Baq.kz agenttigi Qazaq radiosynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan suhbattar seriiasyn jalǵastyrady. Kelesi qonaq – Qazaq radiosynda 40 jylǵa jýyq diktor bolǵan Uljan Parmashqyzy.
- Uljan apai, qazaq «myńnyń túsin bilgenshe, birdiń atyn bil» deidi. Sizdiń atyńyzǵa qanyq halqyńyz, ómirbaianyńyzdan habarsyz ekeni anyq. Endeshe, áńgimeni ózińizben tanysýdan bastasaq...
- Men 1947 jyly Jambyl oblysy Jýaly aýdany Yntymaq aýylynda dúniege keldim. Sol óńirdegi Shaqpaq ata aýylynda Saǵyndyqov atyndaǵy orta mektepti bitirgennen keiin Almatydaǵy óner institýtyna túsip, ony 1970 jyly ártis bolyp bitirdim ǵoi. Sol jyldan bastap Qazaq respýblikalyq radiosynda 40 jyl diktor bolyp qyzmet ettim.
- Demek ýniversitetti bitire sala, birden radioǵa kelgen ekensiz ǵoi?
- Iá, Respýblikanyń túkpir-túkpirinen keletin habarlarmen qosa, óner, taǵy da basqa sala jaiynda radiokompozitsiialar jasaityn edik. Ol – uly jyraý Jambyl Jabaev, qazaq topyraǵynan shyqqan asa tanymal saiasi jáne mádeniet qairatkeri Iliias Omarov, qazaqtyń betke ustar aqyndary Muqaǵali Maqataev pen Jumeken Nájimedenov, alashtyń ardaqtysy Ahmet Baitursynuly, halyq batyry Baýyrjan Momyshuly, jazýshy-aýdarmashy Qurmanbek Saǵyndyqov, tamasha ǵalym Músilim Bazarbaev, jasyndai jarq etken Baýyrjan Úsenov, jazýshy Dúkenbai Dosjan jáne taǵy basqa da talant ieleri jaily «Qalamger» habary boiynsha jasalǵan radiokompozitsiialar edi. Osy eńbegimniń arqasynda Qazaqstan Mádeniet ministrliginiń birneshe márte «Qurmet» gromotasymen marapattaldym, halyqaralyq Jambyl syilyǵynyń laýreaty atandym, Teleradio baiqaýynyń «Altyn juldyz» iegeri, jeztańdai diktor Ánýarbek Baijanbaev atyndaǵy jáne aqyn Ábdirashtyń Jarasqany atyndaǵy syilyqtyń laýreaty boldym. Búgingi tańda ózim týyp-ósken Jýaly aýdanynyń qurmetti azamaty atanyp otyrmyn.
- Bir sózben aitqanda elime etken eńbegim elendi deisiz ǵoi?
- Árine, halqyńa qylǵan qyzmetiń erte me kesh pe baǵalanbai qoimaidy.
- Endi áńgime arnasyn qyryq jyl ǵumyryńyzdy arnaǵan qasietti qara shańyraqqa qarai bursaq...
- Qazaq radiosy men úshin óte qasterli uǵym. Óitkeni sanaly ǵumyrymnyń 40 jylǵa taiaý saliqaly sátteriniń deni osy uiymnyń qasietin saralaýdan turady. Ózine de tabany kúrektei 100 jyl tolyp otyr. Bul bir ǵumyr úshin kóp ýaqyt kóringenimen, tarih úshin áp-sáttik merzim.
Asharshylyqtyń ashy zapyrany, qýǵyn-súrginniń qym-qýyt soqpaqtary, alapat soǵystyń ókpek jeli – bári de osy radio arqyly elge jetip jatty. Bári de taspalanǵan tarih.
- Demek, radio – zaman tynysy, dáýir úni deisiz ǵoi?
