QR Ulttyq banki tóraǵasynyń orynbasary Áliia Moldabekova 2021 jyly teńge baǵamyna áser etken negizgi faktorlar men 2021 jylǵy jeltoqsandaǵy valiýta naryǵyndaǵy jaǵdai týraly túsinik berdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Qarashanyń sońy men jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinde «omikron» shtammy týraly jańalyqtar men munai baǵasynyń bir barrel úshin 65,7 dollarǵa deiin kúrt tómendeýi aiasynda teńge beirezidentterden qatty qysym kórip, halyq pen zańdy tulǵalardyń joǵary suranysyna ie boldy. Jeltoqsanda saýda-sattyq kólemi rekordty 4,26 mlrd AQSh dollaryna jetti. Damyǵan elderge kapitaldyń jahandyq áketilýi aiasynda shetel investorlarynyń teńge boiynsha kerri-pozitsiialardan shyǵýy jeltoqsanda kúsheiip, shetel valiýtasyna ósken suranysqa áser etti. Bir aida sheteldik investorlardyń salymdary 200 mlrd teńgege (shamamen 452 mln AQSh dollary) edáýir tómendedi. Osylaisha, bizdiń esepteýimiz boiynsha, 2021 jylǵy sońǵy eki aida beirezidentter tarapynan teńge boiynsha pozitsiialardy jabý úshin shetel valiýtasyna suranys kólemi 1 mlrd AQSh dollarynan asty», - dedi Á. Moldabekova.
Onyń aitýynsha, jeltoqsanda valiýta naryǵyndaǵy belsendiliktiń artýy kásiporyndar men halyq suranysynyń ósýine bailanysty boldy. Jyldyń sońyna taman kompaniialarda biýdjetti igerýdiń, tólemderdi júzege asyrýdyń belsendi kezeńi oryn aldy, bul importqa, tiisinshe shetel valiýtasyna suranysty qoldady.
«Bizdiń esepteýimiz boiynsha, jeltoqsanda halyq tarapynan qolma-qol shetel valiýtasyna suranys kún saiyn keminde 30 mln dollardy qurady. Jeltoqsannyń jekelegen kúnderinde valiýta naryǵyndaǵy ahýal joǵary suranyspen jáne óte shekteýli usynyspen sipattaldy. Buǵan deiin biz jeltoqsannyń basynda Ulttyq bank tarapynan interventsiia júrgizileti týraly aitqan bolatynbyz. 2 jáne 3 jeltoqsanda beirezidentter tarapynan aitarlyqtai suranys aiasynda valiýta naryǵyndaǵy ahýaldy turaqtandyrý úshin Ulttyq bank valiýtalyq interventsiia júrgizdi, sondai-aq jeltoqsannyń sońǵy kúni jeke jáne zańdy tulǵalar tarapynan suranys pen shetel valiýtasyn satýshylardyń is júzinde bolmaýy aiasynda teńgeni turaqsyzdandyratyn aýytqýlardy boldyrmaý maqsatynda QR UB valiýtalyq interventsiia júrgizdi. Jalpy, Ulttyq banktiń 2021 jylǵy jeltoqsandaǵy interventsiialarynyń kólemi 252 mln AQSh dollaryn qurady», - dep túsindirdi UB ókili.
Ekinshi jaǵynan, jeltoqsanda Ulttyq qor qarajatyn biýdjetke transfertter bólý jáne kvazimemlekettik sektor tarapynan shetel valiýtasyn satý úshin konvertatsiialaý operatsiialary teńgege qoldaý kórsetti. Eksporttaýshylardyń jeltoqsandaǵy salyq aptasy ishinde satýy da shetel valiýtasyn usynýdy qoldady. Aidyń qorytyndysy boiynsha teńge baǵamy 431,80 teńgege deiin nemese 0,6%-ǵa qalypty túrde nyǵaidy.
