Geosaiasi qaqtyǵys aiasynda qarjy naryqtaryndaǵy qubylmalylyq saqtalyp otyr. Bul jaǵdai Qazaqstannyń valiýta naryǵyna qalai áser etkeni jáne naýryzda halyqaralyq rezervter deńgeiiniń ózgerýine ne sebep bolǵany jóninde QRUB Tóraǵasynyń orynbasary Á.M. Moldabekova túsindirip berdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Kapital.kz saityna silteme jasap.
– Áliia Meiirbekqyzy, naýryzda syrtqy naryqtarda jaǵdai qalai qalyptasty?
– Naýryzda álemdik qarjy naryqtaryndaǵy qubylmalylyq tym joǵary boldy. Aidyń birinshi jartysynda aýqymdy sanktsiialyq shekteýler jáne Resei Federatsiiasy men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵystyń ýshyǵýy shikizat taýarlary baǵasynyń tez ósýine jáne jahandyq deńgeide investorlardyń táýekelden bas tartýyna sebep boldy. Aidyń sońyna taman Resei Federatsiiasy men Ýkraina arasyndaǵy kelissózder týraly jańalyqtardyń fonynda shikizat naryǵy úshin kúshti serpin azdap álsiredi.
Kópjyldyq eń joǵary kórsetkish – bir barrel úshin 139 AQSh dollaryna jetkennen keiin munai baǵasy ai sońyna qarai bir barrel úshin 107,9 AQSh dollaryna deiin tómendedi. Altynnyń baǵasy troia ýntsiiasy úshin 2070 dollarlyq eń joǵary kórsetkishten aidyń sońyna qarai 1924 dollarǵa deiin tómendedi. Resei rýbliniń birjalyq baǵamy bir aida bir AQSh dollary úshin 83,2 rýblge deiin 12,1%-ǵa nyǵaiyp, aqpandaǵy tómendeýdi ishinara teńestirdi.
Qańtar-aqpandaǵy quldyraýdan keiin janjaldyń rettelýin kútken aktsiialar naryǵy naýryzdyń sońyna qarai da qoldaý tapty. MSCI World indeksi bir aida 2,52%-ǵa ósti.
Qarqyn alǵan infliatsiia aiasynda AQSh FRJ-nyń kezekti sheshimi naýryzdyń mańyzdy oqiǵalarynyń biri boldy. Sońǵy derekter boiynsha, aqpanda baǵanyń ósýi 4 onjyldyqtaǵy eń joǵary kórsetkishti jańartyp, 7,9% j/j boldy. Osy jaǵdailarda, 16 naýryzda AQSh FRJ 2018 jyldan beri alǵash ret bazalyq mólsherlemeni 0,25-0,5%-ǵa deiin 25 b.t. kótere otyryp, saiasatty kúsheitýge kiristi. Komitet músheleriniń boljamy naqty diagrammaǵa sáikes, biyl taǵy 6 márte kóteriledi dep boljaidy. Osylaisha mólsherlemeniń joǵarǵy shegi jyl sońyna qarai 2% bolýy yqtimal. FRJ-nyń monetarlyq talaptardy odan ári kúsheitýi jónindegi kútý damýshy naryqtardyń valiýtalaryna qysym kórsete otyryp, AQSh dollarynyń jahandyq nyǵaiýyna (bir aida +1,7%) jáne kiristilik qisyǵynyń qysqa merzimdi segmentiniń artýyna (2 jyldyq MBQ bir aida 2,3%-ǵa deiin 90 b.t. artty) yqpal etti.
– Syrtqy naryqtardaǵy qubylmalylyq Qazaqstannyń valiýta naryǵyna qalai áser etti? Ulttyq Bank valiýta naryǵyndaǵy jaǵdaidy turaqtandyrý úshin qandai sharalar qabyldady?
– Bir ai ishinde teńgeniń aiyrbastaý baǵamy syrtqy naryqtardaǵy qubylmalylyqty kórsete otyryp álsireý, sol siiaqty nyǵaiý jaǵyna qarai qozǵalysqa ushyrady. Resei Federatsiiasy men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵystyń kúsheiýi jáne damýshy naryqtardyń valiýtalary men aktivteriniń jahandyq álsireýi teńgege qysym kórsetti. Aidyń ortasynda teńge baǵamy birjalyq saýda-sattyqta 1 AQSh dollary úshin 512,17 teńge belgisine jetti.
Qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne teńge baǵamyn turaqsyzdandyratyn aýytqýlardy boldyrmaý úshin valiýta naryǵyn turaqtandyrý boiynsha birqatar shara qabyldandy. 9 naýryzda Qazaqstan qor birjasynda dollar-teńge juby boiynsha saýda-sattyq frankfýrttyq aýktsion nysanynda ótkizildi. Jalpy alǵanda, naýryzda Ulttyq Bank 990,5 mln AQSh dollaryna valiýtalyq interventsiia júrgizdi. Ulttyq qordan biýdjetke 891 mln AQSh dollary mólsherinde transfertterdi júzege asyrý úshin satý, sondai-aq kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń 233,4 mln AQSh dollary mólsherinde valiýtalyq túsimniń bir bóligin satýy teńgege qoldaý kórsetti.
Qolma-qol shetel valiýtalary naryǵynda naryqtyq baǵam belgileýdi yntalandyrý úshin Ulttyq Bank aiyrbastaý pýnkteri arqyly júrgiziletin operatsiialar boiynsha shetel valiýtasyn satyp alý baǵamynyń satý baǵamynan aýytqý shekgin 2023 jylǵy 1 qańtarǵa deiin qoldanylý merzimimen AQSh dollary úshin – 6 teńgeden 15 teńgege deiin, eýro úshin – 7 teńgeden 20 teńgege deiin keńeitti. Alypsatarlyq suranystyń qysymyn tómendetý, sondai-aq shetel valiýtasynyń shamadan tys áketilýin baqylaýdy qamtamasyz etý úshin Prezidenttiń Jarlyǵymen Qazaqstannan shetel valiýtasynda 10 000 dollardan kóp qolma-qol shetel valiýtasyn syrtqa shyǵaýǵa shekteý engizildi.
Qabyldanǵan sharalardyń nátijesinde jáne geosaiasi shielenistiń salystyrmaly túrde tómendeýine qarai teńge baǵamy shyǵynnyń edáýir bóligin qaitardy jáne bir aida 5,7%-ǵa nyǵaiyp, aidyń sońyna qarai 467 boldy.
Sáýirdiń basynan bastap teńge baǵamy eksporttaýshylar tarapynan satý jáne halyq tarapynan shetel valiýtasyna suranystyń tómendeýi aiasynda nyǵaia túsip, qazir 459,76 (7 sáýirde) deńgeiinde saýdalanyp otyr.
– Ulttyq Bank qolma-qol dollar tapshylyǵyn boldyrmaý úshin qandai sharalar qabyldady? Ulttyq Bank shetel valiýtasyn qandai kólemde jáne qandai kezeńde satyp jatyr?
– Naýryzda bank sektory qolma-qol valiýtany, birinshi kezekte AQSh dollaryn satyp alý men logistikasy kezinde problemalarǵa tap boldy. Qolma-qol valiýtanyń daǵdarysy tek Qazaqstanǵa ǵana emes, búkil Ortalyq Aziia óńirine de áser etti. Halyq valiýtany kóptep satyp aldy jáne shottardan alyp qoidy.
Turaqty ýaqytta ekinshi deńgeili bankter valiýtany Eýropadan, Aziiadan, TMD elderinen óz betinshe satyp alyp, ákelip otyrady. Alaida qalyptasqan jaǵdaidy eskere otyryp, Ulttyq Bank jaǵdaidy turaqtandyrý boiynsha jedel sharalar qabyldady.
Birinshiden, biz bankterge óz qorymyzdan banknottardy kúndelikti satyp otyrdyq. Tek naýryzda ǵana EDB-ǵa shamamen 500 mln AQSh dollar men 80 mln-ǵa jýyq eýro satyldy. Olardy keiin bankter óz bólimsheleri arqyly satty.
Ekinshiden, Ulttyq Bank satylymmen qatar sheteldik jetekshi kontragenttermen jáne logistikalyq kompaniialarmen qolma-qol aqshany jetkizýdiń qosymsha arnalaryn jolǵa qoidy.