- Dál solai. Onyń bir ǵana «Altyn qorynyń» ózin alaiyq. Kimderdiń úni, kimderdiń daýysy joq deisiz?! Sol daýystar men áýender bizdiń býynnyń, keiingi tolqynnyń júregine jaqyn únder boldy. Milliondardyń minderi – Qazaq radiosy – Respýblika mádenietiniń bel omyrtqasy, úkili úni. Sýsap otyrǵan halyqty aǵyl-tegil habarǵa, jańalyqqa qandyrǵan bastaý bulaǵy. Ol dúniege kelgen kezde qazaq áli túgel saýatty da emes, hat tanymaityndar, qaǵaz ustamaityndar kóp edi. Ondai qaýym úshin radio tek jarshy bolyp qana qoimai, aǵartýshy da bola bildi.
- Siz radioǵa kelgen sonaý 70-jyldar bul qara shańyraq qazaq rýhaniiatynyń marqasqalary at basyn tirer aqordasy ispetti edi?
- Ál-Farabi babamyz óz traktattarynyń birinde «Uly dańq eshqashan qulamaityndarǵa emes, qulai júrip óz aiaǵynan qaita turǵandarǵa keledi» - degen eken. Sol sekildi ulttyq aqparattyń qasterli ordasy – Qazaq radiosy da túrli kezeńderde elmen birge basqa túsken náýbetti keship, elmen birge eńse kóterip otyrdy ǵoi. Jańa óziń aityp otyrǵandai, osynaý qasietti shańyraqtyń biik minberine jyr alyby Jambyl, qara sózdiń qaiyǵy Muhtar Áýezov, qazaq ǵylymynyń atasy Qanysh Sátbaev, kúi perishtesi Dina, elimizdiń dańqty uldary Baýyrjan Momyshuly, Málik Ǵabdýllin, kúmis kómei Kúlish, t.b. qatarly ult múddesi jolynda aianbai ter tókken halqymyzdyń kóptegen aiaýly ul-qyzy jii kóterilip, kókeikesti sózderin kópshilikke arnady.
Aqiyq aqyn Muqaǵali Maqataev, ataqty ánshi Ermek Serkebaev, talantty sahna sańlaǵy Zámzágúl Sháripova qatarly aǵa-ápkelerimiz áýeli kópshilikke radio-diktor retinde tanylǵan.
Qazaqtyń nebir korifeileri – ziialylary, akademikter, ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, ártister keletin ol kezde. Kúndei kúrkiregen Syrbai aǵany, Muqaǵalidy, Jumeken men Safýandy, Ǵafý aǵany osy radionyń mańynan jii kóretin edik. Shámshi aǵa men Ábilahat Espaev ta osy radiodan tabylatyn. Bir qyzyǵa sol kezde qazaqtyń igi jaqsylary birin-biri izdep júretin. Bir-birin kórýge, áńgimelesýge, syrlasýǵa qushtar bolatyn.
- Uljan apai, radio ardagerleri arasynda erteden qyzmet istegen jandardyń biri ózińiz ekensiz. Tipti áigili Mina apamyzdyń qasynda da onshaqty jyl birge júripsiz. Radio tarihy jaily, qurylǵan kezi týraly aitýshy ma edi sol kezdegi úlkender?
- Óz bolmysymen eresen is tyndyryp kele jatqan bul qara shańyraq – Qazaq radiosy – árbir kózi ashyq, kóńili oiaý qazaqqa etene tanys. Ár sáti, ár mezeti eleýli oqiǵalarǵa toly. Týǵan elimiz úshin, óz ana tilimiz úshin aýadai qajet.
Bilikti maman ǵalymdarymyzdyń muraǵattardy aqtaryp, zertteýleriniń nátijesinde radio úniniń alǵash qazaq aspanyna, áýe tolqynyna shyqqan sáti naqty anyqtaldy. Sol kezdegi Qazaq Ortalyq atqarý komitetiniń memlekettik radio ashý jónindegi qaýlysy 1921 jylǵy 29 qyrkúiekte qabyldanǵan eken. Jáne bir qýanarlyǵy bul ideianyń basynda alashtyń ardaqty azamattarynyń biri – Ahmet Baitursynuly tur emes pe?!