«Jalpy, 2021 jyly teńge baǵamy munai baǵasynyń ósýine qaramastan, 2,6%-ǵa álsiredi. Shetel valiýtasyna suranystyń negizgi ósý sebepterine toqtalyp óteiin. Birinshiden, negizgi sebep – keiinge qaldyrylǵan suranys pen ekonomikalyq belsendilikti qalpyna keltirý aiasynda importtyń ósýi. Valiýta naryǵyna negizgi qysymdy tutyný importy kórsetedi. Aldyn ala derekter boiynsha, biylǵy 11 aida tutyný taýarlarynyń importy 2 mlrd AQSh dollaryna nemese 2020 jylǵy 11 aiǵa qatysty +22%-ǵa jáne 2,4 mlrd AQSh dollaryna nemese 2019 jylǵy pandemiiaǵa deiingi uqsas kezeńmen salystyrǵanda +27%-ǵa ósti. Aralyq taýarlar men óndiris quraldarynyń importy ishinara sheteldik investitsiialarmen qarjylandyrylady. Sondyqtan onyń valiýta naryǵyna áseri onsha mańyzdy emes», - dedi ol.
Ekinshiden, bul – aqsha bazasynyń ósýi. Aqsha bazasynyń keńeiýi tutynýshylyq kreditteý arqyly aqsha massasyn kóbeitedi, nátijesinde tutyný taýarlary importynyń ósýine alyp keledi. Daǵdarysqa qarsy sharalar men jeńildikpen kreditteý baǵdarlamalary turǵysynda qarajat bólý aiasynda aqsha bazasy 2020 jyldyń basynan bastap 11 trln teńgege deiin 1,6 ese ulǵaidy, ósý 4,1 trln teńgeni qurady.
Úshinshiden, Memleket basshysynyń zeinetaqy jinaqtaryn merziminen buryn alý jónindegi bastamasyn iske asyrý kóptegen azamattarǵa turǵyn úi jaǵdailaryn jaqsartýǵa jáne buryn alynǵan ipotekalyq kreditterdi óteýge múmkindik berdi. Biraq bul qarajatty túpkilikti alýshylar, iaǵni qurylys kompaniialary men jyljymaityn múlikti satqan jeke tulǵalar alǵan qarajatynyń orta eseppen 40-50%-yn (2,5 - 3 mlrd dollar) import pen shetel valiýtasyna baǵyttaǵanyn atap ótken jón. Qurylys kompaniialary tarapynan bul – qurylys materialdary men jabdyqtarynyń importy, al jeke tulǵalar tarapynan bul – tutyný importy men shetel valiýtasyn satyp alý. Tórtinshiden, dollarmen salymdar kóleminiń ósýi. 2021 jylǵy 11 aidyń qorytyndysy boiynsha dollarlandyrý deńgeii is júzinde ózgermegenine jáne 37,2-37,3% deńgeiinde turǵanyna qaramastan, valiýtalyq salymdar kóleminiń 1,4 trln teńgege ósýi baiqalady. Bul rette qarastyrylyp otyrǵan kezeńde aiyrbastaý baǵamynyń álsireýine bailanysty baǵamdyq qaita baǵalaý shamamen 250 mlrd teńgeni qurady. Shetel valiýtasyndaǵy salymdardyń naqty ósýi 1,1 trln teńgeni nemese 2,6 mlrd AQSh dollaryn qurady», - dedi Á. Moldabekova.
«Besinshiden, damyǵan elderde monetarlyq saiasatty kúsheitýdiń bastalýy, AQSh dollarynyń nyǵaiýy jáne damýshy naryqtardan kapitaldyń áketilýi teńgege qysym kórsetti. Joǵaryda atap ótkendei, EM elderi valiýtalarynyń indeksi 2021 jyly 9,25%-ǵa álsiredi.
Jalpy alǵanda, 2021 jyl beirezidentterdiń qazaqstandyq baǵaly qaǵazdarǵa qyzyǵýshylyǵynyń netto-ulǵaiýymen erekshelengenin atap ótkim keledi. Osylaisha, QR MBQ-daǵy beirezidentterdiń úlesi 3,13%-dan 4,26%-ǵa deiin ósti. Olardyń investitsiialarynyń kólemi 2021 jyldyń basyndaǵy 413 mlrd teńgeden 2021 jylǵy qazanda 863 mlrd teńgege deiin ulǵaidy, keiinnen qarasha-jeltoqsanda 595,5 mlrd teńgege deiin tómendedi», - dedi UB ókili.
