Zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý úshin hám salamatty urpaq qalyptasý úshin rýhani tárbie tal besikten bastylýy kerek.
Tirshilik (biosfera) áleminen ótip, endi bastalǵan Sana (noosfera), áleminiń zańdaryna sai, ómir súretin jas urpaqty tárbieleýdi bastamas buryn, biz olardy, álem úilesimdilik zańdylyǵynan habardar etelik. Tán tárbiesi adamdy Tabiǵatpen bailanystyryp, oǵan táni aýyrmai, tabiǵat zańyna sai tirshilik keshýdi úiretse, Jan tárbiesi, adamdy jany qinalmai, Qoǵamda ómir súrýge úiretedi, al Rýh tárbiesi, urpaqty bolashaqpen bailanystyryp, álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai, Tabiǵat, Qoǵammen, úilesimdilikte bolýǵa tárbieleidi...
Sondyqtan, biz, urpaq sabaqtastyǵyn, álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai etýimiz úshin, mekteptepterde, Adamnyń Búgini úshin ǵana berilip jatqan, pendeshilik (jaratylystaný-qoǵamdyq) ilimderge qosa, jas urpaqqa rýhani tárbie berý jaǵynda oilastyrýymyz kerek. Al, ol úshin biz búgin eń aldymen júiesiz, tiip-qashyp berilip júrgen tán-jan tárbiesindegi, kemshilikterimizdi túzetip, olqylyqtardy toltyryp, urpaq tárbiesin álem úilesimdilik zańdylyǵyna sai etip, rýhani tárbiemen úilesimdilikte berý jaǵyn oilastyrýymyz kerek...
Adamzat, órkeniet týyndylary: rentgen, rad, grei, zivert, BER shyǵaratyn radiatsiialyq sáýlelerden: aq qan, bedeýlik, obyr t.b. qaterli naýqastarǵa shaldyǵýy múmkin ekenin bilip, olardan qorqady. Al rýhani saýatsyzdyqtan, nápsini tejei almai, álem úilesimdilik zańdylyǵy túgil, tipti Tabiǵat, Qoǵam, Adam zańdaryna qaishy ósek, ótirik aityp, jalaqorlyq, zinaqorlyq, t.b. jasap «kirleýden», iaǵni kúná jasaýdan qoryqpaityn boldy. Sondyqtan, búgin, iman azaiyp, júrek qataidy... Nátijede, qarttar, jetimder, analar úileri kóbeidi...
Adamzat, urpaǵynyń Erteńin oilamai, tek óziniń, Búginimen ǵana ómir súrgendikten ol, aqsha úshin: tátti taǵamdarǵa (tort, t.b.), qanttan 200 ese kúshti, dámdeýish (aspartam) qosyp, sýsaqtyqty (diabet) kóbeitse, al jas urpaqty uialy telefonǵa táýeldi etip, belsizdik tárizdi aýrýlardy kóbeitti, osyndai «jańalyqtarymen» adamzat búgin óz tamyryna balta shabýda. Sondyqtan, urpaq jaiyn oilasaq, biz, osylarǵa tek ǵylymi negiz berýmen shektelmei, rýhani jaǵynda oilastyryp, adamǵa ziian kelmeitin jaǵyn da qarastyryp, paidalanýymyz kerek.
Tán tazalyǵymen qatar, adamǵa Jan tazalyǵyda qajet. Sondyqtan, biz aram-adaldy aralastyrmaý úshin, jas urpaqqa aram-adaldy ajyratýdy úiretkenimiz durys. Qazir, ál illiahi (transtsendent) qýatyn bilmegendikten, iaǵni rýhani nadandyqtan, bala emizip jatyp «qos mahabbatty qosý» dep, aram-adaldy aralastyryp, jynystyq qatynas jasaidy. Osynyń, nátijesinde, paida bolǵan balanyń, saitanymen (prolaktin) perishtesi (oksitotsin) qosylyp, onyń tili tátti, biraq júregi qatty kázzap bolyp, talaidy taqyrǵa otyrǵyzary sózsiz...
