Ol aiaǵyn syltyp basady. Dárigerlerdiń sońǵy qoiǵan diagnozy – artrit. Arýjan (óz ótinishi boiynsha aty ózgertildi) osydan 4 jyl buryn saldyrtqan ekpe áli mańdaiyna tiip kele jatqanyn aitty. Sodan beri aýrýhana men úidiń arasyn tozdyryp, em-dom alyp keledi eken. Kezinde onyń aýyryp turǵan háli eskerilmesten, qatarlastarymen birge egilgen. Dárigerler munyń vaktsinanyń áserinen emes ekenin alǵa tartsa da, Saryǵashqa, emdeý ortalyqtaryna tegin joldama bergen. Osydan soń bul aýrýlardyń ekpe saldyrǵannan paida bolǵanyn bildim deidi ol.
Sońǵy kezderi osyǵan qatysty qoǵamnyń pikiri ekige jaryldy. Ǵalamtordaǵy aqparat pen adamdardyń alyp-qashpa áńgimesi ekpe saldyrýdan bas tartatyndardyń sanyn arttyryp jiberdi.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimeti boiynsha, 2014 jyldan beri 14823 adam ekpe saldyrýdan bas tartqan. Atap aitsaq, 2014 jyly – 2971, 2015 jyly – 5412, 2016 jyly – 1302, 2017 jyly – 3188, 2018 jyly 1950 adam vaktsinaǵa qarsylyq bildirgen. Bas tartý jaǵdaiy boiynsha basym úlesti Almaty oblysy alyp otyr.
Ár aýmaq boiynsha paiyzdyq úles
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimetinshe, elimizde jyl saiyn 5 millionǵa jýyq adam ekpe saldyrsa, onyń 1,3 milliony – balalar. Vaktsina egilgendegi sátsizdik 2018 jyly jalpy sanǵa shaqqanda 0,05%-dy quraǵan. Búginde Qazaqstanǵa Frantsiia, Belgiia, Úndistan men AQSh, Koreia, Resei elderinen DDSU-nyń talaptaryna jaýap beretin vaktsinalar ákelinedi. Dúniejúzilik standartqa sai keletin vaktsina óndirý qomaqty qarjyny talap etetindikten, Qazaqstanda jasaý isi aldaǵy kúnniń máselesi.
Dári-dármektiń bári dári me?
Jeńil-jelpi aýrýǵa dári-dármek izdep, aiyǵýǵa asyǵatyndar barshylyq. Tipti, bas aýyryp, baltyr syzdasa da dárihanaǵa júgiretinimiz ras. Aýyrdym dep emhanaǵa bara qalǵan jaǵdaida da dári-dármekti qajetińshe jazyp berip jatady. Dáriger qandai dári ishý kerektigin aityp bermese, kóńilimiz bútindelmei emhanadan kúpti kúide shyǵamyz. Qazir gepatit, qyzylsha syndy juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpe saldyrmasa da, tumaýǵa qarsy ekkizip jatatyndar bar. Al aq halattylar, kerisinshe, tumaýǵa shaldyǵyp, bas aýyrǵan jaǵdaida áýeli aǵzanyń ózi kúresýine múmkindik jasaý kerektigin alǵa tartty. Bul týraly Ulttyq ǵylymi ana men bala densaýlyǵy ortalyǵynyń dárigeri, professor, immýnolog Rafail Rozenson: «Eger tumaýǵa shaldyqsańyz, dári-dármekke júginýdiń qajeti joq. Organizmge aýrýmen kúresýge múmkindik berý kerek. Eger aǵza ózi kúresse, keleside ol aýrý túrinen jeńil ótedi», dedi. Dáriger, sondai-aq, oryndy-orynsyz antibiotikke júginýdiń de ziian ekenin aityp ótti. Qýatty dárilerdi qabyldaǵan aǵza, keleside odan da jaqsy áser etetin dári «izdeidi».
Ekpeden sep bolmasa kim kináli?
