Ótken aidyń sońynda koronavirýstyń jańa shtamynyń paida bolýy jahandyq qubylmalylyqtyń negizgi qozǵaýshy kúshi men sebebine ainaldy.
Qarashanyń sońǵy kúnderi men jeltoqsannyń basy ishki naryq úshin de kúrdeli kezeń boldy, teńge ishki jáne syrtqy faktorlardyń áserinen qysymǵa ushyrady. Valiýta naryǵyndaǵy jaǵdai men halyqaralyq rezervterdiń serpini týraly Ulttyq Bank Tóraǵasynyń orynbasary Á.M. Moldabekova aityp berdi.
– Qarashada syrtqy jaǵdailar aitarlyqtai ózgerdi, osyndai qolaisyz serpinge ne áser etti?
– Qarashada – naryqtyń buryn qalyptasqan boljamdaryna túbegeili áser etken kóptegen táýekel stsenariileri shyn máninde iske asyryldy. Nátijesinde, táýekel aktivterinen jahandyq bas tartýdyń jáne kapitaldyń damyǵan elderge jáne «qorǵaý» quraldaryna shamadan tys áketilýiniń jańa tolqynyn baiqap otyrmyz.
Aidyń basynda FRJ aktivterdi satyp alý baǵdarlamasyn qysqartýdyń bastalǵany týraly habarlady. AQSh-ta qazanda 6,2%-ke j/j deiin ósýin údetken sońǵy 30 jyldaǵy rekordtyq infliatsiia tirkeldi. Bul FRJ saiasatyn tez arada kúsheitý qaýpin nyǵaita tústi, nátijesinde AQSh dollary baǵamynyń jahandyq nyǵaiýy jáne qazynashylyq obligatsiialar kiristiliginiń ósýi baiqaldy, bul damýshy naryqtardyń valiýtalary men aktivterine teris áser etti.
Aidyń sońynda jaǵdai kúrt nasharlady, 26 qarashada koronavirýstyń «Omikron» jańa shtamynyń tabylýy týraly jańalyq taraldy. Sovid-19 jańa shtamynyń paida bolýy árdaiym yqtimal qaýip faktory retinde qarastyrylǵanymen, «Omikron» qarjy naryqtary úshin «qara juma» siiaqty qabyldaýǵa sebep boldy.
Jańa shtamnyń tabylýy jáne onyń juqpaly bolý-bolmaýy jáne vaktsinalarǵa tózimdiligi boiynsha belgisizdik jaǵdaiynda damýshy naryqtardan qarajatty áketý jedeldep, jańa aýqymǵa ie boldy. Qarashanyń qorytyndysy boiynsha EM valiýtalarynyń indeksi jylyna 4,4%-ǵa eń tómen quldyraǵanyn kórsetti.
Aktivterdiń qubylmaly jáne táýekeldi synyby retinde aktsiialar da tómendedi: damyǵan elderdiń MSCI aktsiialarynyń indeksi qarashada 2,3%-ǵa tómendedi, al damýshy elderdiń aktsiialar indeksi 4,1%-ǵa tómendedi.
Aidyń sońǵy kúni FRJ basshysy Dj.Paýeldiń jýyrdaǵy jeltoqsandaǵy otyrysta aktivterdi satyp alý baǵdarlamasyn qysqartýdyń barynsha jedel qarqynyn qarastyrý jospary týraly túsindirmesi teris yqpal etti.
Jalpy qubylmalylyqtan bólek naryqtardyń jekelegen óńirlerdegi táýekelge negizdelgen oqiǵalaryn: Túrkiiadaǵy valiýtalyq daǵdarysty jáne Reseige qatysty sanktsiialyq ritorikany qaita jandandyrýdy atap ótýge bolady. Joǵary infliatsiia jaǵdaiynda negizgi mólsherlemeniń tómendeýi aiasynda túrik lirasy bir aida 40%-ǵa birden tómendedi. AQSh biliginiń pikiri boiynsha, olar Ýkraina shekarasynda áskeri belsendiliktiń ósýine jol bermeýi tiis jańa sanktsiialardyń engizý múmkindigin talqylaýda, sonyń nátijesinde Resei rýbli qarashada 74,15 deńgeiine deiin 4,7%-ǵa álsiredi.
– Jańa shtamnyń tabylýy munai naryǵyna qalai áser etti?