«Pyshaq, durys paidalansań, adamnyń qolyn uzartatyn qural, al burys paidalansań adamdy jaralaityn – qarý». Qazirgi TV, aǵartýdan góri, azdyrýǵa bet burǵan sekildi, sebebi «Amerikanyń kúlkili vidiosy» siiaqty habarlarǵa elikteýmen jasalǵan, ultymyzǵa jat, adamnyń noradrenalinin qozdyryp, onyń sanasyn ottan alyp, sýǵa salatyn, iaǵni bireýdiń qoryqqanynan lázzat alyp, qara qýat jinaityn, osyndai habarlarǵa, urpaq jaiyn oilasaq, tosqaýyl qoiýymyz kerek! Munyń sebebin, mamandar aitsyn... Álemde, qazir adam sanasyn jaýlaý úshin «soǵys» júrip jatyr. Buǵan, bir AQSh 1 jylda 5 mlrd dollar jumsaidy eken...
«Lázzat kúni» (den orgazma) «meiramyn» dúniege ákelip «Aiyna, tanymaityn kisimen, bir ret bolsada jynystyq qatynasqa túsý, densaýlyqqa óte paidaly» dep, jezókshelikti ashyq jarnamalap, júrgen Donna Shihennin sózine senip, ekiqabat bolyp, balasyn qoqysqa tastaityndar kóbeidi. Biz, qazir, jas urpaqtyń, «irgetasyn» durystap qalap, iaǵni nápsisin tejep, imandylyqqa baýlyp, rýhani tárbie berip, bolǵyzbaýdyń ornyna, «mektepte, júkti bolmaý joldaryn úiretý kerek» dep, uialmai, nátijesimen kúresýge úgittep júrmiz...
Qazir, úlgi tutqan, orystarymyz «spasibo, iaǵni «spasi bo(g)» dep, Jaratýshydan, ózine kómektesken adamǵa tilek aitsa, olar «ne stoit» dep qabyldamaǵasyn, bizde solarǵa eliktep, bireý kórsetken kómegimiz úshin «rahmet» dep tilek aitsa, «ádeptilik belgisi» dep eseptep, «oqasy (qajeti) joq» dep, tárk etemiz. Al,«Rahmet» (tolyq «Rahym et, Alla») bul sóz qazir, alǵys bolyp esepteledi. Al, bul alǵys emes, tilek, qazir kúnásiz adam joq, sondyqtan, bul, Jaratýshydan, ózine kómektesken adamnyń kúnásin keshirýdi suraý, iaǵni imandylyq.
Adamnyń basyna túsken synaq, eger, Alladan bolsa - «jazmysh» deidi, al «taǵdyr» dep, Jaratýshynyń Adamǵa bergen 2 jolynyń birin ataidy. Qai jolmen júrýdi, sanaly adam, ózi sheshedi. Sondyqtan da, «Adam, óz taǵdyrynyń ustasy» deidi. Týra jolmen júrgenge, bále joq. Al, nápsisin tejei almai, Jaratýshynyń týra jolymen júrmei, adasqan Adamǵa, qatesin ózinen emes, ózgeden kórý úshin «taǵdyrmen» «jazmyshty» shatastyrǵan yńǵaily. Bul, oǵan qatesin úkimetten, zamannan, t.b., tipti Jaratýshydan kórsede, ózinen kórmeýge jaqsy ...
Búginde, balanyń sal (DTsP), mikeshe (aýtizm), miǵula (parkinson) t.b. naýqastarǵa shaldyǵyp týylýy, kádýilgi jaǵdaiǵa ainaldy. «Buryn, óte sirek kezdesetin bul naýqastar, qazir nege kóbeidi?» degen, suraqqa, tipti qazirgi meditsinada tushymdy jaýap bermeidi. Qazir álemde, 1/42 miǵula, mikeshe, sal naýqastarymen týylsa, bizdiń ózimizde 19 myń bala sal aýrýymen tirkeýde tur... Muny, birde tabiǵattyń tosyn syiy dese, endi birde órkeniettiń damýynan deidi, al keide, tipti «jazmysh» dep, Qudaidan kórsede, Adam ózinen kórmeidi...
