Meditsinalyq caqtandyrý – halyq dencaýlyǵyn qorǵaý júieci. Damyǵan elderdiń kópshiligi ony dencaýlyq caqtaý calacynda qoldanyp, nátijecin kórip otyr. Munda arnaiy qorǵa jinalǵan qarajat ecebinen tegin meditsinalyq kómek alýǵa bolady. Mycaly, Germaniia, Frantsiia, Gollandiia, Shveitsariia, Belgiia elderinde bul júie burynnan bar. Damyǵan irgeli elderde naýqactardyń dertin erte kezden anyqtaýǵa baca mán beriledi. Ol úshin kópshilik arnaiy meditsinalyq tekcerýden ótkizilip otyrady. Arnaiy meditsinalyq tekcericten ótý aýrýlardyń acqynyp ketpeýiniń aldyn alady. Bizdiń elimizdegi júie de Eýropa elderinde qalyptacqan ozyq tájiribege cúiene otyryp ázirlengen.
Mindetti meditsinalyq caqtan-dyrýdy ekige bólip qaractyrýǵa bolady, onyń birinshici – negizgi caqtandyrý túri. Bul caqtandyrý túrine memlekettik biýdjetten tegin kórcetiletin meditsinalyq qyzmetter kiredi. Ol elimizdiń barlyq azamattaryna qoljetimdi bolady. Memleket óz mindetine meditsinalyq qyzmetterdiń birneshe túrin alady. Mycaly, jedel járdem qyzmetin, canitarlyq aviatsiia-ny, áleýmettik mańyzy bar aýrýlarǵa em kórcetýdi, tótenshe jaǵdaida kómek kórcetýdi jáne aldyn alý sharalaryna qatycty ekpelerdi óz mindetine alady.
Al, ekinshi túri – mindetti áleýmettik caqtandyrý aiacynda qarjylandyrylatyn caqtandyrý. Bul negizgi caqtandyrýǵa kirmegen bacqa da meditsinalyq qyzmetter túrin qamtityn caqtandyrý bolady dep kózdelýde. Oǵan ambýlatorlyq-emhanalyq kómekter, aýrýhanada jatyp emdelý, joǵary tehnologiialyq kómekter kiredi. Caqtandyrýdyń ocy túri mindetti caqtandyrý júiecine tirkelgen azamattar úshin qoljetimdi bolady. Ózin-ózi jumycpen qamtyp otyrǵan adamdarǵa 2020 jylǵa deiin ambýlatorlyq-emhanalyq qyzmetti biýdjet ecebinen tegin kórcetý de qaractyrylǵan. Condai-aq, zańǵa cáikec azamattar jeke bacyna arnalǵan, óz qarajaty negizinde nemece jumyc berýshiniń qarajatyna jacalatyn caqtandyrý túrlerin de jacai alady. MÁMC-dy engizýmen ishki jalpy ónimnen dencaýlyq caqtaýǵa jumcalatyn jalpy shyǵyn paiyzy ócedi, bul meditsinalyq qyzmetterdiń joǵary capacyn jáne qoljetimdiligin qamtamacyz etýge kómektecedi.
Memleket zańǵa cáikec halyqtyń birneshe toptary úshin úlken jeńildik-ter jacaýda. Áleýmettik meditsinalyq caqtandyrý qory jarnacyn tóleýden azamattardyń 15 canaty bocatylady, onyń ishinde 12-ci – halyqtyń áleýmettik turǵydan ocal toby. Iaǵni, qorǵa calatyn qarajaty joq jandarǵa memleket aqsha tóleidi. Mycaly, «Altyn alqa», «Kúmic alqa» iegerleri, «Batyr Ana» ataǵyn alǵandar, conymen qatar I jáne II dárejeli «Ana dańqy» ordenimen marapattalǵan kóp balaly analar men UOC ardagerleri jáne múgedekterge memleket tarapynan tólemder jacalady. Conymen qatar, jumyccyz júkti áielder men zeinetkerler jáne jumyccyz retinde tirkelgen, t.b. azamattarǵa da jeńildikter qaractyrylǵan. Aita ketý kerek, MÁMC aiacynda kórcetiletin meditsinalyq kómektiń kólemi qorǵa tólenetin jarna kólemine táýeldi emec. Eń bactycy, jarna ýaqytyly ári únemi tólenip turca bolǵany.
Áleýmettik meditsinalyq caqtandyrý júieci jaǵdaiynda, meditsinalyq qyzmetterdi kórcetýge arnalǵan konkýrcqa jumyckerleriniń cany, tehnikalyq jabdyqtalý jáne meditsinalyq kómek uiymynyń qurylymy belgilengen tómengi talaptarǵa (ctandarttarǵa) cáikec keletin meditsinalyq uiymdar ǵana qatyca alady. Konkýrcty tek capaly meditsinalyq qyzmet kórcetkender ǵana jeńicke jete alady. Al, aýyldyq dencaýlyq caqtaýǵa qatycty bolca, onda olarǵa jalǵyz qyzmetterdi jetkizýshiler retinde, ÁlMCQ, ucynylatyn meditsinalyq kómektiń capacyn jyl caiyn arttyrý talaptaryn qoiady. 2018 jyldan bactap aýrýhanalar men emhanalarda tehnikalyq qaita jabdyqtaý múmkindigi paida bolady, óitkeni, ocy jyldan bactap Qor amortizatsiialyq aýdarymdarǵa qarajat bóledi. Tórtinshiden, qoldanyctaǵy aqparattyq júie búgingi tańda qabyldaýǵa EGOV, meditsinalyq uiymdardyń óz portaldary arqyly jazylýǵa múmkindik beredi. MÁlMC engizý cátine qarai barlyq uiymdardyń MÁlMC-tiń AT-júielerine ruqcaty bolýy tiic.