– Qarashada munai naryǵyndaǵy jaǵdai óte jaǵymsyz boldy, qarashada munai baǵasynyń tómendeýi bir barrel úshin 84,38 AQSh dollarynan 70,57 AQSh dollaryna deiin 16,4%-dy qurady. Munai baǵasy úsh ailyq barynsha tómen kórsetkishke tústi.
Qarashanyń birinshi jartysynda baǵany ustap turý týraly másele týyndady: AQSh jáne basqa da iri importtaýshy elder jospardan tys óndiristi ulǵaitýdan OPEK+ bas tartýy aiasynda strategiialyq qorlardan munai satý múmkindigin qarastyrdy. Alaida, Eýropada aýrýdyń ósýi jáne shekteýlerdiń qaita bastalýy, Avstriiada tolyq áleýmettik oqshaýlaý jáne Germaniiada vaktsina almaǵandar úshin shekteýlerdiń kúsheiýi Eýropa óńirinde suranystyń kúrt tómendeýine sebep boldy.
Qarashanyń sońynda jańa shtamnyń tabylýy týraly jańalyq, jahandyq lokdaýndar men munai ónimderine suranystyń tómendeý táýekelderi munai baǵasyna aitarlyqtai qysym kórsetti. 30 qarashada baǵa bir barrel úshin 69 dollardan tómen tústi.
Jeltoqsan OPEK+ kezekti otyrysynan bastaldy, alians elderi qańtarda óndirýdi táýligine 400 myń barrelge arttyrý boiynsha burynǵy pozitsiiasynda qaldy. Naryq kúrt tómendeýmen jaýap berip, munai baǵasy bir barrel úshin 65,7 dollar belgisine deiin jetti. Kelesi kúnderi «Omikronǵa» bailanysty jaǵdaidyń damýy oń stsenarii boiynsha ótedi degen kútýlermen, sondai-aq Saýd Arabiiasy tarapynan Aziia men AQSh úshin kelisimsharttyq baǵalardyń artýymen qoldaý taýyp, munai baǵasy ósti. Munaiǵa aǵymdaǵy baǵa belgileý bir barrel úshin 75 AQSh dollary deńgeiinde bekitildi.
– Táýekelge negizdelgen oqiǵalardyń iske asyrylýy teńge qarqynyna qalai yqpal etti?
– Syrtqy naryqtarda táýekelge negizdelgen oqiǵalardyń iske asyrylýy aiasynda teńge aitarlyqtai qysymǵa ushyrady. Ótken aidyń qorytyndysy boiynsha teńge baǵamy 434,20-ǵa deiin 1,7%-ǵa álsiredi. Ulttyq valiýtanyń teris serpini aidyń sońǵy kúnderi shoǵyrlandy. Koronavirýstyń jańa shtamyn anyqtaý ishki valiýta naryǵyndaǵy ahýaldy kúrt nasharlatqan negizgi qozǵaýshy kúshke ainaldy.
Birinshiden, «Omikron» munai baǵasynyń quldyraýyna basty sebep boldy. Baǵa belgileýdiń bir kúnde, iaǵni 26 qarashada tómendeýi 81,65-ten 73,58-ge deiin 10%-ǵa jýyq boldy. Teńge munai eksporttaýshy elderdiń basqa valiýtalary siiaqty álsiredi.
Ekinshiden, damýshy naryqtardan jappai ketý Qazaqstannyń valiýta naryǵyna da tikelei áser etti, beirezidentterdiń teńge pozitsiialarynan aýqymdy shyǵýyn da baiqap otyrmyz. Bizdiń esepteýimiz boiynsha, shamamen 190 mln AQSh dollaryn quraǵan portfeldik investorlardyń qazaqstandyq memlekettik baǵaly qaǵazdardan shyǵýyn qosa alǵanda, qarashanyń qorytyndysy boiynsha beirezidentter shamamen 670 mln AQSh dollary somasyna teńgeden shetel valiýtasyna konvertatsiialady.
Joǵaryda atalǵan irgeli faktorlardyń kúrt nasharlaýy jaǵdaiynda zańdy jáne jeke tulǵalar tarapynan shetel valiýtasyna suranys 2 esege jýyq ósti. Birjadaǵy saýda-sattyq kólemi 29 jáne 30 qarashada rekordty kólemge – bir kúnde shamamen 260 mln dollarǵa jetti. Alypsatarlyq suranys aiasynda qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý maqsatynda 2020 jylǵy qazannan beri alǵash ret Ulttyq Bank qarashanyń sońǵy eki kúninde jalpy kólemi 239 mln AQSh dollaryna valiýtalyq interventsiialar júrgizdi.