Al, bul naýqastarǵa kináli, nápsiniń quly bolǵan, rýhani nadan Adamnyń ózi. Burynda, urpaq sabaqtastyǵymyz myqty, ata-ana balalaryna syily kezde, munyń sebebin qazaqtyń kezkelgen keiýanasy bilip, aldyn alýǵa tyrysatyn edi. Olar kelini ekiqabat bolyp, bala kótergesin 4-5 aidan bastap, kelininiń álsiz, al óz balasynyń nápsiqumar ekenin baiqasa «týmai jatyp, nemeremniń basyna, toqpaq tiip, mikeshe bolyp júrmesin» dep, kelinin, bosanǵansha, qasyna alyp jatqasyn, «bul naýqastar, bizde bolmaǵan» edi... deýge bolady.
Bul, naýqastardyń, bizde paida bolýyna araq, sharap, esirtkimen birge, BAQ-tyń jynystyq «oiyndardy» úzdiksiz jarnamalaýyda sebep bolsa, ekinshi sebep «ekiqabat kezdegi, jynystyq qatynastyń, lázzátin-ai» dep, tamsana ýaǵyzdap júrgen Týtti Larsen sekildi zalymdardyń sózine senip, jabaiy lázzatqa qushtar bolǵan, bizdiń ultymyzdyń ókilderi de bar. Qazaq, osyndai naýqasy bar bala týylǵan rýmen «teksiz» dep quda bolmaǵan. Al ózderi áieli ekiqabat bolǵasyn, urpaq bolashaǵyn oilap, 4-5 aidan bastap, áielin «mazalamaǵan».
Qazaq, mini joq zatty «qyzdyń balasyndai eken» deidi. Sebebi qyz, júkti bolyp qalǵasyn, uialyp, jynystyq qatynasyn jalǵastyra almaidy, sondyqtan onyń balasynyń «basyna toqpaq timeidi». Al «toqpaqty», urpaǵynyń bolashaǵyn oilamaityn, nápsiqumar, nadan ákeler tigizedi. Sondyqtan olardy «Kóreiin tańnyń atýyn, kúnniń batýyn ǵana bilseń, serilik qurǵanyńdy» dep, jumysqa salǵan... ne ózi esti bolsa nápsisin, ermekpen (hobbi) aýyzdyqtap, iaǵni artyq qýatyn qyzyǵatyn isimen shuǵyldanýǵa jumsaǵan...
Nápsiqumardyń, haiýani áreketinen balany qorǵaý úshin, jatyr úsh qabat qabyqtan jasalǵanyn, Qurannyń 23 «Al Mýminýn» súresiniń 13-14 aiattarynda aitqanyn, adamzat qazir ǵana bildi. Onyń 1 qabaty adamnyń rýhyna, 2 janyna, al 3 tánine, jaýapty bolyp, onyń 1 - soǵylsa, balanyń meirimi az, salqyn, al 2- jani soǵylsa, pendeshiligi basym bolyp - jemqor, t.b. al 3- táni zaqymdalsa bala mikeshe, miǵula, sal, t.b. bolatynyn, álem úilesimdilik zańdylyǵynan, sondai-aq frenologiiadan habary bar adam, endi túsine bastady.
Málimet. QR 2016 jyly, ajyrasýdan 1 oryn, janyqastyqtan álemde 3 oryn boldy, bul rýhani qýattyń azdyǵy, tipti joqtyǵy. Nápsiniń quly bolǵannan 958 myń túsik tastalyp (óltirilip), sonyń 20 myńy ekiqabat bolyp qalǵan oqýshy qyzdardan. Al oqýshy balalardyń 35% araq iship kórgen bolsa, sonyń 17% ishýdi ádetke ainaldyrǵan, al 3,5 myń oqýshy "maskúnem" degen, atpen, tirkeýde tur... Buǵan, «aqqa, kir tez juǵady» degen, júieli rýhani tárbieniń joqtyǵy, jynoinaqtyń kóptigi sebep bolyp otyr...
