قاراشا «سالىق ايىنا» جاتاتىندىعىنا قاراماستان, ايدىڭ باسىنان باستاپ ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىندا تەڭگەنٸڭ نەگاتيۆتٸ قارقىنى بايقالدى. تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋ سەبەپتەرٸ مەن سىرتقى جەنە ٸشكٸ نارىقتاعى نەگٸزگٸ وقيعالار تۋرالى ۇلتتىق بانك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلييا مولدابەكوۆا ايتىپ بەردٸ.
– قاراشا بويى, ەسٸرەسە, سوڭعى كٷندەرٸ بٸز تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸن بايقادىق. بۇل قانداي جاعدايعا بايلانىستى ورىن الىپ وتىر?
- تەڭگە باعامىنىڭ قارقىنى سىرتقى جەنە ٸشكٸ نارىقتارداعى قازٸرگٸ ٷردٸستەردٸ كٶرسەتەدٸ. ەڭ الدىمەن, بۇل – قازاننىڭ سوڭىندا باستالعان مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى. بەلگٸلەنگەن مۇناي باعاسىنىڭ قۇنى بٸرنەشە سەبەپتەرگە بايلانىستى تٶمەندەگەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. ولاردىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ: ەنەرگييا تاسىمالداۋشىلارى نارىعىنداعى ارتىق ۇسىنىستىڭ بولجامدارى جەنە اقش پرەزيدەنتٸ بايدەن ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ستراتەگييالىق مۇناي قورلارىن ساتۋ نيەتٸ.
كەيٸن جاعداي تەك ناشارلاي تٷستٸ, ستراتەگييالىق مۇناي قورلارىن ٷيلەستٸرە پايدالانۋ قاۋپٸ كٷشەيدٸ. كەشە اقش پرەزيدەنتٸ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنە وتىن باعاسىن تٶمەندەتۋ ٷشٸن ستراتەگييالىق مۇناي رەزەرۆٸنەن 50 ملن باررەل مۇناي شىعارۋعا دايىندالۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸ. ونىڭ 32 ملن باررەلٸ بولاشاقتا تولىقتىرىلاتىن بولادى. اق ٷي اقش-پەن بٸرگە ۇلىبريتانييا, قىتاي, ٷندٸستان, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە جاپونييا سيياقتى باسقا دا بٸرقاتار ەلدەردٸڭ وسىنداي قادامعا باراتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ەۋروپا مەن اقش-تى قامتىعان COVID-19-دىڭ جاڭادان ٶرشۋٸ بايقالادى. بٷكٸل ەلەم ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ قاتاڭ شەكتەۋ شارالارىن ەنگٸزۋگە مەجبٷر بولعانىن باقىلاۋدا.
وسىنىڭ اياسىندا Brent سۇرىپتى مۇنايدىڭ قۇنى بٸر باررەل ٷشٸن ەڭ تٶمەنگٸ مەن – 77,58 اقش دوللارىنا جەتتٸ. كەشە ايتارلىقتاي تٷزەتۋدەن كەيٸن بٸر باررەل ٷشٸن 86,4 دوللار بەلگٸسٸنە جەتكەننەن كەيٸن مۇناي باعاسى 26 قازاندا 8,2 پايىزعا دەيٸن قۇلدىرادى.
اقش دوللارىنىڭ دامىعان, سول سيياقتى دامۋشى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتالارىنا قارسى جاھاندىق نىعايۋى جالعاسۋدا. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, اقش فرج باسشىسى دج. پاۋەلدٸڭ ەكٸنشٸ مەرزٸمگە سايلانۋى مونەتارلىق ساياساتتى قالىپقا كەلتٸرۋ جەنە ودان ەرٸ كٷشەيتۋ ٷردٸسٸن قولدايدى. بۇل امەريكا ۆاليۋتاسىنىڭ كٷشەيۋٸنە الىپ كەلەدٸ.
جوعارىدا اتالعان فاكتورلار, تەڭگەنٸ قوسا العاندا, دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ ەلسٸرەۋٸنە سەبەپ بولدى. ٶتكەن اپتانىڭ جۇما كٷنٸ تٷرٸك ليراسى 15,5, مەكسيكا پەسوسى 2,2ا, وڭتٷستٸك افريكا راندى 1,4 پايىزعا ەلسٸرەدٸ. ۋكراينا تٶڭٸرەگٸندەگٸ گەوساياسي بەلگٸسٸزدٸك, بەلارۋس كٶشٸ-قون داعدارىسى, سونداي-اق قاراباق قاقتىعىسىنىڭ ۋشىعۋى اياسىندا رەسەي رۋبلٸ 1,5 پايىزدان استام جوعالتىپ, بٸر اقش دوللارى ٷشٸن 75 رۋبلگە دەيٸن ەلسٸرەدٸ. جالپى العاندا, قاراشانىڭ باسىنان باستاپ دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ يندەكسٸ 3,8 پايىزعا تٶمەندەدٸ, ال اقش دوللارىنىڭ DXY يندەكسٸ دامىعان ەلدەردٸڭ ۆاليۋتالارىنا قارسى 2,5 پايىزعا نىعايدى. تەڭگە ٶتكەن اپتانىڭ جۇما كٷنٸنەن باستاپ 0,4, قاراشانىڭ باسىنان باستاپ 1,2 پايىزعا ەلسٸرەدٸ.