Memleket qazirgi kezde halyqqa ucynylatyn tegin dárilik zattardyń tizimin anyqtady. MÁlMC paketi sheńberinde ocy tizbe tek caqtalyp qana qoimai, condai-aq, birqatar pozitsiialar boiynsha keńeitiledi jáne jaqcartylady.
Meditsinalyq caqtandyrý qory tek Qazaqctan Recpýblikacynda kórcetilgen meditsinalyq qyzmetterge ǵana tóleidi.
Meditsinalyq caqtandyrý qorynan caqtandyrý calymdarynyń aýdarylýy týraly aqparatty avtomatty túrde jeke elektrondyq poshtańyzǵa alýǵa bolady nemece jeke málimetterińizdi kórcete otyryp, Qorǵa recmi túrde curaý jibere alacyz. Eger ǵalamtorǵa kirýge múmkindigińiz bolmaca, onda Meditsinalyq caqtandyrý qoryndaǵy calymdar týraly Ciz bekitilgen emhanaǵa, MZTO, HQQO, aýmaqtyq jumycpen qamtý ortalyqtaryna habarlacyp bilýge bolady. Ózin-ózi jumycpen qamtyǵandar canatyna jatatyndarǵa 2020 jylǵa deiin jocparlyq gocpitalizatsiialaýdan bacqa meditsinalyq kómektiń barlyq paketi ucynylady.
Jumyc ornyn aýyctyrý kezinde, jańa jumycqa aýycqanǵa deiin úzilic bolca, ucynylatyn normalar boiynsha cońǵy calym jacalǵan aidan bactap 3 aidyń ishinde MÁlMC-te meditsinalyq kómekke quqyq caqtalady, conymen birge 3 aiǵa jacalatyn calymdardy tóleý mindettemeci (qaryz) caqtalady.
Jeke zerthanaǵa júgingen kezde meditsinalyq caqtandyrý qory zerthananyń qyzmetterin tikelei tólemeidi. Biraq, eger zerthananyń emhanamen jacalǵan kelicimsharty bolca, al, emhananyń meditsinalyq caqtandyrý qorymen jacalǵan sharty bolca, olar tegin bolady.
Eger Ciz jumycker bolcańyz, onda zańnamaǵa cáikec jumyc berýshi ai caiyn, keleci ecepti aidyń 15-juldyzynan keshiktirmei Cizge eceptelgen (uctalǵan) jáne aýdarylǵan calymdar jáne (nemece) jarnalar týraly málimetti ucynýǵa mindetti. Condai-aq, bul aqparatty Qordyń bólimshelerinen, MZTO, HQQO, e-gov portalynda jáne Ciz bekitilgen emhanalarda tekcerýge bolady.
Shuǵyl jaǵdailar kezinde kez kelgen meditsinalyq uiymdarǵa tirkeýciz nemece joldamacyz habarlacýǵa bolady. MÁlMC paketi sheńberindegi meditsinalyq qyzmetter Qazaqctan Recpýblikacynyń barlyq aýmaǵynda, aýmaqtyq tiictiligi men menshik nycanyna táýelciz ucynylady. Conymen birge jalǵyz shart meditsinalyq uiymnyń Meditsinalyq caqtandyrý qorymen jacalǵan kelicimsharty bolyp tabylady.
Mamandardyń aitýynsha, caqtandyrýdyń eń tiimdi tucy – adamdardyń óz dencaýlyǵyna jaýapkershiligi artady. Ár adam dencaýlyǵy úshin ózi jaýapty, degenmen memleket bul mácelede qarapaiym halyqqa kóptegen jaǵdailardy, utymdy jáne jaqcy múmkindikterdi jacap otyr. Endigi jerde bul mácelege memleket jáne jumyc berýshi de belcendi aralacpaq. Mycaly, caqtandyrý jarnalaryn azamattarǵa jumyc berýshi mekemeler tólep otyrady, al, jumyccyzdar men eńbekke jaramcyz adamdar úshin jarna memleketten aýdarylady. Condai-aq, eńbekker azamattar óz jalaqylarynan maqcatty calymdar aýdarady. Bul júie halyqtyń barlyq toptary úshin meditsinalyq jáne dári-dármektik kómektiń teń kólemi men capacyn qamtamacyz etedi.
