ٶتكەن ايدىڭ سوڭىندا كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامىنىڭ پايدا بولۋى جاھاندىق قۇبىلمالىلىقتىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ مەن سەبەبٸنە اينالدى.
قاراشانىڭ سوڭعى كٷندەرٸ مەن جەلتوقساننىڭ باسى ٸشكٸ نارىق ٷشٸن دە كٷردەلٸ كەزەڭ بولدى, تەڭگە ٸشكٸ جەنە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنەن قىسىمعا ۇشىرادى. ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي مەن حالىقارالىق رەزەرۆتەردٸڭ سەرپٸنٸ تۋرالى ۇلتتىق بانك تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ە.م. مولدابەكوۆا ايتىپ بەردٸ.
– قاراشادا سىرتقى جاعدايلار ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ, وسىنداي قولايسىز سەرپٸنگە نە ەسەر ەتتٸ?
– قاراشادا – نارىقتىڭ بۇرىن قالىپتاسقان بولجامدارىنا تٷبەگەيلٸ ەسەر ەتكەن كٶپتەگەن تەۋەكەل ستسەنارييلەرٸ شىن مەنٸندە ٸسكە اسىرىلدى. نەتيجەسٸندە, تەۋەكەل اكتيۆتەرٸنەن جاھاندىق باس تارتۋدىڭ جەنە كاپيتالدىڭ دامىعان ەلدەرگە جەنە «قورعاۋ» قۇرالدارىنا شامادان تىس ەكەتٸلۋٸنٸڭ جاڭا تولقىنىن بايقاپ وتىرمىز.
ايدىڭ باسىندا فرج اكتيۆتەردٸ ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن قىسقارتۋدىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلادى. اقش-تا قازاندا 6,2%-كە ج/ج دەيٸن ٶسۋٸن ٷدەتكەن سوڭعى 30 جىلداعى رەكوردتىق ينفلياتسييا تٸركەلدٸ. بۇل فرج ساياساتىن تەز ارادا كٷشەيتۋ قاۋپٸن نىعايتا تٷستٸ, نەتيجەسٸندە اقش دوللارى باعامىنىڭ جاھاندىق نىعايۋى جەنە قازىناشىلىق وبليگاتسييالار كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ ٶسۋٸ بايقالدى, بۇل دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارى مەن اكتيۆتەرٸنە تەرٸس ەسەر ەتتٸ.
ايدىڭ سوڭىندا جاعداي كٷرت ناشارلادى, 26 قاراشادا كوروناۆيرۋستىڭ «وميكرون» جاڭا شتامىنىڭ تابىلۋى تۋرالى جاڭالىق تارالدى. سovid-19 جاڭا شتامىنىڭ پايدا بولۋى ەردايىم ىقتيمال قاۋٸپ فاكتورى رەتٸندە قاراستىرىلعانىمەن, «وميكرون» قارجى نارىقتارى ٷشٸن «قارا جۇما» سيياقتى قابىلداۋعا سەبەپ بولدى.
جاڭا شتامنىڭ تابىلۋى جەنە ونىڭ جۇقپالى بولۋ-بولماۋى جەنە ۆاكتسينالارعا تٶزٸمدٸلٸگٸ بويىنشا بەلگٸسٸزدٸك جاعدايىندا دامۋشى نارىقتاردان قاراجاتتى ەكەتۋ جەدەلدەپ, جاڭا اۋقىمعا يە بولدى. قاراشانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەم ۆاليۋتالارىنىڭ يندەكسٸ جىلىنا 4,4%-عا ەڭ تٶمەن قۇلدىراعانىن كٶرسەتتٸ.
اكتيۆتەردٸڭ قۇبىلمالى جەنە تەۋەكەلدٸ سىنىبى رەتٸندە اكتسييالار دا تٶمەندەدٸ: دامىعان ەلدەردٸڭ MSCI اكتسييالارىنىڭ يندەكسٸ قاراشادا 2,3%-عا تٶمەندەدٸ, ال دامۋشى ەلدەردٸڭ اكتسييالار يندەكسٸ 4,1%-عا تٶمەندەدٸ.
ايدىڭ سوڭعى كٷنٸ فرج باسشىسى دج.پاۋەلدٸڭ جۋىرداعى جەلتوقسانداعى وتىرىستا اكتيۆتەردٸ ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن قىسقارتۋدىڭ بارىنشا جەدەل قارقىنىن قاراستىرۋ جوسپارى تۋرالى تٷسٸندٸرمەسٸ تەرٸس ىقپال ەتتٸ.
جالپى قۇبىلمالىلىقتان بٶلەك نارىقتاردىڭ جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردەگٸ تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن وقيعالارىن: تٷركيياداعى ۆاليۋتالىق داعدارىستى جەنە رەسەيگە قاتىستى سانكتسييالىق ريتوريكانى قايتا جانداندىرۋدى اتاپ ٶتۋگە بولادى. جوعارى ينفلياتسييا جاعدايىندا نەگٸزگٸ مٶلشەرلەمەنٸڭ تٶمەندەۋٸ اياسىندا تٷرٸك ليراسى بٸر ايدا 40%-عا بٸردەن تٶمەندەدٸ. اقش بيلٸگٸنٸڭ پٸكٸرٸ بويىنشا, ولار ۋكراينا شەكاراسىندا ەسكەري بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٶسۋٸنە جول بەرمەۋٸ تيٸس جاڭا سانكتسييالاردىڭ ەنگٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلاۋدا, سونىڭ نەتيجەسٸندە رەسەي رۋبلٸ قاراشادا 74,15 دەڭگەيٸنە دەيٸن 4,7%-عا ەلسٸرەدٸ.