Úshinshiden, biz jetkizý máselesin derbes sheshýge múmkindigi joq bankterge keiinnen satý úshin banknottardy satyp alý men ákelýdi derbes júzege asyrdyq. Naýryzda jiyntyǵynda 17 bank banknottardy alýǵa bizge júgindi.
Qazirgi jaǵdai boiynsha kórip otyrǵanymyzdai, qolma-qol dollarǵa degen suranys kóbinese qanaǵattandyrylyp, tómendep keledi.
– Interventsiia júrgizý altyn-valiýta aktivterine qalai áser etti?
– Bir ai ishinde altyn-valiýta aktivteri 310 mln AQSh dollaryna tómendedi. Tómendeý valiýtalyq interventsiialar júrgizý jáne syrtqy boryshty tóleý esebinen oryn aldy. Altyn-valiýta rezervteri Qazaqstan teńgesiniń ishki jáne syrtqy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda qalyptastyrylatynyn atap ótkim keledi. Bul rette qazirgi sátte rezervter deńgeii import ailarynyń óteý deńgeiine qarai jetkilikti sanalady.
Keleńsiz faktorlardyń áseri naýryz boiy altyn baǵasynyń bir ýntsiia úshin 1903 dollardan 1924 dollarǵa deiin nemese 1,1%-ǵa ósýimen jáne ekinshi deńgeidegi bankterdiń valiýtalyq shottaryndaǵy qaldyqtardyń ulǵaiýymen ishinara teńestirildi. Men buǵan deiin altynvaliýta qory quramyndaǵy altyn úlesiniń joǵary ekenin, iaǵni úshten ekiden astam bólikti quraitynyn atap ótken edim. Baǵaly metaldardyń baǵasy geosaiasi arenadaǵy shielenistiń saqtalýyna bailanysty joǵary deńgeide qalyp otyr. Altyn-valiýta rezervteriniń teńgerimdi qurylymyn qoldaý jáne olardyń ótimdiligin arttyrý maqsatynda baǵaly metalǵa suranys joǵary bolǵan jaǵdaida, Ulttyq Bank altyndy turaqty valiýtaǵa satady. Biz halyqaralyq rezervterdi ártaraptandyrý úshin altyn úlesin qysqartýdy jalǵastyramyz.
– Naýryzda Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń ózgerýine syrtqy faktorlar qalai áser etti?
– Aldyn ala derekter boiynsha, naýryzdyń sońynda Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri ótken aida 1,2 mlrd AQSh dollaryna tómendep, 52,7 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Kepildendirilgen jáne nysanaly transfertterdi 470 mlrd teńgege bólý maqsatynda aldyńǵy aida valiýta naryǵynda 891 mln AQSh dollaryna nemese 448 mlrd teńgege aktivter satyldy. Transfertterdiń bir bóligi teńgemen shottaǵy qaldyqtar men Ulttyq qorǵa túsetin teńgedegi túsimder esebinen qanaǵattandyrylǵanyn atap ótken jón. Bul rette, naýryzda shetel valiýtasyndaǵy túsimder 207 mln AQSh dollaryn qurady.
Álemdegi geosaiasi ahýaldyń nasharlaýy, AQSh FRJ jáne damyǵan elderdiń basqa da ortalyq bankteriniń aqsha-kredit saiasatynyń kúsheiýi, sondai-aq kóptegen erkin konvertatsiialanatyn valiýtalarǵa qatysty AQSh dollarynyń nyǵaiýy aiasynda 2022 jyldyń qorytyndysy boiynsha qordy basqarýdan oń investitsiialyq kiris alý yqtimaldyǵy shamaly bolyp baǵalanady. Ótken aidyń qorytyndysy boiynsha, Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi teris qalyptasyp, (-)521 mln AQSh dollaryn qurady. Bul rette Ulttyq qordy basqarý strategiiasynyń uzaq merzimdi ekenin umytpaǵan jón, al sońǵy 3 jylda investitsiialyq kiris 10,75 mlrd AQSh dollary boldy.