Rafail Rozenson vaktsinanyń júz paiyz paidaly ekenin alǵa tartty. «Sońǵy ýaqytta adamdar ǵalamtordan oqyp alǵan aqparǵa senip, bas tartyp jatyr. Al shyn máninde, sátsizdik millionǵa shaqqanda bir adamnan keledi. Bizge keletin ekpelerdiń bári tekseristen ótedi», dedi ol. Al vaktsina saldyrǵan soń demikpege bolǵan, ár túrli aýrýǵa shaldyqqan adamdarǵa qatysty ne aitamyz? Munyń basty sebebi – salý barysyndaǵy salǵyrttyq. Mamandar aýryryp turǵan ne jaqyn arada aiyqqan adamǵa egilýge bolmaitynyn basa aitty.
Ekpege alternativa bar ma?
Adamdardyń kóbi kók tútin býdaqtaǵan qalaǵa aǵylǵan, uzaq kún keńsede otyratyn qazirgi zamanda juqpaly aýrýmen vaktsinasyz kúresý qiyn deidi mamandar. Bir ekpe 20 kúndik fizikalyq jattyǵýdyń áserindei eken. Ókinishke orai, jeńildiń astymen, aýrydyń ústimen júrip, kúndelikti jattyǵýmen ainalysýdan góri, dertten dári arqyly emdelgimiz kelip turatyny bar. Tipti, búginde aryqtaý úshin de túrli preparat paidalanatyndardy kórip júrmiz. Taza sý men tabiǵi ónim – aýrýǵa shaldyqpaýdyń birden-bir kepili. Buǵan qatysty «Jas-Ai» meditsinalyq ortalyǵynyń direktory Jasan Zekeiuly: «Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń arnaiy ekologiialyq zertteý departamenti mamandary álemniń barlyq elderinde infektsiialyq aýrýlardy zertteýden ótkizgen. Qorytyndy boiynsha, balalardy túrli infektsiialardan qorǵaý úshin vaktsinanyń kómegine júginbei-aq, taza sý, sapaly as-aýqatpen tamaqtandyrý arqyly túrli juqpaly aýrýlarmen kúresýge bolatynyn dáleldedi. Ári bul, ǵalymdardyń aitýlarynsha, vaktsinaǵa qaraǵanda áldeqaida arzan, sondai-aq óte tiimdi», dedi. Demek, isher as pen dene jattyǵýlaryna jetkilikti mólsherde kóńil bólý – emhana esigin qaqpaýdyń negizgi joly. Osy oraida «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaityn jol izde» degen babalarymyzdyń ósietin qaperde ustasaq, utylmaspyz.
Din men ekpeniń qatysy qansha?
Qoǵamda «din ustanatyn musylmandar ekpege qarsy» degen kereǵar pikir qalyptasqan. QMDB Pátýa bóliminiń meńgerýshisi Sansyzbai Qurbanuly din ustanbaityndardyń arasynda da qarsylardyń kóptigin, bas tartqandardyń óz argýmenti bar ekenin aitty. «Bárin dinge aparyp telýdiń qajeti joq. Bas tartyp jatsa, árkimniń óz dáleli bar. Din ǵylymǵa qarsy emes», dedi ol. Osyǵan qatysty meshit jamaǵatyna saýalnama júrgizgenimizde qoldaǵandar da, qarsy pikir bildirgender de ushyrasty. Qarsylardyń negizgi «dáleli» egilgen soń aýrýǵa shaldyqqan tanystar men ǵalamtor arqyly alǵan málimet bolyp shyqty.
Densaýlyq saqtaý ministrliginiń málimeti boiynsha ekpeden bas tartqandardyń sebebi (%)
Alpaýyttardan alarymyz bar ma?
Germaniia syndy damyǵan elderde ekpeni memlekettiń mindetteýimen emes, adamdar satyp alyp egýge májbúr. Jasan Zekeiuly otbasylarynda bir ne eki bala ǵana týylatyn elder vaktsinany perzentine egýden aldyn, tyshqan, qoianǵa eksperiment jasap kóretinin aitty. Ekpe daýy ýshyqqan demokratiialyq qoǵamda tańdaýdy halyqqa jasatqan durys ta shyǵar, bálkim. Kim bilsin?!
Saltanat ShYNÁDIL