Shetel valiýtasyna suranystyń kúrt ósýi aiasynda ótken aida teńge-dollar jubymen birjalyq saýda-sattyqtyń jalpy kólemi rekordtyq 3,7 mlrd AQSh dollary kórsetkishine jetti. Bul rette, qarashada transfertterdi qamtamasyz etý úshin Ulttyq qordan valiýtany satý 617 mln AQSh dollaryn qurady. Kvazimemlekettik sektor kompaniialarynyń valiýtalyq túsimderin satý kólemi 315 mln AQSh dollary boldy.
Qarashanyń salyq aiy dep sanalatynyna qaramastan, iri salyq aptasy ishinde teńgeni qoldaý boiynsha kútýler eksporttaýshylardyń salyqtardy tóleý úshin qolda bar teńge ótimdiligin paidalanýyna bailanysty da aqtalǵan joq.
Jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinde munai baǵasynyń saqtalyp otyrǵan qubylmalylyǵy jáne bir barrel úshin 65,7 dollar oqshaýlanǵan eń tómengi kórsetkishke jetýi aiasynda teńge beirezidentterden, halyq pen zańdy tulǵalardyń joǵary suranysynan qatty qysymǵa ushyraýyn jalǵastyrdy. Banktik emes aiyrbastaý pýnktterinde dollardyń baǵamy jekelegen kezeńderde bir dollar úshin 440 teńge belgisinen asty.
Osy aptanyń basynan beri munai baǵasy túzetilgennen keiin jáne naryqtyń osyndai qarqyndy aýytqý áserinen soń jaǵdai turaqtanyp, teńge búgin bir dollar úshin 434,40 teńge deńgeiinde saýdalanýda.
– Naryqtaǵy kásibi qatysýshylardyń aitýynsha, sol kúnderi bankaralyq naryqta spred Qazaqstan qor birjasynyń saýda-sattyǵynda qalyptasatyn baǵa belgileýden 1%-dan astam aýytqydy. Belgili bir ýaqyt kezeńderinde market-meikerlerdiń bolmaýy baiqaldy. Bul nege bailanysty bolýy múmkin?
– Bankaralyq naryq uiymdastyrylmaǵan naryqty bildiredi, munda negizgi qatysýshylar «market-meikerler» dep atalatyn, baǵa belgileýlerdi belsendi qoldaityn bizdiń ekinshi deńgeidegi bankter, sondai-aq beirezidentter – negizinen jahandyq investitsiialyq bankter bolyp tabylady.
Ortalyq kontragentpen mámileler júzege asyrylatyn QQB-nyń uiymdastyrylǵan saýda-sattyq alańyna qaraǵanda bank arasyndaǵy naryqtaǵy mámilelerge qatysýshylar kontráriptes tarapynan jetkizbeý táýekeline ushyraidy. Osyǵan bailanysty birja men bankaralyq naryqtyń baǵa belgileýlerindegi aiyrmashylyq qalypty jaǵdai bolyp tabylady. Saýda júieleriniń derekteri boiynsha, baǵa belgileýler arasyndaǵy ortasha spred 1-1,5 teńge deńgeiinde tur. Bankaralyq naryq ishki naryqqa qatysýshylardyń, sol siiaqty syrtqy naryqqa qatysýshylardyń múddelerin bildiredi jáne Ulttyq Bank qatyspai-aq qalyptasady.
Qarashanyń sońy men jeltoqsannyń basynda shetel valiýtasyna suranystyń kúrt ósýi aiasynda ishki valiýta naryǵy usynystyń shekteýli bolýyna bailanysty óte tómen ótimdilikpen sipattaldy. Mundai jaǵdaida bankter ishki klientter tarapynan suranystyń artýyn basym tártippen qanaǵattandyrdy. Bankaralyq naryq tarapynan qalyp ketken ótinimderdi qanaǵattandyrýy market-meikerlerdiń belsendiliginiń tómendeýin kórsetti, bul ótimdiliktiń tómendeýine jáne bankaralyq spredterdiń keńeiýine sebep boldy.