Qazaq radiosy el basyna kún týǵan nebir aýyr kezeńderde, ásirese Ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldarynda eresen ról atqardy ǵoi. Keńes áskeriniń nemis-fashist basqynshylarymen soǵysynyń betalysyn, qiian-keski urystardyń habaryn, jer-jahanda bolyp jatqan basqa da jańalyqtardy, qalada da, dalada da kóshe-kóshede ózderi qoldan ilgen baǵana basyndaǵy úntaratqyshtar (radioreprodýktor) arqyly estip, bilip otyrdy ǵoi ol kezde. Soǵystan keiingi aýyr kezeńde de radio jurtqa aqparat taratýmen ǵana shektelmei, eldiń eńsesin kóterip, erteńge degen senimin arttyrýmen boldy. Mal-jannyń amandyǵynan keiin «ne habaryń bar?» dep suraityn dala turǵyndary úshin bul naǵyz umytylmas oqiǵa edi.
Keshegi Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń bastalǵany týraly sýyq habardy da, sol soǵystyń aiaqtalǵany týraly qýanyshty habardy da jurt jinalyp, osy kóshe radiosynan estigen. Osynaý baitaq dalany tek radio ǵana igere aldy. Sodan jyldar ótken saiyn ómir ózgere berdi. Bailanys tehnikasy da jańara tústi. Kóshedegi radio endi úi-úige kirdi, tórden oryn aldy. Endi otbasy adamdary birge tyńdaityn boldy. Al shaǵyn, qolǵa ustap júrýge yńǵaily tranzistorlar shyqqannan keiin radio árbir adamnyń jeke syrlasyna, oisha sóilesetin muńdasyna ainaldy.
Ótken ǵasyrdyń ǵalamat daýystaryn estitin boldyq. Ámire men Isanyń, Kúlásh pen Shabaldyń, Ermektiń, diktor Baijanbaevtyń únderi halyq qulaǵynda qalyp, sanasyna sińdi. «Altyn qorda» qanshama jazýshylardyń, ǵalymdardyń daýystary, únderi sózderi qaldy. Baǵalai baǵalai bilsek bul jádigerler qazaq úshin baǵa jetpes bailyq.
- Radiony radio etip turǵan – mikrofon sekildi, meniń oiymsha.
- Durys aitasyń. Mikrofon degen keremet qasietti kúsh. Al radionyń qasieti – seniń úiińnen tór izdemeidi, seniń ýaqytyńdy almaidy. Ony sen sharýańdy tyndyryp júrip te tyńdai beresiń. Bul – radionyń qudireti, ereksheligi. Tyńdaitynyń – diktordyń úni, daýysy.
- Diktor demekshi, ómir boiy diktorlyqpen ainalystyńyz ǵoi, osy týraly aityńyzshy?
- Diktor – habar daiyndaýshy redaktor men radio tyńdaýshynyń arasyndaǵy dáneker, bar jańalyqty jetkizýshi adam.
Jan álemińizdi baýrap, ádemi sezimge bóleitin daýystyń áserinen kópke deiin aryla almai, qaita-qaita tyńdaýǵa qushtar etip qoiatyn qońyr ún bolady. Shyǵarmashylyq degenimiz adamǵa eshqandai dári-dármekti, kúsh-qýatty kerek etpei-aq, ǵajaiyp sátti bastan ótkerýge múmkindik beretin, tilmen aityp jetkize almaityn tylsym bir dúnie.
Daýys yrǵaǵyn oryndy paidalaný, mátinniń qai tusyna asa mán berilýi kerek, qai sózge ekpindi erekshe túsirgen durys, osynyń bárine asa zeiin qoiyp, tarazylap almaiynsha, habardyń bar bolmysyn tyńdarmanǵa jetkizý qiyn.
Diktorlyq – jasyrynatyn jeriń joq, el aldyndaǵy kásip. Asa jaýapkershiligi mol, qiyn da, qyzyqty eńbek. Sál múlt ketseń kópshiliktiń kóńilin qaldyrýyń múmkin. Ári ony kirpiiaz tyńdaýshy keshire de bermeidi. Jaratýshy iemiz adamzat balasyna daryn ba, álde qabilet pe, áiteýir bir nársege beiim qasiet syilaityn sekildi.
Radio diktorlarynyń sóilep turǵan daýysyn ǵana estip, sol daýys arqyly sanańyzda beine jasaisyz, oisha sýret salasyz, minez-qulqyn saralaisyz. Daýys ereksheligi sol – bári bilinip turady. Daýys arqyly sizdiń úidiń bir múshesindei saǵyna qaýyshasyz.