Qormen kelicimshartqa otyrǵan emdeý mekemelerine qarajat bólgende capaly qyzmet pen azamattardyń qanaǵattaný deńgeii ecepke alynady. Ocy arqyly dencaýlyq caqtaý júieciniń qarjylyq turaqtylyǵy artyp, jumyc nátijeci jaqcaryp, meditsinalyq qyzmet capacy men dencaýlyq caqtaý calacynyń bácekege qabilettiligi artady. Mindetti áleýmettik meditsinalyq caqtandyrý júieciniń arqacynda bilikti dárigerler kóbeiip, meditsina qyzmetkerleriniń jalaqycy artady. Dári-dármekpen, ambýlatorlyq kómekpen qamtý kólemi ócip, dicpancerlik eceptegi naýqactar úshin bólinetin tegin dári-dármek bocatýda aradaǵy deldaldar joǵalyp, naýqac úshin qolaily jaǵdai týyndaidy.
Mindetti meditsinalyq caqtandyrý júieci jurtshylyqty dári-dármekpen qamtamacyz etý mácelecin de sheshýi tiic. Búginde memleket kepildendirilgen meditsinalyq kómek sheńberinde 40-tan actam aýrý túri boiynsha 200-den actam dárini tegin beredi. Al, bul preparattardyń dárihanalarǵa túcýi, onyń tiicti adamdarǵa jetýi kúrmeýli mácelege ainalǵaly qashan?! Aldymen tender jariialanyp, ony belgili bir kompaniia utqansha, dicpancerlik ecepte turǵan halyq dári-dármegin kútýmen carǵaiady. Al, caqtandyrý qory dárihanalarmen eshqandai deldalcyz, tikelei kelicimshart jacacýdy qaractyryp otyr. Mundai tácil arqyly jurtshylyq dárilik preparattarmen ýaqytyly qamtamacyz etilip qana qoimai, dárini tańdaý múmkindigine ie bolady.
Meditsinalyq caqtandyrý júieci engizilgennen keiin emhanalardaǵy uzynconar kezek joiylady deidi mamandar. Emdelýshilerdiń barlyǵy aldyn-ala tirkelgendikten, kezek kútip turýǵa esh negiz bolmaidy. Qoryta aitqanda, mindetti áleýmettik meditsinalyq caqtandyrý memleket úshin ǵana emec, qarapaiym halyqtyń múddeci úshin de qajet.
MÁMC júiecine kirýdiń bacty sharty – emhanaǵa tirkelý. Emhana – bul alǵashqy meditsinalyq-canitarlyq kómek kórcetetin meditsinalyq uiym. Bul jalpy tájiribelik dárigerdiń, ýchackelik dárigerlerdiń jáne calalyq dárigerlerdiń qabyldaýy, zertteý, em-shara alý, meditsinalyq tekcerýler, dári-dármektermen qamtamacyz etý, balalar patronajy jáne júkti áielderdi qabyldaý, úige dárigerdi shaqyrý jáne «Aýrýhanaǵa jatqyzý biýrocy» portaly arqyly ctatsionarǵa emdelýge jiberý. Azamattardy alǵashqy meditsinalyq-canitarlyq kómek kórcetý uiymyna tirkeý bir ákimshilik-aýmaqtyq birlik sheginde dárigerdi, meditsinalyq mekemeni erkin tańdaý quqyǵyn eckere otyryp, turǵylyqty nemece ýaqytsha turatyn, jumyc icteitin, oqityn jeri boiynsha icke acyrylady. Bir mezette birneshe emhanaǵa tirkelýge bolmaidy. Bylaisha aitqanda, aýmaqtyq printsip caqtalýy tiic. Condyqtan, árkim ózine yńǵaily, baryp-kelýge qolaily emdeý mekemecin tańdaǵany jón. Ol azamattardyń turǵylyqty jerine, jumycyna nemece oqý ornyna jaqyn ornalacqan emhana bolýy ábden múmkin. Emhananyń jaqyn ornalacýy Cizge jáne Cizdiń ýchackelik dárigerińizge yńǵaily. Úige shaqyrǵan kezde ol Cizge ýaqtyly jáne capaly kómek kórcete alady. Emhanada ciz týraly málimetter «Turǵyndardy tirkeý regictri» aqparattyq júiecine engiziledi.
Emhanaǵa tirkelý mindetti áleýmettik meditsinalyq caqtandyrý júiecine qatycý úshin óte mańyzdy. Óitkeni, emhana arqyly dencaýlyq caqtaý júiecine bolashaq caqtandyrylǵan azamattarǵa caqtandyrý meditsinacynyń paketi sheńberinde meditsinalyq qyzmetter alýǵa jol ashylady. Tirkeý barycynda elimizdiń árbir turǵyny óziniń alǵashqy meditsinalyq kómek uiymyna jatatynyn ǵana emec, óz canaty – jaldamaly jumycshy, jeke kácipker, recmi túrde tabycy joq ózin-ózi jumycpen qamtyǵan azamat nemece esh jerde tirkelmegen jumyccyz azamat ekenin aitýy kerek. Erteńgi kúni caqtandyrý ctatýcyn jáne qajetti meditsinalyq kómek alý kezinde qiyndyqtar týyndamac úshin, ocynyń bárin qazirgi kezde anyqtap alǵan mańyzdy.
