Búgingi tańdy rýhani jańǵyrýdy sipattaý jáne patriottyq sanany yntalandyratyn ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtýda mektep damýynyń qazirgi kezeńinde bolashaq muǵalimderdiń pedagogikalyq oilaryn qalyptastyrý jumystary kún tártibindegi másele. Oqýshylardyń boiynda ulttyq sanany oiatyp jas urpaq sanasyna týǵan halqyna degen qurmet, súiispenshilik, maqtanysh sezimin uialatyp, ulttyq rýhty sińirýde mektep muǵalimderiniń kóp jyldyq pedagogikalyq jumystarynyń nátijeli damý kórsetkishterin jańǵyrtý qajet.
Elimizdegi oqýshylar, rýhani jańǵyrýdyń negizgi maqsaty tabysty el bolýymyzdyń kepili ekenin bilip ósip keledi. Bul turǵydan kelgende ustazdar qaýymy óskeleń jas oqýshylardy tárbieleýde, otandy súiýge, qurmettep qasterleýge, óz elin, tegin tarihyn bilýge degen sanasyn oiatyp, oqýshylarǵa patriottyq, estetikalyq, adamgershilik tárbie berý, óz oi-pikirin bildire alatyn oqýshylardy tárbieleý jumystaryn qolǵa alǵan.
Búgingi zamanda bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oiaý bolýǵa umtylý – bizdiń qanymyzda bar qasiet. Bilimniń shyraǵy jalpyǵa ortaq bolýǵa tiis. Aqparattyq dáýirde kásibin neǵurlym qinalmai, jeńil ózgertýge qabiletti, asa bilimdar adamdar ǵana tabysqa jetedi.
Mektep damýynyń qazirgi kezeńinde bolashaq muǵalimderdiń pedagogikalyq oilaýyn qalyptastyrýda tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Elimiz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaiym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júiesinde bilimdi bárinen biik qoiatyn ult qana tabysqa jetedi.
Elimiz jańa tarihi kezeńge aiaq basty. Elbasynyń jyl saiynǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda jáne óz maqalalarynda Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy bastalǵanyn jariialady. Osylaisha biz qaita túleýdiń airyqsha mańyzdy eki protsesi – saiasi reforma men ekonomikalyq jańǵyrýdy qolǵa aldyq. Bizdiń maqsatymyz aiqyn, baǵytymyz belgili, ol – álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý.
Bul maqsattarǵa jetý jolynda mektep damýynyń qazirgi kezeńinde bolashaq muǵalimderdiń pedagogikalyq oilaýyn qalyptastyrý asa qajet.
Mektep damýynyń qazirgi kezeńinde bolashaq muǵalimderdiń pedagogikalyq oilaýyn qalyptastyrýda rýhani jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi. Onyń eki qyry bar birinshisi ulttyq sana-sezimniń kókjiegin keńeitý, ekinshisi ulttyq bolmystyń ózegin saqtai otyryp, onyń birqatar sipattaryn ózgertý.
Mektep damýynyń qazirgi kezeńinde bolashaq muǵalimderdiń pedagogikalyq oilaýyn qalyptastyrý boiynsha «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn mynadai tórt kishi baǵdarlamaǵa «Tárbie jáne bilim», «Rýhani qazyna», «Atameken» jáne «Aqparat tolqyny» dep bólinip, jobalar men is-sharalardy bekitýge bolady. Muny ekonomikalyq jaǵynan alyp qaraǵanda jalpy jobaǵa mynansha qarjy ketedi. Onyń ishinde «Tárbie jáne bilim» boiynsha quny 1 milliard 948 million teńgege baǵalanǵan 27 jobany júzege asyrý josparlanyp otyr. «Rýhani qazyna» baǵdarlamasy aiasynda 23 joba qolǵa alynady. Jobanyń quny — 84,4 million teńge. Sondai-aq, «Atameken» baǵdarlamasy boiynsha eki birdei iri joba iske qosylady. Quny — 2 milliard 855 million 647 myń teńge. Al «Aqparat tolqyny» aiasynda málimetter taratylyp jatyr. Bul atqarylatyn jumystardyń barlyǵy bolashaq pedagog kadrlardyń ǵylymi potentsiialynyń damýyna, oilarynyń qalyptasýyna óz septigin tigizedi.
Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy el damýynyń jarqyn úlgisi men naqty qadamdaryn kórsetetin keleli oi, saliqaly pikir, batyl sheshimderge qurylǵan mańyzdy qujat. Bul maqalada sanany jańǵyrtý, ulttyq bolmystan, ulttyq kodtan aiyrylyp qalmai, ony álemdik qundylyqtarmen úilestirip, Qazaqstannyń igiligine jaratý jolyndaǵy maqsat-múddeler týraly ózekti másele kóterilip otyr. Onda el Prezidenti Qazaqstan úshin qaita túleýdiń aiyryqsha mańyzdy eki úderisi – saiasi reforma men ekonomikalyq jańǵyrýdy qolǵa ala otyryp, birtutas ult bolý úshin bolashaqqa qalai qadam basatynyn jáne buqaralyq sanany qalai ózgertetini jóninde alysty boljaityn kózqarastarymen bólisedi. Elbasynyń bul maqalasynda qazirgi Qazaqstannyń basty rýhani qundylyqtary aiqyn kórinis tapqan. Bul – maqala ǵana emes, mazmuny tereń, aýqymy óte keń, ult rýhaniiatyn HHI ǵasyr biigine kóteretin rýhani jańǵyrý baǵdarlamasy deýge bolady. Elbasy ǵylym, bilim, mádeniet pen tarihty tutastai qamtityn ulttyq rýhani jańǵyrý baǵdarlamasyn halyq nazaryna usynyp otyr. Memleket basshysy HHI ǵasyrdaǵy jańa ulttyń, jańa qazaqtyń fenomenin anyqtap berip otyr. Ári osy jańa dáýirdegi ulttyń rýhani jańǵyrý jolynyń alty baǵdaryn usynǵan.
Elbasynyń maqsaty – ulttyń uly muratyn pash etý. Ol – Uly Dala eliniń boiynda belgili tarihi sebeptermen qalǵyp ketken pragmatizmdi oiatý arqyly ulttyq, qoǵamdyq oiǵa, iske silkinis ákelý, táýelsiz eldiń sanasy men aǵzasyn otarshyldyq, kembaǵaldyq, boikúiezdik kompleksterinen tutastai aryltý. Memleket basshysy qazaqtyń ejelgi «dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» qaǵidasyn myqtap ustanýǵa shaqyrady: «Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaityn eki erejeni túsinip, baiybyna barǵanyn qalaimyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádeniet saqtalmasa, eshqandai jańǵyrý bolmaidy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek». Memleket basshysy nusqap otyrǵan ulttyq biregeilikti saqtai otyryp, zaman aǵymyna qarai onyń sipattaryn ózgertý, «bilim kýltin» qalyptastyrý, memleket pen qoǵamdy revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq jolmen damytý, eń bastysy, sananyń ashyqtyǵyn, iaǵni álemdik ozyq jańalyqtarǵa, ǵylym-bilimge qushaqty aiqara ashý ideialary ulttyń rýhani-mádeni qalyby bolmaq. Ári jańa dáýir synaqtaryn básekelik qabileti erekshe el ǵana eńsere alady. Osy turǵyda Elbasynyń memleket pen qoǵam aldyna qoiyp otyrǵan naqty mindetteri rýhani saladaǵy túbegeili reformalardyń bastaýyna ainalaryna kúmán joq.
Latyn álipbiine kóshý – Máńgilik Eldiń rýhani jańǵyrýynyń basy bolsa, «Týǵan jer» baǵdarlamasy jańa ǵasyrdaǵy álemdik, óńirlik, ishki-syrtqy táýekelderge qarsy tura alatyn otanshyldyq tárbieniń, ultjandylyqtyń kepili bolmaq. Sondai-aq«Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» jobasy jalpyulttyq qasietti oryndardy jáne asa qasterli jerlerdi saqtaýǵa, ári eldegi týristik infraqurylymdy damytýǵa múmkindik beredi. «Jahandaǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet» jobasyn iske asyrý Qazaqstandy óz shyǵarmashylyǵy arqyly dúnie júzine tanytatyn kóptegen talanttarǵa jol ashady.
«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy búgingi zamandastarymyzdyń túrli salalardaǵy jetistikterin dáripteýdi qamtamasyz etedi jáne jastardy adamgershilikke tárbieleýdiń jarqyn úlgisi bolady. Bul tapsyrmalar memlekettiń jáne azamattyq qoǵamnyń barlyq ideologiialyq jumysynyń orta merzimdi perspektivadaǵy negizi bolady.
Sondai-aq, Elbasy óz maqalasynda qazirgi jahandaný zamanynda ulttyq biregeilikti saqtap qalý, órkeniettiń jaqsysyn alyp, jamanynan jirený jóninde óte qundy pikirler aitty. Endigi mindet – osy aitylǵandardy iske asyrý jolynda aianbai eńbek etý.
