Sáýirdiń ekinshi jartysynda COVID-19 infektsiiasyna qarsy jappai vaktsina salý bastalady. Osyǵai orai «QazAqparat» HAA árbir ekpe alýshy bilýi tiis negizgi erejeler men normalardy mamannyń aitýymen yqshamdap berip otyr.
Bul erejelerdi bizge Densaýlyq saqtaý ministrliginiń qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary, meditsina ǵylymdarynyń kandidaty, epidemiolog Ainagúl Qýatbaeva túsindirdi.
1. Vaktsina salǵyzýshy óz statýsyn anyqtaýy kerek
«Eń aldymen siz arnaiy qaýip-qater toptaryna jatpaityn adam bolsańyz ózińizdiń ýcheskelik dárigerińizge telefon arqyly habarlasasyz. Ol sizdiń statýsyńyzdy anyqtaidy. Eger siz birinshi sheptegi qaýip-qater tobyna jatpaityn qarapaiym turǵyn bolsańyz, vaktsinanyń qosymsha partiiasy kelgenge deiin sizdi tizimge alady.
Qazir emdik mekemelerde jergilikti halyqtyń sanyna qarai jospar jasalyp jatyr. Sol jospar boiynsha kezegińiz kelgende sizdi shaqyrady. Telefon arqyly nemese WhatsApp habarlama arqyly bailanysqa shyǵady.
Vaktsina alǵysy kelgender qońyraý kútip otyrmai, dárigerge ózderi habarlasýǵa bolady. «Osy kúnge deiin eshkim habarlasqan joq. Statýsymdy bileiin dep edim» dep mán-jaidy túsindiresiz».
2. Kelisilgen ýaqyttan keshikpeńiz
«Tizimdegi kezegińiz kelgende mamandar habarlasyp, ekpeniń kúni men ýaqytyn aitady. Sizdiń bul kezdegi eń basty mindetińiz – kelisilgen ýaqyttan keshikpei barý. Sebebi, osynsha eńbekpen kelgen vaktsinany ysyrap etýge bolmaidy.
Keshikpeý nege mańyzdy? Óitkeni vaktsinany ashqannan keiin 2 saǵattyń ishinde egilip qoiýy kerek. Eger 2 saǵattan artyq ýaqyt ótip ketse, ol vaktsinany biz avtomatty túrde joiýǵa mindettimiz. Iaǵni, qutysymen birge arnaiy dezinfektsiialyq preparatqa salynyp, joiylady.
Vaktsinatsiiaǵa kelgen azamttardyń bári aýyrmaǵan, deni saý bolýy kerek. Úiden shyǵarda deneńiz del sal bolyp, basyńyz aýyryp, baltyryńyz syzdaǵanyn baiqasańyz, sozylmaly aýrýlaryńyzdyń órshý kezeńi osy sátke sáikes kelip qalsa, dárigerge jaǵdaiyńyzdy aityp, kelisilgen ýaqytta bara almaitynyńyzdy eskertýińiz kerek.
Vaktsinatsiia erikti ekenin de umytpaý kerek. Eger qalamasańyz, dáriger habarlasqan kezde daiyn emes ekenińizdi aityp bas tarta alasyz».
3. Vaktsina alýshy qandai qujattarǵa qol qoiady?
«Vaktsinatsiia jasaýdyń aldynda óz erkimen ekpe salynyp jatqany týraly qolhat alynady. Iaǵni, ekpe alýshy bir qujatqa ǵana qol qoiady. Onyń aldynda dáriger osy juqpanyń ne úshin óte aýyr ótetinin, onyń aldyn alýdyń eń tiimdi joly vaktsina salý ekenin túsindirip aitady.
Vaktsina alǵanda qandai qaýip-qater bar, vaktsina almaǵanda qandai qaýip-qater bar ekeni aitylady. Sonyń bári aitylǵannan keiin adam óz tańdaýyn aityp, qolhatqa qolyn qoiady. Sodan keiin baryp meditsinalyq tekserýden ótedi».
4. Dárigerdiń suraqtaryna oilanyp, shynaiy jaýap berińiz
«Ádeii qaitalap aityp jatyrmyn, ekpe alýǵa barǵan adamnyń sol sátte densaýlyǵynda kinárat bolmaýy kerek. Dárigerler ekpe alýshynyń mindetti túrde meditsinalyq qaraýdan ótkizedi. Normativtik-quqyqtyq aktilerimizde vaktsina alýǵa kelgen adamdarǵa qoiylatyn arnaiy suraqtardyń tizimi bar. Bul suraqtar mindetti túrde qoiylady jáne olardyń óz reti belgilengen. Osy suraqtarǵa shynaiy jaýap berý kerek.
