Qazaq halqynyń mádeni dúniesinde ulttyq tildiń róli erekshe. Osy ulttyq tildiń orfografiialyq zańdylyqtaryn rettep, júieleý, normaǵa túsirý búgingi kúnniń mańyzdy máseleleriniń birine ainalyp otyr. Ulttyq tilimizdiń qyzmetin aiqyndaýda jazý mádenieti úlken ról atqarady. Qanshama ǵasyr boiy arab grafikasyn paidalanǵan qazaq halqy saiasi ideologiianyń nátijesinde kirill jazýyna aýysty. Búgingi táýelsizdigimizdiń arqasynda latyn grafikasyna betburys jasaldy. Jalpyhalyqtyq sipat alǵan tildik reforma ulttyq jazba tilimizdiń damýyna kóp ózgerister ákelip jatyr. Latyn álipbii – dúnie júzinde keńinen qoldynylyp otyrǵan grafika. Onyń tarihy kóne zamandardan bastalady.
Jalpy qazaq tiliniń latyn grafikasyna aýysýy tutqiyldan bolyp jatqan dúnie emes. Bunyń da ózindik sebepteri, negiz bolǵan ýájderi bar. Latyn grafikasyna bailanysty jasalǵan ózgeris, birinshiden, «ulttyq rýhty jańǵyrtýmen» bailanysty bolsa, ekinshiden, qazirgi jahandaný úrdisine qatysty, úshinshiden, ana tilimizdiń qyzmetin, jumsalý órisin keńeitýmen bailanysty bolyp otyr.
Latyn grafikasy negizinde jasalyp jatqan sapalyq ózgerister kóp. Jańa emle negizinde jekelegen sózderdiń jazylý tártibi, sonymen qatar jeke dybystardyń, dybystyq tirkesterdiń, keibir grammatikalyq kategoriialardyń jazylý erejesi aiqyndalyp otyr. Orfografiialyq erejede jazý tájiribemizdegi jetistikter, dybystyq júieniń zańdylyqtary, ádebi tilimizdiń leksikalyq qabatyndaǵy ózgerister de negizge alynady.
Keibir máselelerge bailanysty pikirtalastyń oryn alýy zańdy qubylys. Bul jaittardyń bári qazaq qoǵamynyń til máselesine janashyrlyq tanytýy, bei-jai qaramaýy dep túsiný kerek. Qoǵam synynan ótken dúnie ǵana shyńdala túseri anyq.
Latynnegizdi álipbi emlesiniń negizgi erejelerin túzýde qazaq halqynyń qalyptasqan normalary eskerilip, ulttyq jazba tilimizdiń zańdylyqtary basshylyqqa alynady. Erejede tól sózderimizdiń til úndestigi boiynsha jazylý erekshelikteri, daý týǵyzyp júrgen keibir áripterdiń jazylý normasy, birqatar kirme sózder aitylýy boiynsha igerilgen túrde jazylý sipaty, birge, bólek, bas árippen jazylatyn sózder emlesi saralanǵan.
Jańa emle ereje fonematikalyq printsipke súienedi. Iaǵni, bul ustanym boiynsha dybystardyń sóz ishindegi nemese sóz tirkesimindegi ózara áseri eskerilmei, negizgi fonemalyq túri saqtalyp jazylady. Kóptegen tilderde jazý erejesinde birneshe printsipti basshylyqqa alatyny belgili. Ár printsiptiń ereksheligine qarai erejeler toptalady. Kirill jazýynda basty printsip retinde morfologiialyq-fonematikalyq printsip dep, morfologiialyq printsip pen fonematikalyq printsip qatar qoldanyldy. Morfologiialyq printsip boiynsha sóz bólshekteriniń túbir tulǵalarynyń saqtalyp jazylý erekshelikteri negizge alynatyny belgili.
Jalpy qazaq jazý júiesinde fonematikalyq printsip pen morfologiialyq printsipterdiń birigetin, toǵysatyn tustary da barshylyq. Keide ekeýin bir printsip dep qarastyrý da kezdesedi. Bul kózqaras eki printsiptiń toǵysatyn tustaryna, uqsastyqtaryna bailanysty bolsa kerek. Qazirgi jazý júiesinde qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sai fonematikalyq printsiptiń basshylyqqa alynýy zańdy. Kez kelgen jazý júiesinde bir printsip basymdyq tanytyp, qalǵandary qosymsha qyzmet atqarady. Bul printsip jazýda qalyptasqan dástúrge súienip, dybystardyń ózara áserin eskermei, fonemalyq mánin saqtaýǵa negizdeledi. Iaǵni, fonematikalyq printsipte fonemanyń sóz aǵymyndaǵy túrlenim ereksheligi eskerilmei, sózdiń túbir mofemasynda da, qosymsha morfemasynda da, sóz aralyǵynda da óz mánin saqtaidy. Eger morfologiialyq printsip sózdiń túbir tulǵalaryn saqtap jazýǵa ǵana negizdelse, fonematikalyq printsip fonemanyń sóz ishindegi de, morfemalar jigindegi de, sóz aralyǵyndaǵy da mánin saqtap jazýǵa negizdeledi. Iaǵni, morfologiialyq printsipke qaraǵanda fonematikalyq printsiptiń qyzmeti áldeqaida keń.
Kez kelgen jazý júiesinde negizgi basym printsippen qatar qosalqy printsipter de qyzmet atqarady. Sebebi barlyq tilde erteden qoldanyp kele jatqan baiyrǵy sózder, kirme elementter ushyrasady. Kirme elementter basqa tilden engen qoldanystar bolǵandyqtan, olardyń ulttyq jazba tilimizdiń zańdylyqtaryna úilesýi qiyndyq týdyrady. Latynnegizdi álipbi emlesinde negizgi printsip retinde fonematikalyq printsip qoldanylsa, qosalqy printsipter retinde fonetikalyq printsip, dástúrli printsip beriledi. Fonetikalyq printsip shettildik sózderdiń jazylý erekshelikterine bailanysty qoldanylyp otyr.
Bul jazý júiesi ulttyq jazba tilimizdiń damý baǵytyna oń áserin tigizeri sózsiz. Ádebi tildiń orfografiialyq normasynyń júielenýi uzaq ýaqytty qajet etedi. Tildegi kez kelgen jańa nárse ýaqyt óte kele ornyǵady, óziniń ómirsheńdigin dáleldeidi. Jáne de bolyp jatqan jańa ózgeriske synshy halyq jáne ýaqyt. Sondyqtan jańa jazý júiesindegi ózgerister bul qazaq halqynyń tarihyndaǵy sheshýshi qadam bolǵandyqtan, kóp kúsh-jigerdi qajet etedi.
Bárimizdiń negizgi mindetimiz osy ana tilimiz úshin qyzmet etý bolǵandyqtan, jazý júiesinde bolyp jatqan ózgeristerdi qoldaýymyz kerek dep oilaimyn.
Mádenietti de, ónerdi de, tarihty da tanytatyn til. Endeshe, tildiń jazý júiesin qalypqa keltirý, jańa orfografiialyq erejeni kópshilikke ortaq normaǵa ainaldyrý – bárimizge ortaq is. Qazaq tili – halqymyzdyń rýhani qazynasy. Al jazý júiesi – halyqqa ortaq qundylyq. Sondyqtan bul latynnegizdi álipbi emlesi ulttyq jazba tilimizdiń damýyna yqpaly zor ekenin umytpaǵanymyz jón.
Lázzat Espekova,
L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
professory, f.ǵ.k.