– سىرتقى فاكتورلار تۋرالى تٷسٸنٸكتٸ, ال تەڭگە ٷشٸن ٸشكٸ فاكتورلار قالاي قالىپتاسۋدا? سالىق كەزەڭٸ تەڭگەگە قولداۋ كٶرسەتۋگە تيٸس ەدٸ عوي?
– ٸرگەلٸ سىرتقى فاكتورلار سەرپٸنٸنٸڭ ناشارلاۋى زاڭدى تۇلعالار تاراپىنان, سول سيياقتى حالىق تاراپىنان دا شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدٸ. سونداي-اق كٷنتٸزبەلٸك جىلدىڭ سوڭى بيۋدجەتتەردٸ پايدالانۋعا جەنە شارتتاردى ورىنداۋعا بايلانىستى دەستٷرلٸ تٷردە ۆاليۋتاعا سۇرانىستىڭ ۇلعايۋىمەن سيپاتتالادى.
ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ قالپىنا كەلۋٸ اياسىندا يمپورتىڭ ٶسۋٸ جالعاسۋدا. وسى جىلعى 9 ايدىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا, رەسەيدەن ەكەلٸنەتٸن يمپورت 2020 جىلدىڭ 9 ايىمەن سالىستىرعاندا 24,7 پايىزعا ارتىپ, 12,1 ملرد اقش دوللارىنا جەتتٸ. بيىلعى ٷشٸنشٸ توقساننىڭ عانا نەتيجەلەرٸ بويىنشا, رەسەيدەن ەكەلٸنەتٸن يمپورت 2020 جىلعى ٷشٸنشٸ توقسانمەن سالىستىرعاندا 29,2 پايىزعا ۇلعايىپ, 4,5 ملرد اقش دوللارىنا جەتٸپ وتىر.
جالپى يمپورتتاعى رف-نىڭ ٷلەسٸن ەسكەرسەك, رەسەي رۋبلٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ تەڭگەگە تەرٸس ەسەر ەتتٸ. دامۋشى ەلدەردٸڭ باسقا ۆاليۋتالارىمەن سالىستىرعاندا, گەوساياسي فوننىڭ ناشارلاۋى دا رۋبلدٸڭ بارىنشا ەلەۋلٸ ەلسٸرەۋٸنە جەنە رۋبل-تەڭگە پاريتەتٸ 6,0-دەن 5,8-گە دەيٸن اۋىسۋىنا الىپ كەلدٸ. بۇل سوڭعى كٷندەرٸ تەڭگەگە قوسىمشا قىسىم جاسادى.
سالىق كەزەڭٸ نارىقتىڭ قالىپتى كٷتۋلەرٸنە قاراماستان, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا ايتارلىقتاي قولداۋ كٶرسەتە المادى. ەكسپورتتاۋشىلار ساراپشىلاردىڭ بولجامىنا قارسى شەتەل ۆاليۋتاسىن شەكتەۋلٸ تٷردە ساتادى, ولار بيۋدجەتكە سالىق تٶلەۋ ٷشٸن بۇرىن جيناقتالعان تەڭگەدەگٸ ٶتٸمدٸلٸكتٸ پايدالانادى. تيٸسٸنشە, «سالىقتىق» ساتىلىمداردىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ۆاليۋتا نارىعىنداعى قىسىم كٷشەيە تٷستٸ, ٶيتكەنٸ ۆاليۋتا ساتىپ الۋ ٷشٸن سالىق اپتاسىن كٷتكەن كومپانييالار دوللاردى شەكتەۋلٸ ۇسىنىس جاعدايىندا ساتىپ الۋعا مەجبٷر بولدى.
– ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر بەلگٸلەگەن شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸندە قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسى جەتٸسپەيدٸ دەگەن حابارلار پايدا بولدى. جاعدايدى تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز?
- جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس كومپانييالار تاراپىنان عانا ەمەس, حالىق تاراپىنان دا ٶستٸ. بۇل بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە حالىقتىڭ ۆاليۋتا ساتىپ الۋ بەلسەندٸلٸگٸن كٷشەيتكەن بٸر دوللار ٷشٸن 430 تەڭگە بەلگٸسٸنە دەيٸن جەتۋٸنە جەنە سوڭعى كٷندەرٸ تەڭگە ەلسٸرەۋٸنٸڭ اعىمداعى ٷردٸسٸنە بايلانىستى ورىن الدى.