Allergiiasy bar adamdarǵa teoriialyq turǵyda vaktsina salýǵa bolady. Sondyqtan spetsifikalyq suraqtar qoiý arqyly ár adamǵa individýaldy túrde vaktsina qoiýǵa bolatynyn nemese bolmaitynyn anyqtaimyz. Sozylmaly aýrlary bolǵan naýqastarǵa da arnaiy suraqtar qoiyp, ol syrqatynyń órshý kezeńi bar-joǵyn anyqtaimyz.
Árine, dene qyzýyn, yqtimaldyǵy joǵary aýrý belgilerin, deneniń bórtýin eskeremiz. Murnyn qarap, tamaǵyndaǵy badamsha bezderiniń kúiin tekseremiz. Kózine qaraimyz. Iaǵni kózge kórinip turǵan dene múshelerinde qandai da bir ózgeristiń bar-joǵy qaralady.
Júrek-qantamyr, ókpe tynys joldarynyń jáne t.b. júieler aýrýlary boiynsha esepte turǵan adamdar óziniń jaqsy kúide júrgenin aityp kelse, dárigerler júregi men ókpesin tyńdaidy.
Osyndai meditsinalyq qaraý arqyly vaktsinatsiiaǵa kelgenderdiń aǵzasynda belgili bir vaktsinatsiiaǵa keri kórsetkishter anyqtalyp jasta, onyń bári meditsinalyq qujattaryna jazylyp kórsetiledi. Meditsinalyq keri kórsetkish ýaqytsha nemese túbegeili bolýy múmkin.
Vaktsinatsiia ýaqytymen qatar kelýiniń áserinen bolatyn ártúrli asqynýlardyń aldyn alyp, odan saqtandyrýdyń birden-bir joly osy».
5. Ekpe bólmesinde neni eskerý qajet?
«Budan keiin maman ekpe alýshynyń ambýlatoriialyq kitapshasyna vaktsinatsiia alýshynyń osy dárigerge kelgen mezettegi jaǵdaiyn túbegeili sipattap jazyp, osy mezette qajetti vaktsinanyń atyn kórsetip, osy vaktsina alýǵa qarsy kórsetkishteri joq ekendigin negizge ala otyryp – ruqsat etetindigi týraly jazba qaldyrady.
Sodan keiin ǵana barlyq qaǵazyn ustatyp, egý bólmesine jiberedi. Munda ekpe salýshy mamandar – medbikeler ambýlatoriialyq kartaǵa meditsinalyq tekserý jasaǵan dárigerdiń ne dep jazǵanyn muqiiat túrde oqidy.
Ol jerde azamattyń qai kúni, qai saǵatta kelgeni, dene tempertýrasy men meditsinalyq qaraýda anyqtalǵan statýsyn rastaityn málimetteri jazylady. Ambýlatorlyq kartadaǵy kelgen azamatqa kórsetilgen ýaqyt pen datasy jáne «Vaktsina jasaýǵa ruqsat etiledi» degen jazylýy kerek. Egýshi medbike osy kartaǵa qaraýy kerek».
6. Meditsinalyq tekserý qorytyndysy bir kúnge ǵana jaramdy
«Biraq egý bólmesine bara jatqan jolda jumysyńyzǵa shuǵyl shaqyryp qalyp, kire almai ketýińiz múmkin. Kelesi kelgende qaitadan dárigerdiń qaraýynan ótesiz. Ol mindetti. Sol úshin meditsinalyq baqylaýdan ótken ýaqyt ambýlatorialyq kartada naqty jazylady.
Egý bólmesindegi medbike ambýlatoriialyq kartadaǵy ýaqyttyń eskirgenin kórse, statýsyńyzdy naqtylaýǵa qaita dárigerge jiberedi.
Óitkeni keshegi bolǵan densaýlyq jaǵdaiyńyz ben búgingi densaýlyq jaǵdaiyńyz sáikespeýi ábden múmkin. Keshe dárigerge qaralǵanda saý boǵanyńyzben, bir kúnniń ishinde kóshede virýs juqtyrǵan adammen kezdeisoq kontaktige túsýińiz múmkin. Sondyqtan erteńinde dárigerge barmastan birden egý bólmesine kelseńiz, ózińizge de, basqalarǵa da qaýip tóndiresiz degen sóz.
