Qarasha «salyq aiyna» jatatyndyǵyna qaramastan, aidyń basynan bastap ishki valiýta naryǵynda teńgeniń negativti qarqyny baiqaldy. Teńgeniń álsireý sebepteri men syrtqy jáne ishki naryqtaǵy negizgi oqiǵalar týraly Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Áliia Moldabekova aityp berdi.
– Qarasha boiy, ásirese, sońǵy kúnderi biz teńgeniń álsireýin baiqadyq. Bul qandai jaǵdaiǵa bailanysty oryn alyp otyr?
- Teńge baǵamynyń qarqyny syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy qazirgi úrdisterdi kórsetedi. Eń aldymen, bul – qazannyń sońynda bastalǵan munai baǵasynyń quldyraýy. Belgilengen munai baǵasynyń quny birneshe sebepterge bailanysty tómendegenin atap ótken jón. Olardyń negizgi sebepteri: energiia tasymaldaýshylary naryǵyndaǵy artyq usynystyń boljamdary jáne AQSh prezidenti Baiden ákimshiliginiń strategiialyq munai qorlaryn satý nieti.
Keiin jaǵdai tek nasharlai tústi, strategiialyq munai qorlaryn úilestire paidalaný qaýpi kúsheidi. Keshe AQSh prezidenti Energetika ministrligine otyn baǵasyn tómendetý úshin strategiialyq munai rezervinen 50 mln barrel munai shyǵarýǵa daiyndalý týraly tapsyrma berdi. Onyń 32 mln barreli bolashaqta tolyqtyrylatyn bolady. Aq úi AQSh-pen birge Ulybritaniia, Qytai, Úndistan, Ońtústik Koreia jáne Japoniia siiaqty basqa da birqatar elderdiń osyndai qadamǵa baratynyn atap ótti. Eýropa men AQSh-ty qamtyǵan COVID-19-dyń jańadan órshýi baiqalady. Búkil álem Eýropa elderiniń qatań shekteý sharalaryn engizýge májbúr bolǵanyn baqylaýda.
Osynyń aiasynda Brent surypty munaidyń quny bir barrel úshin eń tómengi mán – 77,58 AQSh dollaryna jetti. Keshe aitarlyqtai túzetýden keiin bir barrel úshin 86,4 dollar belgisine jetkennen keiin munai baǵasy 26 qazanda 8,2 paiyzǵa deiin quldyrady.
AQSh dollarynyń damyǵan, sol siiaqty damýshy elderdiń valiýtalaryna qarsy jahandyq nyǵaiýy jalǵasýda. Sarapshylardyń pikirinshe, AQSh FRJ basshysy Dj. Paýeldiń ekinshi merzimge sailanýy monetarlyq saiasatty qalypqa keltirý jáne odan ári kúsheitý úrdisin qoldaidy. Bul Amerika valiýtasynyń kúsheiýine alyp keledi.
Joǵaryda atalǵan faktorlar, teńgeni qosa alǵanda, damýshy elder valiýtalarynyń álsireýine sebep boldy. Ótken aptanyń juma kúni túrik lirasy 15,5, Meksika pesosy 2,2a, Ońtústik Afrika randy 1,4 paiyzǵa álsiredi. Ýkraina tóńiregindegi geosaiasi belgisizdik, Belarýs kóshi-qon daǵdarysy, sondai-aq Qarabaq qaqtyǵysynyń ýshyǵýy aiasynda Resei rýbli 1,5 paiyzdan astam joǵaltyp, bir AQSh dollary úshin 75 rýblge deiin álsiredi. Jalpy alǵanda, qarashanyń basynan bastap damýshy elder valiýtalarynyń indeksi 3,8 paiyzǵa tómendedi, al AQSh dollarynyń DXY indeksi damyǵan elderdiń valiýtalaryna qarsy 2,5 paiyzǵa nyǵaidy. Teńge ótken aptanyń juma kúninen bastap 0,4, qarashanyń basynan bastap 1,2 paiyzǵa álsiredi.
– Syrtqy faktorlar týraly túsinikti, al teńge úshin ishki faktorlar qalai qalyptasýda? Salyq kezeńi teńgege qoldaý kórsetýge tiis edi ǵoi?
– Irgeli syrtqy faktorlar serpininiń nasharlaýy zańdy tulǵalar tarapynan, sol siiaqty halyq tarapynan da shetel valiýtasyna suranystyń artýyna alyp keldi. Sondai-aq kúntizbelik jyldyń sońy biýdjetterdi paidalanýǵa jáne sharttardy oryndaýǵa bailanysty dástúrli túrde valiýtaǵa suranystyń ulǵaiýymen sipattalady.
Ekonomikalyq belsendiliktiń qalpyna kelýi aiasynda importyń ósýi jalǵasýda. Osy jylǵy 9 aidyń nátijesi boiynsha, Reseiden ákelinetin import 2020 jyldyń 9 aiymen salystyrǵanda 24,7 paiyzǵa artyp, 12,1 mlrd AQSh dollaryna jetti. Biylǵy úshinshi toqsannyń ǵana nátijeleri boiynsha, Reseiden ákelinetin import 2020 jylǵy úshinshi toqsanmen salystyrǵanda 29,2 paiyzǵa ulǵaiyp, 4,5 mlrd AQSh dollaryna jetip otyr.