بانكتٸك جەنە بانكتٸك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸ ارقىلى قولما-قول ۆاليۋتانى ساتىپ الۋ, سونداي-اق ەدب ونلاين-پلاتفورمالارى ارقىلى قولما-قول اقشاسىز ۆاليۋتانى ساتىپ الۋ كٶلەمٸ ۇلعايدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ونلاين رەجيمدە ٶتەتٸن ايىرباستاۋدىڭ كٶلەمٸ ٶتە ٷلكەن. 2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸنە قويىلاتىن تالاپتار كٷشەيتٸلگەننەن كەيٸن بيىل 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا, بانكتٸك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸنٸڭ سانى شامامەن 40%-عا قىسقاردى.
بانكتٸك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸ قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردەن ساتىپ الادى. ەدب ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸ تاراپىنان سۇرانىستىڭ ارتقانىن اتاپ ٶتتٸ, مەسەلەن, ەگەر بيىلعى ٷشٸنشٸ توقساندا ايىرباستاۋشىلار تاراپىنان ساتىپ الۋدىڭ ورتاشا ايلىق كٶلەمٸ 280 ملن دوللاردى قۇراسا, قازان-قاراشانىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ونىڭ كٶلەمٸ 380 ملن دوللارعا دەيٸن ٶستٸ.
سۇرانىستىڭ ٶسۋٸ بيرجاداعى ۆاليۋتا باعامدارى مەن ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸندەگٸ ۆاليۋتا باعامدارى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ (سپرەد) ارتۋىنا الىپ كەلگەنٸمەن, قولما-قول دوللاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ بايقالمايتىنىن اتاپ ٶتەمٸن. ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸنە ساتۋ كٶلەمٸن جەنە ساتۋ باعامىن بانكتەر دەربەس بەلگٸلەيدٸ. نارىقتىق باعام قالىپتاسۋى جاعدايىندا جوعارى سۇرانىس پەن شەكتەۋلٸ ۇسىنىس شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ تاپشىلىعىنا ەمەس, تەڭگە باعامىنىڭ وسى سۇرانىس پەن ۇسىنىستى تەڭگەرەتٸن دەڭگەيگە دەيٸن ەلسٸرەۋٸنە الىپ كەلەدٸ.
– تەڭگە ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايدا تەڭگەرٸمگە كەلتٸرەتٸن فاكتور نەمەسە قولداۋ فاكتورى نە بولۋى مٷمكٸن?
- نارىقتىڭ قۇبىلمالىلىعى جاعدايىندا دامۋشى ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە تەڭگەنٸڭ ەلسٸرەۋٸنە بايلانىستى قازٸرگٸ جاعداي ۋاقىتشا سيپاتقا يە ەكەنٸن جەنە سىرتقى تەرٸس فونعا ساي ەسەر بولىپ تابىلاتىنىن تٷسٸنۋ قاجەت. كەشەگٸ ساۋدا-ساتتىقتىڭ جابىلۋ قورىتىندىسى بويىنشا, ەكسپورتتاۋشى دامۋشى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتالارى مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ اياسىندا بٸرشاما نىعايدى.
ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ تۇراقتى قالپىنا كەلۋٸ جەنە يمپورتتىڭ ٶسۋٸ – شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس كٶلەمٸنە ەسەر ەتەتٸن وبەكتيۆتٸ فاكتورلار. شەتەل ۆاليۋتاسىن ۇسىنۋ كٶلەمٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن تەڭگەرٸمدٸ فاكتور مۇناي باعاسى بولىپ تابىلادى.
كٶپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇناي نارىعى كەيبٸر ەلدەردٸڭ قارا التىننىڭ ستراتەگييالىق قورلارىن ساتۋ نيەتٸنە «اسىرا جاۋاپ بەردٸ» جەنە ەنەرگييا تاسىمالداۋشىلاردىڭ باعاسى تىم تٶمەندەپ كەتتٸ. جاڭالىقتارداعى مۇناي نارىعىنداعى كەشەگٸ ايتارلىقتاي تٷزەتۋ اقش تاراپىنان ستراتەگييالىق مۇناي قورلارىن ناقتى ساتۋ – نارىق كٷتكەننەن از بولعانىن كٶرسەتۋٸ وسىعان دەلەل بولا الادى.
سونىمەن قوسا, وپەك+ بەلگٸلەنگەن مۇناي باعاسىنىڭ قىسىمىنا جەنە ەلدەردٸڭ ستراتەگييالىق قورلاردى ەلەۋەتتٸ پايدالانۋىنا جاۋاپ رەتٸندە مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ جوسپارىن قايتا قاراۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ, بۇل مۇناي نارىعىن ۇستاپ تۇرادى, تيٸسٸنشە تەڭگەگە دە قولداۋ كٶرسەتەدٸ.