Bizdiń medbikeler ol jaǵyn jaqsy biledi. Ondaiǵa jol berilmeýi kerek. Onyń bárin kishkentai balalarǵa vaktsina salǵan kezde muqiiat túsindirip aitamyz. Ol tártipti egýge jaýapty mamandar jatqa biledi jáne eresek azamattardy egý barysynda da sol taktika iske asyrylady».
7. «Spýtnik V» iyq bulshyq etine salynady
«Spýtnik V» vaktsinasy iyqtyń delta tárizdes bulshyq etine egiledi. Ol 2 etapta salynady. Birinshi jáne ekinshi etaptyń arasynda 21 kún ótýi kerek. Al belgili bir jaǵdaimen 21 kúnnen asyryp alsańyz, 60 kúnge deiin ýaqytyńyz bar. Iaǵni, eki etaptyń arasynda 60 kúnge deiin aralyqqa jol beriledi.
Sońǵy zertteý jumystarynyń qorytyndysy birinshi jasaǵan vaktsinadan keiin aǵzada paida bolǵan antidenelerdiń immýndyq qabileti 60 kún boiy joǵary deńgeide saqtalatynyn kórsetti».
Áli de bolsa, ǵylymi jumystardyń jalǵasýyna bailanysty, eki vaktsinanyń aralyǵy 60 kúnnen assa, qaitadan birinshi etaptan bastaý kerektigi ǵylymi turǵydan dáleldengen joq».
8. Qazaqstan aýmaǵynda kornavirýsqa qarsy aqyly vaktsinalaý zańdastyrylmaǵan
«Pandemiianyń kezinde bul vaktsina arnaiy Úkimet tarapynan bólingen aqshaǵa satyp alynyp otyr. Sol úshin vaktsinalaýǵa shaqyrylǵan azamattardyń barlyǵyna tegin jasalady.
Al eger bireý «Bizdiń mekememizde eshqandai keri áseri joq, tiimdiligi joǵary keremet aqyly vaktsina bar» dese, oilanýyńyz kerek. «Bul qaidan kelgen batpan quiryq? Sol mezette quzyrly organdarǵa habarlasyp, anyq-qanyǵyn bilip berińiz» dep qyzyǵýshylyq bildirýińiz qajet.
Koronavirýsqa qarsy aqyly túrde vaktsina salý elimizde zańdastyrylmaǵan. Basqa vaktsinalardy aqyly salǵyzýǵa bolady. Biraq koronavirýs vaktsinasyn aqyly túrde salý zańdastyrylmaǵan. Sebebi úkimet tarapynan ortalyqtandyrylǵan júiemen, tekserýden ótken, kúmánsiz vaktsinany alyp otyrǵandyqtan ol memlekettik meditsina mekemelerinde ǵana aqysyz jasalý qarastyrylǵan.
Búgingi tańda aqyly túrde vaktsinatsiialaýdy uiymdastyrý vaktsinatsiiamen qamtamasyz etiletin adamdardy joǵary deńgeide qamtýǵa keri áserin tigizedi jáne vaktsinanyń epidemiologiialyq ahýalǵa tiimdigin tómendetedi».
9. Qandai mekemeler vaktsina salýǵa quzyrly?
«Vaktsina egýge ruqsaty bar mekemelerdiń tizimin jergilikti densaýlyq saqtaý basqarmalardyń saittarynan qaraýǵa, al ol jerden qaraýǵa múmkindigińiz bolmasa, ýchaskelik dárigerińizden bile alasyz.
Elimizde vaktsinalaý jasamaityn emhana joq deýge bolady. Emhanalardyń barlyǵynda vaktsinalaý burynnan jasalady. Tipti jaraqat pýnktinde de vaktsina salynady.
Statsionarlar men ońaltý ortalyqtarynda ǵana jasalmaidy. Qajet bop jasta, jergilikti basqarmanyń sheshimimen ol mekemelerdi de jabdyqtaýǵa bolady.
Búgingi kúni elimizde 600-den astam egý pýnkteri daiyndalǵan. Sanitarlyq-epidemiologiialyq qadaǵalaý qyzmetiniń ókilderi ekpe jasaityn pýnkterdiń nusqaýlarǵa sáikestigin monitoringtep otyrady.