Naryqtardaǵy joǵary qubylmalylyq kezeńine qaramastan, qazirgi ýaqytta Ulttyq Bank Ulttyq qordyń aktivterin konservativtik bólýden jańa teńgerimdi allokirleýge kóshý boiynsha jumysty jalǵastyryp keledi. Búginde Ulttyq qordyń qurylǵannan bergi ortasha jyldyq kiristiligi 3,45% bolady. Teńgerimdi allokirleýge kóshý táýekel deńgeii qalypty bolǵan kezde uzaq merzimdi perspektivada Qordyń kiristiligin arttyrý jónindegi mindetti sheshe alatyn uzaq merzimdi investordyń jalǵyz durys quraly bolyp tabylady.
– Jýyrdaǵy qarjy naryqtarynyń stsenariileri men perspektivalary qandai?
– RF men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵys, sondai-aq AQSh pen EO tarapynan qoldanylǵan teńdessiz sanktsiialyq sharalar álemdik suranys pen usynystyń teńgerimsizdigin kúsheitip, eki baǵytta qaýip tóndiredi: álemdik ekonomikanyń baiaýlaýy jáne infliatsiianyń odan ári jedeldeýi. Bul damýshy elderdiń aktivteri men valiýtalarynyń serpinine teris áser etýi múmkin.
Bul jaǵdaida álemdik ekonomikadaǵy quldyraý kezeńiniń bastalýy – infliatsiialyq protsesterdiń turaqtylyǵy jáne ekonomikanyń tómen nemese tipti teris ósýi týraly qaýiptený paida boldy. Osy jyldyń basynda pandemiia men omikron shtamy áseriniń álsireýi boiynsha kútýler ekonomikalyq belsendilikti qalpyna keltirý boljamyna negizdelgen bolsa, onda sanktsiialyq shekteýlerdiń áserin eskere otyryp, osy baǵalar tómendeý jaǵyna qarai qaita qaralady. Halyqaralyq reitingtik agenttikter 2022 jyly álemdik ekonomika ósiminiń boljamdaryn tómendetti (S&P 4,2%-dan 3,6%-ǵa deiin, Fitch 4,2%-dan 3,5%-ǵa deiin), HVQ da óz boljamdaryn qaita qaraý jospary baryn habarlady.
AQSh-taǵy joǵary infliatsiia men balansty qysqartý jáne mólsherlemelerdi tez arada arttyrý túrindegi monetarlyq saiasatty kúrt kúsheitý qajettiligi aiasynda retsessiia táýekelderi ósti. Investorlar retsessiiany bastaýshylardyń biri bolyp tabylatyn kiristilik qisyǵynyń inversiiasyn atap kórsetýde. Mysaly, 2019 jyldan bastap alǵash ret 2 jyldyq MBQ boiynsha mólsherleme AQSh-tyń 10 jyldyq qazynashylyq obligatsiialary boiynsha mólsherlemeden asyp tústi. Alaida, AQSh FRJ zertteýinde inversiia qisyǵy boiynsha naryqtyq belgiler qate bolýy múmkin dep boljanady.
RF munai (11%), gaz (17%) jáne baǵaly metaldar (11%) boiynsha iri óndirýshi bolyp tabylatynyn eskere otyryp, shikizat taýarlary naryǵynda sanktsiialyq táýekelder men shekteýler baǵanyń turaqty ósýine sebepshi bolady.
Sondyqtan sáýir aiynyń basynda munai baǵasy QHR-daǵy lokdaýn men AQSh-tyń strategiialyq qorlardan 6 aida 180 mln barrelge deiin munai bosatý týraly sheshimi aiasynda barreline 100 AQSh dollary deńgeiine deiin birshama tómendegenine qaramastan, sarapshylar munai usynysynyń qurylymdyq tapshylyǵy saqtalyp, munai baǵasynyń ósýi jalǵasady dep sanaidy.
Naryqtardaǵy budan bylaiǵy joǵary qubylmalylyq pen belgisizdikti kútý aiasynda Ulttyq Bank oryn alǵan oqiǵalardy jáne olardyń Qazaqstanǵa yqpalyn onlain rejimde baǵalaýdy jalǵastyra otyryp, Qazaqstannyń qarjy naryǵyndaǵy jaǵdaidy turaqtandyrý úshin sharalar qabyldaýǵa daiyn.