Joldaýda qozǵalǵan baǵyttardy keńinen tarqatyp, kópke túsinikti, rýhani jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan qujat dep bilemiz. Maqalany oqi otyryp, onyń árbir sóileminde búginimiz ben bolashaǵy jarqyn Qazaqstanǵa aparatyn naqty jospar, maqsat kórsetilgeni túsinikti. Elimizde áleýmettik – ekonomikalyq, saiasi reformalar jaqsy júzege asýda. Eger qoǵamnyń damý kilti bilimdi adamdardyń jańasha qyzmet atqarýyn kerek etetin bolsa, sol jańashyl adamdardy, bolashaq qoǵam múshelerine bilim men tárbie berýdi júzege asyratyn mamandar daiyndaityn bizdiń bilim berý uiymdary Elbasy kózdegen baǵyttarǵa laiyqty bolýy tiis.
Alda áli uzaq jol, úlken asýlar bar. Sol asýlar men qiyndyqty jeńý úshin bilektiń kúshi men naizanyń ushy kerek emes. Oǵan tek júrek pen bilim, talant pen talap kerek. Qazaq eliniń abyroiyn asyryp, mereiin ústem eter, álem tańǵalar, talai-talai jańalyq ashar bilimdiler kerek.
Osy Táýelsiz elimizdiń namysyn qorǵaityn, búginimizdi erteńine jalǵaityn, qazaq eliniń erteńi, bolashaǵy úshin jaýap beretin búgingi urpaq ekenimizdi sezineiik.
Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabiǵi bailyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aiqyndalady. Sondyqtan, árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laiyqty qasietterge ie bolýykerek. Mysaly, kompiýterlik saýattylyq, shettilderin bilý, mádeni ashyqtyq siiaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda. Sol sebepti, «Tsifrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádeni jáne konfessiia aralyq kelisim» siiaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy iaǵni barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daiarlaýdyń qamy.
Jańa jahandyq úrdister eshkimnen suramai, esik qaqpastan birden tórge ozdy. Sondyqtan zamanǵa sáikes jańǵyrý mindeti barlyq memleketterdiń aldynda tur. Synaptai syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kútip turmaidy, jańǵyrý da tarihtyń ózi siiaqty jalǵasa beretin protsess. Eki dáýir túiisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeili jańǵyrý jáne jańa ideialar arqyly bolashaǵyn baiandy ete túsýdiń teńdessiz tarihi múmkindigi berilip otyr. Barsha qazaqstandyqtar, jas urpaq jańǵyrý jónindegi osynaý usynystardyń mańyzyn tereń túsinedi dep senemin. Jańa jaǵdaida jańǵyrýǵa degen ishki umtylys – bizdiń damýymyzdyń eń basty qaǵidasy. Ómir súrý úshin ózgere bilý kerek. Oǵan kónbegender tarihtyń shańyna kómilip qala beredi».
Básekege qabilettilik basym zamanda, qazirgi tańda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alady.
Pragmatizm, biz jańǵyrý jolynda babalardan miras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasietterdi qaita túletýimiz kerek. Pragmatizm – ózińniń ulttyq jáne jeke bailyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paidalanyp, soǵan sáikes bolashaǵyńdy josparlai alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoilyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz.
Ulttyq biregeilikti saqtaý ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi. Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebietimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aitqanda ulttyq rýhymyz boiymyzda máńgi qalýǵa tiis.
Bilimniń saltanat qurýy bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oiaý bolýǵa umtylý – bizdiń qanymyzda bar qasiet. Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Sebebi, qundylyqtar júiesinde bilimdi bárinen biik qoiatyn ult qana tabysqa jetedi.
Qazaqstannyń revoliýtsiialyq emes, evoliýtsiialyq damýy bizdiń keshegi tarihymyz bultartpas bir aqiqatqa, evoliýtsiialyq damý ǵana ulttyń órkendeýine múmkindik beretinine kózimizdi jetkizedi.
Sananyń ashyqtyǵy birinshiden, adam jer sharynyń ózine qatysty aýmaǵynda jáne óz eliniń ainalasynda ne bolyp jatqanyn túsinýge múmkindik beredi. Ekinshiden, ol jańa tehologiianyń aǵyny alyp keletin ózgeristerdiń bárine daiyn bolý degen sóz. Úshinshiden, bul – ózgelerdiń tájiribesin alyp, eń ozyq jetistikterin boiǵa sińirý múmkindigi.
Rýhani jańǵyrý jarqyn bolashaqqa baǵdar jolynda mańyzdy qadam bolyp tabylady. Árbir qazaqstandyq ony túsinýi kerek. Jáne bul ideiany halyq arasyna keńinen taratý qajet.
Súndet Smahanuly