Market-meikerler belsendiliginiń tómendeýi jáne beirezidentter tarapynan satyp alýǵa suranystyń artýy 2 jeltoqsanda saýda-sattyqta birjalyq baǵa belgileý jekelegen sátterde 1%-dan astam nemese 4 teńgege deiin bankaralyq spredtiń ýaqytsha keńeiýine sebepshi boldy. Saýda júieleriniń derekteri boiynsha, atalǵan spred valiýta naryǵyndaǵy teńgerimdi qalpyna keltirý esebinen 3 jeltoqsanda qalpyna keldi jáne 1,5 teńgege deiingi aralyqta boldy.
– Qarashadaǵy qubylmalyq altyn-valiýta aktivterine qalai áser etti? Taǵy qandai qosymsha faktorlardy atar edińiz?
– Altyn-valiýta rezervteri aidyń basynan beri 309 mln AQSh dollaryna tómendep, biylǵy jylǵy qarashanyń sońynda 35,5 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Rezervterdiń valiýtalyq bóligi júrgizilgen interventsiialar, memlekettik boryshty tóleý jáne Úkimet shottary boiynsha basqa operatsiialar esebinen 575 mln AQSh dollaryna tómendedi.
Bul rette altyn portfeli memlekettiń basymdyq quqyǵyn iske asyrý sheńberinde altyndy satyp alý esebinen 267 mln AQSh dollaryna ulǵaiyp, valiýtalyq aktivterdiń tómendeýin ishinara teńestirdi.
– Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi qarashada qalai ózgerdi?
– Aldyn ala derekter boiynsha, qarashanyń sońynda Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri 54,9 mlrd AQSh dollaryn qurap, ótken aida 140 mln AQSh dollaryna azdap tómendegen.
Joǵaryda atap ótkendei, respýblikalyq biýdjetke transfertter bólý úshin valiýta naryǵynda balamasy 263 mlrd teńge bolatyn 617 mln AQSh dollary somasyna aktivter satyldy. Qarashada transferttiń kólemi 310 mlrd teńgeni ǵana qurady, onyń bir bóligi Ulttyq qorǵa túsimder esebinen qanaǵattandyryldy.
Munai sektory uiymdarynyń salyq tólemderin júzege asyrýyna bailanysty qarashada Ulttyq qorǵa valiýtalyq túsimderdiń ósýi baiqaldy, ol shamamen 1 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Jańa shtamǵa bailanysty qarjy naryqtaryndaǵy edáýir qubylmalylyq jaǵdaiynda Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi qarashada tómendep, kóbinese aktsiialar portfeliniń 2.11%-ǵa tómendeýi esebinen (-)540 mln AQSh dollaryn qurady. Damyǵan elderdiń memlekettik baǵaly qaǵazdary kiristiliginiń ósýi jáne monetarlyq saiasattyń kúsheiýi aiasynda dollardyń jahandyq nyǵaiýy saldarynan damyǵan elderdiń obligatsiialar portfeli de tómendegenin kórsetti jáne qarashadaǵy kiristiligi (-)0.64% boldy.
Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi jyl basynan beri oń bolyp qala berdi jáne 1.4 mlrd AQSh dollary nemese 2.52% boldy.
– Jaǵdaidy odan ári damytý boiysha naryqtan ne kútýge bolady jáne ol teńgege qalai áser etýi múmkin?
– Jańa shtamnyń paida bolýy, munai baǵasynyń qubylmalylyǵy, jahandyq infliatsiianyń ósýi jáne sonyń saldarynan kóptegen ortalyq bankterdiń monetarlyq saiasatty kúsheitýi jaqyn perspektivadaǵy jahandyq naryqtardaǵy negizgi syn-qaterler bolyp tabylady. Dál osy faktorlar damýshy naryqtardyń valiýtalaryna, onyń ishinde teńgege de aitarlyqtai teris áser etti.
Koronavirýstyń jańa shtamy qazirdiń ózinde 38 elde taraldy, bul qolaisyz stsenarii bolǵan jaǵdaida álemdik ekonomikanyń qalpyna kelýin baiaýlatýy múmkin. Sarapshylar aldyńǵy shtamdarǵa qaraǵanda mýtatsiialardyń kóbirek bolýynyń belgili bolǵanyn atap ótýde, bul virýstyń asa juqpaly bolýymen jáne onyń qolda bar vaktsinalarǵa tózimdiligimen bailanysty oryn alýy múmkin.