«Spýtnik V» -18 gradýsta saqtalýy kerek. Eń birinshi osy temperatýralyq tizbek saqtalýy qadaǵalanady».
10. Kishi meditsinalyq personal vaktsina sala almaidy
«Normativtik-quqyqtyq aktilerimiz boiynsha, oqyǵan, úirengen, arnaiy ruqsaty bar meditsina qyzmetkerleri ǵana vaktsinatsiia jasai alady. Kishi meditsinalyq personal vakina sala almaidy. Qarapaiym tilmen aitsaq, tehnichkalardyń vaktsina jasaýǵa quqyǵy joq.
Negizinen medbikeler jasaidy. Dáriger de jasaýy múmkin. Biraq kóbine jylyna bir ret emtihan tapsyryp, qolyna ruqsat qaǵaz alǵan medbikeler jasaidy.
11. Vaktsina alǵan adam neshe saǵat jumystan bosatylady?
«Vaktsina erikti túrde salynatyn bolǵandyqtan, mekemelerdiń basshylaryn habardar etip jatyrmyz. Eger úlken mekeme bolsa, ol jerdiń ózinde egý pýnkterin uiymdastyrý tapsyrylyp jatyr.
Ekpe alǵannan keiin qyzmetker jarty saǵat otyryp, túbegeili jumysyna kirisip kete beredi. Vaktsina alyp bolǵannan keiin aýyr jumys istemeý kerek degen talap joq. Jumys berýshi úige jiberemin dese, ony ózi sheshedi. Bizdiń tarapymyzdan ondai nusqaý berilmeidi.
12. Ekpe salatyn mamannyń mindeti
«Eń birinshi medbike kelgen adamnyń amýblatoriialyq kartasyn qarap, aty-jónin naqtylaidy. Ol málimetterdiń kelgen kisiniń tól qujatyna sáikes bolýy da kózdelgen. Baǵana aitqanymdai, ambýlatoriialyq kartadaǵy málimetter vaktsina alýshynyń búgingi kúnindegi jaǵdaiyna sai kelýi qajet.
Sosyn baryp medbike vaktsinany shyǵarady. 3 ml-lik bir qutyny 5 adamǵa 0,5 ml dozadan egemiz. Eń birinshi kelgen adamnyń kózinshe qutynyń syrtyna qabyrǵa saǵattaǵy ýaqyt pen data jazylady. -18 gardýs sýyqtan shyǵarylǵan vaktsina medbikeniń alaqanynda 2-3 minýttyń ishinde eridi.
Ekinshiden bastap besinshi adam kelgenge deiin qutynyń syrtyndaǵy ýaqyt pen qabyrǵa saǵatyndaǵy ýaqyt salystyrylyp otyryrlady. Eki saǵattan bir minýt ta asyp ketken bolsa, jańa quty ákelýdi talap etýi kerek. Óitkeni quty ashylaǵannan keiin 2 saǵat ishinde vaktsina salynyp bitýi kerek.
13. Vaktsina bir rettik shpritspen egiledi
«Medbikeniń qolynda qolǵap, betinde maska bolýy kerek. Vaktsina bir rettik shpritspen salynady.
Meditsinalyq stolǵa qoiyp, kelýshiniń qolyn daiyndaidy. Qolyn daiyndap bolǵansha ózin-ózi bloktaityn nemese ózdiginen deformatsiiaǵa ushyraityn shprits paidalanylyp jatqanyn aitady. Vaktsinany inemen tartýdyń aldynda qutynyń qalpaǵyn sheshedi. Qalpaǵyn sheshken kezde ornyn bir ret sprittik salfetkamen súrtip alady.
Bir qutyda 3 ml vaktsina bar. Sonda 0,5 millilitrden degende 6 doza bolady. Biraq biz 5 adamǵa ǵana jasaimyz. Óitkeni ár dozany tartqan saiyn shprits ishinde aýa qalmas úshin bolymsyz portsiiasyn shyǵaryp otyrylady.
Ol shyǵarylǵan azdaǵan mólsheriniń syrtqy ortaǵa eshqandai qaýpi joq. Aýada qalsa da, jerge tússe de ziian keltirmeidi. Oǵan qosymsha egý pýnkterinde tazalaý óńdeý jumystaryna da kóp kóńil bólinedi.