Táni-jani bolyp sanalatyn 72 qýattyń ishinde, eń aýyr táni qýattar, adamnyń 7 túrli áreketinen shyǵady: 1- shermendelik (ata-anasy, ne týysymen «jaqyndyq»), 2-qyztekelik (erkektiń erkekke qushtarlyǵy), 3-erkekshora (áieldiń áielge) 4- bátshaqorlyq (pedofiliia), 5-jynysyn ózgertý, ne aqtalaný (chaild-fri), 6 – ólim ańsaý (evtanaziia), 7- aǵza satý, jeý (maniak) jatady. Jani qýattar: 1-jemqorlyq, 2-zinaqorlyq, 3-nashaqorlyq, 4-alaiaqtyq, 5-qumarpazdyq, 6-maskúnemdikten, 7-kúnshildikten shyǵady. Esiń bolsa, osylardan aýlaq bol!
Qoryta aitqanda...
Búginde biz Batysqa eliktep, olardyń ustanymdaryn basshylyqqa alǵandyqtan, Shyǵysty – dinmen, al Batysty – ǵylymmen ǵana astastyramyz (assotsiirovat). Degenmen biz Shyǵystyń túlegi bolǵandyqtan, "Tabiǵat zańyn buzsaq - aýyratynymyzdy, Qoǵam zańyn buzsaq - jazalanatynymyzdy, al Adam zańyn buzsaq-uialatynymyzdy este saqtaýmyz kerek» ekenin, danalarymyz eskertip ketken. Sondyqtan biz, atalarymyzdyń salyp bergen sara jolynan aýytqý, adasý ekenin, umytpaǵanymyz durys...
Paiǵambarymyz, Qytaidy onsha unatpasada, «Paidaly ilim bolsa, Qytaida bolsa da baryp al» degen, úmmetine ósiet qaldyrǵan. Bul «zerttemei kóshirip al» degendi bildirmeidi. Bireýge bolǵan, bireýge bolmaýy múmkin. Sondyqtan, muny, óz oi elegińnen ótkizip jáne babalaryńnyń tektik-muralyq jadyndaǵy málimettermen salystyryp, «ózińe qajetin al» degen dep, túsiný kerek... Jóiitter, musylmandardy unatpasada, bizden shoshqa etin jemeýdi, balany súndetteýdi, jeti atasynan jaqynǵa úilenbeýdi, eki ǵasyrdai ýaqyt zerttep alyp, durys ekenine kóz jetkizgesin, Ierýsalimde, júzege asyrýǵa bátýa shyǵarǵan...
Qazirgi ǵylym, adam boiyndaǵy 7 myń qozdyrǵyshtyń (gormon), 1 % jetpeitin, iaǵni 70-ke jýyǵyn ǵana zerttep, onyńda 60- jýyǵy jaily ústirtin, pikirin aitty... Al endi, sol táni, jani, rýhani dep, atalatyn 7 myń qozdyrǵyshtyń, árqaisyn erekshelikterine qarai, imani, saitani dep, eki aiyrsaq: qyzteke, erkekshora, bátshaqor ciiaqty azǵyndaýlar bolmas edi... Qazir rýhani saýatsyzdyqtan, shatastyrýǵa bolmaityn, mahabbatpen-qumarlyq siiaqty, sezimderdi aralastyrýymyzǵa bailanysty, shermendelik (intsest) siiaqty azǵyndaý kóbeidi.
Sondai-aq, eger qozdyrǵyshtardyń (gormon) ertedúnie ǵulamalarynyń eńbekterinen, qozdyrǵyshtardyń umytylǵan bóligin tapsaq: qylmys, jala, ótirik, siiaqty t.b. adamnyń haiýni túisigi shyǵaratyn, ádiletsizdikterdiń nátijesinen qutylar edik. Al Sana áleminiń úilesimdilik zańymen júretin, jańa Adam tárbieleý, bizdiń ultymyz siiaqty jas, azǵyndap úlgermegen ultqa qiyn bolmasy anyq. Sondyqtan, jastarymyzdyń meirimi az, júregi tas bolmaý úshin, olarǵa «rýhani tárbie berip, imani ustanym qalyptastyralyq»!
Mýsatai Kórpeliev
