قىركٷيەكتٸڭ 14-ٸ كٷنٸ استاناداعى م.نەرٸكباەۆ اتىنداعى «KazGUU»-دە «كينەماتوگرافييا تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە كينەماتوگرافييا مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ ماقساتىندا «قازاق كينوسى: جاس كينەماتوگرافيستەر كٶزٸمەن» اتتى دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتتٸ. كينو سالاسىندا جٷرگەن جاستاردىڭ ويى تىڭدالعان جيىندى «استانا فيلم اكادەميياسى» ۇيىمداستىرسا, وعان قر پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتتارى مەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە قاتىسقان ەدٸ. وسى دٶڭگەلەك ٷستەلدە ۇلتتىق كينو تۋرالى ۇتىمدى ويلار ايتقان رەجيسسەر-ستسەناريست, كٶپشٸلٸككە «شابدالى» فيلمٸ ارقىلى تانىلعان جاندوس قۇسايىنوۆپەن از-ماز سۇحباتتاسۋدىڭ سەتٸ تٷسٸپ, ەڭگٸمەمٸز تٶمەندەگٸدەي ٶربٸدٸ.
-جاندوس مىرزا, كينو تۋرالى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ ماقساتىندا ٶتكەن دٶڭگەلەك ٷستەلدەن نە تٷيدٸڭٸز? ۇسىنىستارىڭىز ەسكەرٸلەتٸنٸنە سەنٸمدٸسٸز بە?
-بۇعان دەيٸن كينو تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ بٸرنەشە جينالىسىنا قاتىسقان ەدٸم. بۇل جيىندا ايتىلعان ۇسىنىستار بۇعان دەيٸن دە ايتىلدى, تالقىلاندى. ۇلتتىق كينونى دامىتۋعا قاتىستى ەكٸ ۇسىنىس ايتتىم. بٸرٸنشٸسٸ – فرانتسييانىڭ تەجٸريبەسٸ, ياعني, شەتەلدٸك فيلمدەردٸڭ پروكاتىنان تٷسەتٸن تابىستىڭ 10%-ٸن وتاندىق فيلمدەردٸ قولداۋعا جۇمساۋ, ەكٸنشٸسٸ – وڭتٷستٸك كورەيانىڭ ۇلتتىق كينوعا ارنالعان «كۆوتا كٷندەرٸ». كەرٸستەر جىلىنا 73 كٷندٸ كينوتەاترلاردا تەك قانا ٶز تۋىندىلارى كٶرسەتٸلەتٸن ەتٸپ زاڭمەن بەكٸتٸپ قويعان. بٸرٸ – ەۋروپانىڭ, ەكٸنشٸسٸ – ازييانىڭ الپاۋىت مەملەكەتٸ دەسەك, ەكەۋٸنٸڭ دە ۇلتتىق كينوعا قاتىستى ۇستانىمدارى كٶڭٸل قۋانتادى. بٸراق, بۇل ۇسىنىسىم ەزٸرگە كٶتەرٸلگەن مەسەلە كٷيٸندە قالاتىن تٷرٸ بار. ٶيتكەنٸ, حالىقارالىق كونۆەنتسييا, ەكونوميكالىق كەلٸسٸمشارتتار دەيسٸز بە, ەيتەۋٸر, قازاقستاندا مۇنداي تەجٸريبەلەردٸ قولدانۋ ەزٸرگە زاڭعا قايشى سانالادى ەكەن. ال, بۇرىن بولماعان كينو تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ تەك پارلامەنتتە عانا ەمەس, سول سالانىڭ ماماندارىنىڭ ورتاسىندا دەپۋتاتتار, مينيسترلٸك ٶكٸلدەرٸمەن بٸرگە تالقىلانۋى كەلەشەكتە وتاندىق كينو سالاسىندا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ پايدا بولاتىنىن كٶرسەتەتٸن سيياقتى. مەنٸڭشە, باستىسى زاڭ قابىلدانسا بولدى, ارى قاراي ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸپ وتىرۋ قيىن ەمەس.
-مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىندا بولۋ – مەملەكەتتٸڭ تاپسىرىسىن ورىنداۋ دەگەن سٶز بە? ايتقىم كەلگەنٸ, بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە شەكتەۋ قويىلىپ, ول تۋىندىنىڭ ساپاسىنا ەسەر ەتپەي مە?
-بۇل جەردە مەن دايىنداپ شىعارعان تۋىندىلارىمىز پروكاتتىق تۇرعىدا مەملەكەت قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك دەدٸم. ياعني, وتاندىق ٶنٸمدەر گولليۆۋد, ەۋروپا, رەسەي مەن قىتاي, ت.ب. ەلدەردٸڭ كينولارىمەن بٸردەي دەڭگەيدە پروكاتقا شىقپاۋى تيٸس. كەرٸسٸنشە, بٸزدٸڭ فيلمدەرٸمٸزگە باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك. مەسەلەن, مەيرام كٷندەرٸ تەك قانا ۇلتتىق ٶنٸمدەرٸمٸز جەنە پرايم-تايم ۋاقىتتاردا وتاندىق كينولار كٶبٸرەك بەرٸلسە دەگەندەي. ال, كينو ٶندٸرٸسٸنە سىرتتان كەلٸپ ەشكٸم ارالاسا المايدى. قازٸر ەركٸم ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىمەن تٷسٸرٸپ جاتىر, ول ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. سونىمەن بٸرگە, تالقىلانعان زاڭ جوباسىنىڭ ەرەكشە اتاي كەتەتٸن تۇسى – ۇلتتىق كينو جاساۋشىلارعا سالىقتان بوساتۋ سيياقتى بٸرقاتار جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان. مۇنىڭ ٶزٸ ۇلتتىق كينو تٷسٸرۋگە ٷلكەن موتيۆاتسييا بولماي ما?
-دۇرىس ايتاسىز. بٸر سٶزٸڭٸزدە «حالىققا قالاعانىن ەمەس, كەرەگٸن بەرۋ كەرەك دەيتٸن قاعيدا بار» دەيسٸز. ال, ٶزٸڭٸز بۇل قاعيدانىڭ ٷدەسٸنەن قانشالىقتى شىعىپ جٷرسٸز?
-بۇل سٶزدٸ ٸس-ەرەكەت تۇرعىسىنان ايتقان ەدٸم. سوندىقتان, نەتيجەسٸ قانداي دەڭگەيدە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن. ٶزٸمٸز وسى ۋاقىتقا دەيٸن قانشا تۋىندى دايىنداپ شىعارساق تا, كٶرەرمەنگە كەرەكتٸ دٷنيەنٸ عانا ۇسىنۋعا تىرىستىق. ٶيتكەنٸ, بٸز ينتەرتەيمەنت, ياعني, قازٸر كٷلٸپ, قازٸر ۇمىتاتىن ويىن-ساۋىقتىق ەمەس, كٶبٸنەسە ارعى جاعىندا ٷلكەن وي جاتاتىن, قازاقتى بٸرلٸككە شاقىراتىن دٷنيەلەردٸ شامامىز جەتكەنشە ۇسىنىپ جٷرمٸز. مەسەلەن, سوڭعى شىعارعان «شابدالى» فيلمٸندە ەلدٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸن ساقتاۋ, وڭتٷستٸك-سولتٷستٸك بولىپ بٶلٸنبەۋ, رۋعا بٶلٸنبەۋ, كەرٸسٸنشە ادامداردى ەڭبەككە, جاقسىلىققا شاقىرۋ سەكٸلدٸ تاقىرىپتاردى قامتۋعا تىرىستىق. جەنە اتالمىش تاقىرىپتار وسى فيلمدە سەتتٸ كٶرٸنٸس تاپتى دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن. ٶيتكەنٸ, فيلم جارىققا شىققاننان كەيٸن كٶپتەگەن ماقالالار جازىلىپ, ۇنامدى پٸكٸرلەر ايتىلدى. سولاردىڭ بارلىعىندا دا وسى ايتىلعان قازاقى ۇعىمدار تولىقتاي قامتىلىپ, كٶرەرمەندەردٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىققانى انىق بايقالدى. وسىدان-اق بٸز قالاعانىمىزدى جاساپ شىعارساق تا, كٶرەرمەنگە كەرەگٸن بەرە العانىمىزدى تٷسٸندٸك ەرٸ بٸر جاعىنان قۋاندىق. ال, قالاعانىم وسى ەكەن دەپ ويىن-ساۋىق ٷشٸن قاپتاعان كومەدييالاردىڭ قاتارىن تولتىرۋدىڭ قاجەتٸ شامالى سيياقتى. مىسالى, قىز بەن جٸگٸتتٸڭ اراسىنداعى ماحاببات, جٸگٸتتٸڭ قىزدىڭ ٷيٸنە بارىپ قونۋى سيياقتى كٶرٸنٸستەردەن گٶرٸ كٶرەرمەنگە پايدالى, بٷگٸن كٶرٸپ, ەبدەن كٷلٸپ, ەرتەسٸنە ۇمىتىپ وتىراتىن ەمەس, تاعىلىمعا تولى كينولار كٶپ بولسا ەكەن دەيمٸن.