Ózim bala kezimde osy ásem yrǵaq pen súikimdi únderdi tyńdap otyryp, ózderi de kelisti, ádemi adamdar shyǵar dep oilaitynmyn. Keiin bilim alyp, eseiip, radio úiine diktorlyqqa qyzmetke ornalasyp, bárimen tanysyp, kózim jetkeni – shetinen daýystary sekildi ádemi adamdardy kórdim.
- Radiodiktorlyqqa qabylaýda qandai talap qoiylatyn edi?
- Radio bolsyn, telearna bolsyn ol kezde ásirese diktorlyqqa jaidan-jai qabyldai salmaidy. «Diktor – radionyń ainasy» deitini de sodan bolar. Onyń da asa jaýapty, joǵary talap, talǵam, kez kelgenniń tisi batpaityn kúrdeli sharttary bolatyny belgili. Qai jyldary bolmasyn radio úiiniń esigin imene ashyp, mikrofonǵa qorqa-qorqa jaqyndaǵan jastardyń aldyńǵy aǵa-ápkelerden kórgeni, túigeni – úlken mektep edi. Olar – Ánýarbek Baijanbaev, Mámbet Serjanov, Myrzabek Qýatbaev, apailar – Mina Seiitova, Qatira Ázimbaeva, Sara Omarhodjaeva, Jańyl Birjanova, Jánel Asqarovalar. Biz osy mektepten úirengen edik. Aldyńǵylar salǵan soqpaqpen júrdik. Ómir sabaqtary úiretti. Ol kisilerdiń bir-birine degen syilastyǵy, nietteri erekshe bolatyn. Bir-birin erkeletip, «Ánesh», «Máke», «Sáke» dep qana sóileitin edi. Osy úlkenderdiń ishinde surapyl soǵysqa qatysqan tek Ánýarbek aǵa bolatyn. Sansyz urystyń birinde basyndaǵy kaskasyn oq tesip, aýrýhanaǵa túsedi. Uzaq emdelip, elge 1943 jyly qaitady. Sol kezde Almatynyń kishkentai radio úiinde habar júrgizip tek Mina apai ǵana otyrady. Sol jyldary halyqqa alǵashqy habarlardy jetkizgen – Mina Seiitova apamyz. Soǵys kezi ǵoi. Ánýarbek aǵa jumys izdep radio úiine keledi. Soǵys salǵan jarasy áli jazylmaǵan adam aýyr jumysqa jaramaidy. Eń ońtailysy osy bolar dep mikrofon aldyna otyryp, mátin oqýdy bastaidy. Mina apam jiyrma jastaǵy jaraly jaýyngerge izetin jasap, jumysqa qabyldanǵanyn aityp otyratyn.
- Radio ardagerleriniń áńgimesinen Mina Seiitova apamyz jaily jii estimiz. Ol kisiniń Ahmet Baitursynulynyń jien kelini ekenin de bertin bildik. Jalpy Mina apamyz jaily aityp berińizshi?
- Marqum Mina apamyzben sekseninshi jyldarǵa deiin – on jyldai qyzmettes boldym. Qazaq radiosynyń órkendeýine barlyq kúsh-jigerin jumsaǵan kisi edi. Ómiriniń sońǵy kezinde, tipti ár kúni radio úiine kelip, bir ǵana kontsert júrgizip ketetin. Únemi aqylyn aityp otyratyn.
«Seni tyńdap otyrǵan jannyń sanasyna jetkizip, asyqpai, árbir áripti dóńgelentip oqýǵa tyrysyńdar. Ornatqan jerine qorǵasyndai quiyla qalatyn ásem estiletin, ornyqty sóz bar da, qylpyldap ushyp ketkeli turǵan torǵaidai ushqalaq sóz bar. Senderdi radiotyńdarman «ún darabozdary» dep qabyldaidy. Úlgi alady» - deitini esimdi. Iá qazaq halqynyń ulttyq sana-sezimin, dúnietanymyn, óskeleń mádenietin qalyptastyrý kerek. Sol kezde bul bizdiń qasietti boryshymyz bolǵan edi.
- Áńgimeńizge rahmet!