Alaida, «Omikronnyń» qaýiptiligin rastaý úshin testileýdiń resmi nátijelerin kútý kerek. Máselen, AQSh prezidentiniń bas meditsinalyq keńesshisi E. Faýchi Ońtústik Afrikadan alynǵan aldyn ala derekter jańa shtamm aýrýhanaǵa jatqyzýdyń ósýine alyp keledi degen qorytyndyǵa áli negiz joq dep málimdedi.
Árine, jańa shtamnyń taralýy jańa shekteý sharalarynyń keńinen engizilýine bailanysty otynǵa suranystyń kúrt tómendeý qaýpine bailanysty munai baǵasyna qysym kórsetti. Alaida, OPEK+ sońǵy otyrysynyń qorytyndysy boiynsha munai ónimderine suranystyń tómendeýiniń obektivti belgileriniń bolmaýyna bailanysty munai óndirýdi arttyrý jónindegi qoldanystaǵy jospardy ustanýǵa sheshim qabyldap qana qoimai, álemdegi epidemiologiialyq jaǵdai nasharlaǵan jaǵdaida mámile ólshemderin shuǵyl túrde qaita qaraýǵa daiyn ekenin málimdedi.
Jahandyq pandemiiadan keiingi qalpyna keltirý jaǵdaiynda proinfliatsiialyq qysym saqtalýda, iri ekonomikalardaǵy infliatsiia kórsetkishteri targetteletin deńgeiden asyp túsedi. Atap aitqanda, bul sany boiynsha jeńildetý baǵdarlamasynyń tezirek qysqarý yqtimaldyǵyn jáne 2022 jyly AQSh FRJ mólsherlemeleriniń artýyn kúsheitedi. Osyǵan bailanysty damýshy elderdiń valiýtalaryna jappai qysym kórsetetin AQSh dollarynyń nyǵaiýy jalǵasýda.
Negizgi ishki faktorlarǵa toqtalatyn bolsaq, ádette jyl sońy barlyq deńgeidegi biýdjetterdiń igerilýi, qabyldaý-ótkizý aktilerine qol qoiý, soǵan sáikes shetel valiýtasyna suranystyń, tiisinshe teńgege qysymnyń ulǵaiýy arqyly sipattalady. Biraq, bul jaǵdaida qazirgi import pen halyqtyń qajettilikteri sheńberinde valiýtaǵa jańa jyl aldyndaǵy dástúrli suranys týraly aityp otyrmyz. Meniń oiymsha, joǵary suranys qarashanyń sońy men jeltoqsannyń basynda oryn aldy.
– Siz buryn Resei rýbline qatysty Reseige qarsy sanktsiialardyń áseri týraly aitqan bolatynsyz. Bul teńgege qalai áser etedi?
– Geosaiasi táýekelder men sanktsiialar ritorikasy Resei rýbline qysym kórsetedi. Keshe Resei men AQSh Prezidentteri arasynda beinekonferentsiia ótti, ol keń aýqymdy máseleler boiynsha, sonyń ishinde Ýkrainamen qarym-qatynas jónindegi ózara konsýltatsiialardy bastaýǵa negiz qalady. Nátijesinde rýbl baǵamy túzetilip, 73,9 belgisine deiin 0,5%-ǵa nyǵaidy.
Bizdiń importymyzdaǵy Resei taýarlardyń úlesi osy jylǵy 9 aidyń qorytyndysy boiynsha 41% quraitynyn eskersek, negizgi saýda seriktesteriniń ishindegi biriniń valiýtasy retinde rýbldiń álsireýi nemese nyǵaiýy teńgege áser etpei qoimaidy. Alaida, Batys elderiniń RF-ǵa qatysty sanktsiialyq ritorikasy teńgeniń aiyrbastaý baǵamyna áser ete otyryp, uzaq ýaqyt boiy jalǵasyp kele jatqanyn atap ótken jón.
Biz teńgeniń serpini saýda seriktesteri bolyp tabylatyn elderdiń valiýta baǵamdarynyń qozǵalysyna ǵana bailanysty emes ekenin birneshe ret atap óttik. Aiyrbastaý baǵamy birqatar ishki jáne syrtqy faktorlardyń áserinen qalyptasady, munai baǵasy eldiń negizgi eksporttyq taýary retinde mańyzdy ról atqarady. Ulttyq Bank jaǵdaiǵa muqiiat monitoring júrgizýdi jalǵastyrýda jáne naryqtaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin qoldan keletin sharalardy qabyldaýǵa daiyn.