-قاپتاعان كومەدييالاردىڭ دەنٸ قازاقى مەنتاليتەتٸمٸزگە ساي ەمەس دەيسٸز عوي?
-مەنتاليتەتٸمٸزگە مٷلدەم جات دەپ كەسٸپ ايتا المايمىن. سەبەبٸ, بٸرەۋدٸڭ ەڭبەگٸن جوققا شىعارعىم كەلمەيدٸ. تەك بٸرىڭعاي كٷلكٸ شاقىراتىن ەمەس, حالىقتى كەز كەلگەن مەسەلەگە باسقاشا كٶزقاراسپەن قاراۋعا شاقىراتىن ەرەكشە فيلمدەر جارىققا شىقسا ەكەن دەگەن تٸلەك بار.
-قاي سالادا بولماسىن ٶزٸمٸزدٸ ٶزبەكتەرمەن سالىستىراتىن ەدەتٸمٸز بار عوي. وسى ٶزبەكستاننىڭ كينولارىنان ولاردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸنەن بۇرىن شىنايىلىق سەزٸلٸپ تۇرادى دەپ جاتامىز. مۇنىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىز?
-مۇنىڭ بٸرنەشە كومپلەكستٸك مەسەلەلەرٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, ٶزبەك فيلمدەرٸن تەك قانا «ٶزبەكتەر» جاسايدى. ياعني, قانى دا, جانى دا ٶزبەك, ٶزبەكشە سٶيلەيتٸن, ٶزبەكستاننىڭ ٸشكٸ مەسەلەلەرٸن جەتە تٷسٸنٸپ, جاقسى بٸلەتٸن اۋىلىنان شىققان ٶزبەكتەر. ەكٸنشٸدەن, ٶزبەكتٸڭ اكتەرلارى دا ٶزبەكشە تازا سٶيلەيدٸ. بٸزدە دٷبەرا ەرتٸستەر كٶپ-اق. نە ورىسشانى, نە قازاقشانى قاتىرا المايتىندار جەتەرلٸك. ورىسشاسى جاقسى شىعار, بٸراق, قازاقشا سٶيلەۋدٸ قاتىرا المايتىنى ناقتى ەندٸ. سول ٷشٸن بٸزدٸڭ ەلدە كينونى قولعا العاندا تەك قانا قازاقتارعا ما, ەلدە قازاقستاندىقتارعا ارنالعان فيلم بە سونى بٸلٸپ الۋ كەرەك.