Jalpy importtaǵy RF-nyń úlesin eskersek, Resei rýbliniń álsireýi teńgege teris áser etti. Damýshy elderdiń basqa valiýtalarymen salystyrǵanda, geosaiasi fonnyń nasharlaýy da rýbldiń barynsha eleýli álsireýine jáne rýbl-teńge pariteti 6,0-den 5,8-ge deiin aýysýyna alyp keldi. Bul sońǵy kúnderi teńgege qosymsha qysym jasady.
Salyq kezeńi naryqtyń qalypty kútýlerine qaramastan, ulttyq valiýta baǵamyna aitarlyqtai qoldaý kórsete almady. Eksporttaýshylar sarapshylardyń boljamyna qarsy shetel valiýtasyn shekteýli túrde satady, olar biýdjetke salyq tóleý úshin buryn jinaqtalǵan teńgedegi ótimdilikti paidalanady. Tiisinshe, «salyqtyq» satylymdardyń azdyǵyna bailanysty valiýta naryǵyndaǵy qysym kúsheie tústi, óitkeni valiýta satyp alý úshin salyq aptasyn kútken kompaniialar dollardy shekteýli usynys jaǵdaiynda satyp alýǵa májbúr boldy.
– Ekinshi deńgeili bankter belgilegen shekteýlerge bailanysty aiyrbastaý pýnktterinde qolma-qol shetel valiýtasy jetispeidi degen habarlar paida boldy. Jaǵdaidy túsindirip berseńiz?
- Joǵaryda atap ótkendei, shetel valiýtasyna suranys kompaniialar tarapynan ǵana emes, halyq tarapynan da ósti. Bul belgili bir dárejede halyqtyń valiýta satyp alý belsendiligin kúsheitken bir dollar úshin 430 teńge belgisine deiin jetýine jáne sońǵy kúnderi teńge álsireýiniń aǵymdaǵy úrdisine bailanysty oryn aldy.
Banktik jáne banktik emes aiyrbastaý pýnktteri arqyly qolma-qol valiýtany satyp alý, sondai-aq EDB onlain-platformalary arqyly qolma-qol aqshasyz valiýtany satyp alý kólemi ulǵaidy. Búgingi tańda onlain rejimde ótetin aiyrbastaýdyń kólemi óte úlken. 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap aiyrbastaý pýnktterine qoiylatyn talaptar kúsheitilgennen keiin biyl 1 qarashadaǵy jaǵdai boiynsha, banktik emes aiyrbastaý pýnktteriniń sany shamamen 40%-ǵa qysqardy.
Banktik emes aiyrbastaý pýnktteri qolma-qol shetel valiýtasyn ekinshi deńgeili bankterden satyp alady. EDB aiyrbastaý pýnktteri tarapynan suranystyń artqanyn atap ótti, máselen, eger biylǵy úshinshi toqsanda aiyrbastaýshylar tarapynan satyp alýdyń ortasha ailyq kólemi 280 mln dollardy qurasa, qazan-qarashanyń birinshi jartysynda onyń kólemi 380 mln dollarǵa deiin ósti.
Suranystyń ósýi birjadaǵy valiýta baǵamdary men aiyrbastaý pýnktterindegi valiýta baǵamdary arasyndaǵy aiyrmashylyqtyń (spred) artýyna alyp kelgenimen, qolma-qol dollardyń jetispeýshiligi baiqalmaitynyn atap ótemin. Aiyrbastaý pýnktterine satý kólemin jáne satý baǵamyn bankter derbes belgileidi. Naryqtyq baǵam qalyptasýy jaǵdaiynda joǵary suranys pen shekteýli usynys shetel valiýtasynyń tapshylyǵyna emes, teńge baǵamynyń osy suranys pen usynysty teńgeretin deńgeige deiin álsireýine alyp keledi.
– Teńge úshin qazirgi jaǵdaida teńgerimge keltiretin faktor nemese qoldaý faktory ne bolýy múmkin?
- Naryqtyń qubylmalylyǵy jaǵdaiynda damýshy elder valiýtalarynyń, onyń ishinde teńgeniń álsireýine bailanysty qazirgi jaǵdai ýaqytsha sipatqa ie ekenin jáne syrtqy teris fonǵa sai áser bolyp tabylatynyn túsiný qajet. Keshegi saýda-sattyqtyń jabylý qorytyndysy boiynsha, eksporttaýshy damýshy elderdiń valiýtalary munai baǵasynyń ósýi aiasynda birshama nyǵaidy.
Ekonomikalyq belsendiliktiń turaqty qalpyna kelýi jáne importtyń ósýi – shetel valiýtasyna suranys kólemine áser etetin obektivti faktorlar. Shetel valiýtasyn usyný kólemine tikelei áser etetin teńgerimdi faktor munai baǵasy bolyp tabylady.
Kóptegen sarapshylardyń pikirinshe, munai naryǵy keibir elderdiń qara altynnyń strategiialyq qorlaryn satý nietine «asyra jaýap berdi» jáne energiia tasymaldaýshylardyń baǵasy tym tómendep ketti. Jańalyqtardaǵy munai naryǵyndaǵy keshegi aitarlyqtai túzetý AQSh tarapynan strategiialyq munai qorlaryn naqty satý – naryq kútkennen az bolǵanyn kórsetýi osyǵan dálel bola alady.
Sonymen qosa, OPEK+ belgilengen munai baǵasynyń qysymyna jáne elderdiń strategiialyq qorlardy áleýetti paidalanýyna jaýap retinde munai óndirý kólemin ulǵaitý josparyn qaita qaraýǵa daiyn ekenin málimdedi, bul munai naryǵyn ustap turady, tiisinshe teńgege de qoldaý kórsetedi.