14. Ekpeden keiin 30 minýt mamandardyń baqylaýynda bolyńyz
«Doza shpritske tartylǵannan keiin medbike qolyna taǵy bir spirttik salfetkany alyp, iyqtyń ine salatyn jerin súrtedi. Osydan keiin ekpe salynady. Ekpe salynǵannan keiin ine kirgen orynǵa bakteriia túsip ketpeýi úshin plastyr japsyrýǵa bolady. Biraq ony ýaqytsha jasaý kerek nemese spirttik salfetkamen basyp turýǵa da bolady.
Ornynan qozǵap, ary-beri súrtýdiń qajet joq. Vaktsinatsiialaýdan keiin azamattyń jaǵdaiyn kaita surap, vaktsinatsiia týraly málimetter qajetti meditsinalyq qujattarǵa jáne kompiýterlik derekter júiesine engiziledi.
Salyp bolǵannan keiin medbike kelýshiniń jaǵdaiyn suraýǵa mindetti, sebebi vaktsinatsiiadan keiingi jaǵdaiy da qajetti málimet, ol da qujatqa minetti túrde jazylady.
1-2 minýt ótkennen keiin qoldy túsirip, kelesi bólmede 30 minýt kútý kerek. Vaktsina salynǵan adamdardyń ekpe alǵanyn rastaityn qaǵazdan jasalǵan beidj taǵamyz.
Keibir memleketter bilezik taǵyp, tumarsha ilip jatady. Onyń bári de belgilengen tártipke bailanysty. Vaktsina alǵan adam almaǵan adammen qarym-qatynasta bolmaidy.
Eki top bólek-bólek kútýi kerek. Eń birinshi bul búgingi kúngi áleýmettik distantsiia talaby, sonymen qatar vaktsina alýǵa kelgen azamattarymyzdyń psihologiialyq jaǵdaiyn da oilastyrýymyz qajet.
Iaǵni, vaktsina alǵan adamnyń aýzynan shyqqan árbir sóz egilmegen adamǵa ár túrli áser etýi múmkin. Keibir ázilqoi jastar ádeii qorqytyp aitýy múmkin degendei. Ekpeden keiin kelýshi 30 minýt kútip baryp, tysqa shyǵady. Odan erte ketýge ruqsat bermeimiz».
15. Mamandar sizdi 3 kún boiy qashyqtan baqylaidy
«Úi jaǵdaiynda meditsina qyzmetkerleri kúnine bir ret habarlasyp, jaǵdaiyn suraidy. Beineqońyraý arqyly da bailanysqa shyǵýy múmkin.
Úige baryp vaktsina salý qarastyrylyp jatqan joq. Eger ondai ótinish bolsa, individýaldy túrde jergilikti meditsinalyq mekemeniń qadaǵalaýymen, ruqsatymen jasalýy kerek. Búginde ondai qajettilik týyndap otyrǵan joq. Qajettilik týyndap jatsa, jan-jaqty oilastyrylyp baryp sheshim qabyldanady».
16. Koronavirýspen aýyrǵan adamǵa 6 ai boiy vaktsina salýǵa bolmaidy
«Ǵalymdar kornavirýs infektsiiasy juqqannan keiin paida bolatyn antideneler 3-6 aidyń arasynda túgel joiylatynyn dáleldi. Iaǵni virýs juqtyryp aýyrǵan adam 6 aiǵa deiin vaktsina saldyra almaidy. 6 ai ótkennen keiin ǵana saldyrýy kerek. Qazirgi málimet boiynsha osyndai talap bar.
17. 18-ge tolmaǵandar nege vaktsina salǵyza almaidy?
«Júkti áielderge jáne jasy 18-ge tolmaǵan adamdardyń vaktsina alýǵa múmkindigi joq. Sebebi olar vaktsina synaǵyna qatysqan eriktiler qataryna alynǵan joq. Zertteý barysynda olarǵa vaktsina salynyp, tekserilgen joq.
Sóz sońynda Ainagúl Qýatbaeva óziniń vaktsina salǵyzǵanyn aitty.
«Meniń ózim vaktsina saldyrǵandar qataryna jatamyn. Men vaktsina salasynda jumys istep júrgen adam bolǵandyqtan, ózimniń otbasyma qoljetimdi vaktsinanyń bárin salǵyzýǵa tyrysamyn», - dedi epidemiolog.