ٶزبەكتەردٸ اسىرا ماقتاي بەرگٸم دە كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ, ٶزٸمٸزدە دە تالانتتار جەتەرلٸك. مەنٸڭشە, ٶزبەكتەر كينولارىن شەتەل كٶرسٸن, سولار تانىسىن دەپ تٷسٸرمەيتٸن سيياقتى. ولار ٶزٸمٸزدٸڭ كٶرەرمەن كٶرسٸن, كيشلاكتاعى باھادٷر اتا كٶرسٸن, بولماسا ايمان اپا كٶرسٸن دەپ تٷسٸرەتٸن سيياقتى. ال, بٸزدە شە? بٸزدٸكٸلەر ەۋروپالىق جيۋريلەر تامسانسىن, قازاقستاندى شەتەل تانىسىن دەپ تٷسٸرەتٸن سەكٸلدٸ. وسى جەردە ايتقىم كەلەتٸنٸ, بٸز قازاقستاندى تانىتۋىمىز كەرەك, شەتەلدٸكتەر تانىسىن دەگەن كومپلەكستەن ارىلۋىمىز كەرەك. بٸز الدىمەن ٶزٸمٸزدٸ تانىپ الۋعا تيٸسپٸز. بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تانىپ, مەنتاليتەتٸمٸزدٸ بويىمىزعا ەبدەن سٸڭٸرٸپ الايىق, سوسىن جاساعان دٷنيەمٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە قىزىق بولسا, وعان شەتەلدٸكتەر مٸندەتتٸ تٷردە قىزىعادى. ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تانىماي جاتىپ, اناۋ قىزىقسىز, مىناۋ قىزىقسىز دەپ سىلتاۋراتىپ, شەتەل كٶرسٸن, فەستيۆالدەردٸڭ سىيلىعىن الايىق دەپ تٷسٸرسەڭ باستاپقى ماقساتىڭنان ايىرىلىپ قالاسىڭ. ماقساتىنان ايىرىلىپ قالعان كەز كەلگەن رەجيسسەردٸڭ قولىنان شالاجانسار تۋعان دٷنيە شىعادى. سوسىن كەلٸپ بٸزدٸڭ كينومىزدى ٶزٸمٸزدٸڭ كٶرەرمەندەر كٶرمەيدٸ دەپ رەنجيدٸ. قازاقتىڭ فيلمدەرٸن قازاقتار كٶرمەيدٸ ەمەس, كٶرەدٸ. كٶرەرمەندەردٸ كٸنەلاۋ دۇرىس ەمەس. بار كٸنە – مىنا بٸزدە, رەجيسسەرلاردا! بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدە پروبلەما جەتەرلٸك.
-سوڭعى سۇراق بولسىن. شالاجانسار دٷنيە دەدٸڭٸز عوي. ال, «شالاقازاقشا» تٷسٸرٸلگەن فيلمدەرگە كٶزقاراسىڭىز قالاي?
-بۇل ٷردٸستٸ اقتامايمىن دا, جاقتامايمىن دا. بٸزدە كينونى تازا قازاقشا تٷسٸرۋگە بولادى. بٸراق, جاساندى شىعادى. ٶيتكەنٸ, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا ورىسشا ارالاستىرىپ سٶيلەيتٸندٸكتەن, اكتەرلاردىڭ تٸلٸ قازاقشا شىقپاي جاتىر. الىسقا بارماي-اق, ەكەۋمٸزدٸڭ ەڭگٸمەمٸزدەن دە بايقاساڭ ورىسشا سٶزدەر ارالاستىرىپ سٶيلەپ وتىرمىن. بۇل مەسەلەگە كٸمدٸ كٸنەلايمىز, ونى بٸلمەيمٸن. ال, كينو سالاسىنداعى بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸمٸز – كٶرەرمەندٸ سەندٸرۋ. سەنٸم تۇرعىسىنان قازاقشا-ورىسشا ارالاستىرىپ تٷسٸرۋگە مەجبٷرمٸز. الايدا, مۇنى ەدەتكە اينالدىرىپ الماۋ ٷشٸن ۋاقىتشا پروتسەسس دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ياعني, ودان ارىلاتىن كٷنگە دە جەتەمٸز. ٶيتكەنٸ, كٶرەرمەن قازاق كينوسىنا تولىقتاي سەنگەن كەزدە تازا قازاقشا فيلم ۇسىنا الامىز. سەنٸم دەگەن بٸردەن پايدا بولمايتىندىقتان, ەزٸرگە «شالاقازاقشا» كينو ۇسىنۋدان باسقا امال جوق. بٸراق, تاعى ايتام, مۇنى اقتامايمىن دا, جاقتامايمىن دا.
-ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە كٶپ راقمەت!
سۇحباتتاسقان – ەرمۇرات نازارۇلى
