratyn emes, halyqty kez kelgen máselege basqasha kózqaraspen qaraýǵa shaqyratyn erekshe filmder jaryqqa shyqsa eken degen tilek bar.
-Qai salada bolmasyn ózimizdi ózbektermen salystyratyn ádetimiz bar ǵoi. Osy Ózbekstannyń kinolarynan olardyń ulttyq erekshelikterinen buryn shynaiylyq sezilip turady dep jatamyz. Munyń syry nede dep oilaisyz?
-Munyń birneshe komplekstik máseleleri bar. Birinshiden, ózbek filmderin tek qana «ózbekter» jasaidy. Iaǵni, qany da, jany da ózbek, ózbekshe sóileitin, Ózbekstannyń ishki máselelerin jete túsinip, jaqsy biletin aýylynan shyqqan ózbekter. Ekinshiden, ózbektiń akterlary da ózbekshe taza sóileidi. Bizde dúbára ártister kóp-aq. Ne orysshany, ne qazaqshany qatyra almaityndar jeterlik. Orysshasy jaqsy shyǵar, biraq, qazaqsha sóileýdi qatyra almaityny naqty endi. Sol úshin bizdiń elde kinony qolǵa alǵanda tek qana qazaqtarǵa ma, álde qazaqstandyqtarǵa arnalǵan film be sony bilip alý kerek.
Ózbekterdi asyra maqtai bergim de kelmeidi, óitkeni, ózimizde de talanttar jeterlik. Menińshe, ózbekter kinolaryn shetel kórsin, solar tanysyn dep túsirmeitin siiaqty. Olar ózimizdiń kórermen kórsin, kishlaktaǵy Bahadúr ata kórsin, bolmasa Aiman apa kórsin dep túsiretin siiaqty. Al, bizde she? Bizdikiler eýropalyq jiýriler tamsansyn, Qazaqstandy shetel tanysyn dep túsiretin sekildi. Osy jerde aitqym keletini, biz Qazaqstandy tanytýymyz kerek, sheteldikter tanysyn degen kompleksten arylýymyz kerek. Biz aldymen ózimizdi tanyp alýǵa tiispiz. Bir-birimizdi tanyp, mentalitetimizdi boiymyzǵa ábden sińirip alaiyq, sosyn jasaǵan dúniemiz bir-birimizge qyzyq bolsa, oǵan sheteldikter mindetti túrde qyzyǵady. Ózimizdi ózimiz tanymai jatyp, anaý qyzyqsyz, mynaý qyzyqsyz dep syltaýratyp, shetel kórsin, festivalderdiń syilyǵyn alaiyq dep túsirseń bastapqy maqsatyńnan aiyrylyp qalasyń. Maqsatynan aiyrylyp qalǵan kez kelgen rejisserdiń qolynan shalajansar týǵan dúnie shyǵady. Sosyn kelip bizdiń kinomyzdy ózimizdiń kórermender kórmeidi dep renjidi. Qazaqtyń filmderin qazaqtar kórmeidi emes, kóredi. Kórermenderdi kinálaý durys emes. Bar kiná – myna bizde, rejisserlarda! Bizdiń ózimizde problema jeterlik.
-Sońǵy suraq bolsyn. Shalajansar dúnie dedińiz ǵoi. Al, «shalaqazaqsha» túsirilgen filmderge kózqarasyńyz qalai?
-Bul úrdisti aqtamaimyn da, jaqtamaimyn da. Bizde kinony taza qazaqsha túsirýge bolady. Biraq, jasandy shyǵady. Óitkeni, kúndelikti turmysta oryssha aralastyryp sóileitindikten, akterlardyń tili qazaqsha shyqpai jatyr. Alysqa barmai-aq, ekeýmizdiń áńgimemizden de baiqasań oryssha sózder aralastyryp sóilep otyrmyn. Bul máselege kimdi kinálaimyz, ony bilmeimin. Al, kino salasyndaǵy búgingi bizdiń negizgi mindetimiz – kórermendi sendirý. Senim turǵysynan qazaqsha-oryssha aralastyryp túsirýge májbúrmiz. Alaida, muny ádetke ainaldyryp almaý úshin ýaqytsha protsess dep qabyldaýymyz kerek. Iaǵni, odan arylatyn kúnge de jetemiz. Óitkeni, kórermen qazaq kinosyna tolyqtai sengen kezde taza qazaqsha film usyna alamyz. Senim degen birden paida bolmaityndyqtan, ázirge «shalaqazaqsha» kino usynýdan basqa amal joq. Biraq, taǵy aitam, muny aqtamaimyn da, jaqtamaimyn da.
-Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge kóp raqmet!
Suhbattasqan – Ermurat NAZARULY