– جاڭا شتامنىڭ تابىلۋى مۇناي نارىعىنا قالاي ەسەر ەتتٸ?
– قاراشادا مۇناي نارىعىنداعى جاعداي ٶتە جاعىمسىز بولدى, قاراشادا مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ بٸر باررەل ٷشٸن 84,38 اقش دوللارىنان 70,57 اقش دوللارىنا دەيٸن 16,4%-دى قۇرادى. مۇناي باعاسى ٷش ايلىق بارىنشا تٶمەن كٶرسەتكٸشكە تٷستٸ.
قاراشانىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا باعانى ۇستاپ تۇرۋ تۋرالى مەسەلە تۋىندادى: اقش جەنە باسقا دا ٸرٸ يمپورتتاۋشى ەلدەر جوسپاردان تىس ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتۋدان وپەك+ باس تارتۋى اياسىندا ستراتەگييالىق قورلاردان مۇناي ساتۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىردى. الايدا, ەۋروپادا اۋرۋدىڭ ٶسۋٸ جەنە شەكتەۋلەردٸڭ قايتا باستالۋى, اۆسترييادا تولىق ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلاۋ جەنە گەرمانييادا ۆاكتسينا الماعاندار ٷشٸن شەكتەۋلەردٸڭ كٷشەيۋٸ ەۋروپا ٶڭٸرٸندە سۇرانىستىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸنە سەبەپ بولدى.
قاراشانىڭ سوڭىندا جاڭا شتامنىڭ تابىلۋى تۋرالى جاڭالىق, جاھاندىق لوكداۋندار مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋ تەۋەكەلدەرٸ مۇناي باعاسىنا ايتارلىقتاي قىسىم كٶرسەتتٸ. 30 قاراشادا باعا بٸر باررەل ٷشٸن 69 دوللاردان تٶمەن تٷستٸ.
جەلتوقسان وپەك+ كەزەكتٸ وتىرىسىنان باستالدى, اليانس ەلدەرٸ قاڭتاردا ٶندٸرۋدٸ تەۋلٸگٸنە 400 مىڭ باررەلگە ارتتىرۋ بويىنشا بۇرىنعى پوزيتسيياسىندا قالدى. نارىق كٷرت تٶمەندەۋمەن جاۋاپ بەرٸپ, مۇناي باعاسى بٸر باررەل ٷشٸن 65,7 دوللار بەلگٸسٸنە دەيٸن جەتتٸ. كەلەسٸ كٷندەرٸ «وميكرونعا» بايلانىستى جاعدايدىڭ دامۋى وڭ ستسەناريي بويىنشا ٶتەدٸ دەگەن كٷتۋلەرمەن, سونداي-اق ساۋد ارابيياسى تاراپىنان ازييا مەن اقش ٷشٸن كەلٸسٸمشارتتىق باعالاردىڭ ارتۋىمەن قولداۋ تاۋىپ, مۇناي باعاسى ٶستٸ. مۇنايعا اعىمداعى باعا بەلگٸلەۋ بٸر باررەل ٷشٸن 75 اقش دوللارى دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلدٸ.
– تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن وقيعالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋى تەڭگە قارقىنىنا قالاي ىقپال ەتتٸ?
– سىرتقى نارىقتاردا تەۋەكەلگە نەگٸزدەلگەن وقيعالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋى اياسىندا تەڭگە ايتارلىقتاي قىسىمعا ۇشىرادى. ٶتكەن ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە باعامى 434,20-عا دەيٸن 1,7%-عا ەلسٸرەدٸ. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تەرٸس سەرپٸنٸ ايدىڭ سوڭعى كٷندەرٸ شوعىرلاندى. كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامىن انىقتاۋ ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋالدى كٷرت ناشارلاتقان نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشكە اينالدى.
بٸرٸنشٸدەن, «وميكرون» مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا باستى سەبەپ بولدى. باعا بەلگٸلەۋدٸڭ بٸر كٷندە, ياعني 26 قاراشادا تٶمەندەۋٸ 81,65-تەن 73,58-گە دەيٸن 10%-عا جۋىق بولدى. تەڭگە مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ باسقا ۆاليۋتالارى سيياقتى ەلسٸرەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, دامۋشى نارىقتاردان جاپپاي كەتۋ قازاقستاننىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا دا تٸكەلەي ەسەر ەتتٸ, بەيرەزيدەنتتەردٸڭ تەڭگە پوزيتسييالارىنان اۋقىمدى شىعۋىن دا بايقاپ وتىرمىز. بٸزدٸڭ ەسەپتەۋٸمٸز بويىنشا, شامامەن 190 ملن اقش دوللارىن قۇراعان پورتفەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستاندىق مەملەكەتتٸك باعالى قاعازداردان شىعۋىن قوسا العاندا, قاراشانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەيرەزيدەنتتەر شامامەن 670 ملن اقش دوللارى سوماسىنا تەڭگەدەن شەتەل ۆاليۋتاسىنا كونۆەرتاتسييالادى.
جوعارىدا اتالعان ٸرگەلٸ فاكتورلاردىڭ كٷرت ناشارلاۋى جاعدايىندا زاڭدى جەنە جەكە تۇلعالار تاراپىنان شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىس 2 ەسەگە جۋىق ٶستٸ. بيرجاداعى ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ 29 جەنە 30 قاراشادا رەكوردتى كٶلەمگە – بٸر كٷندە شامامەن 260 ملن دوللارعا جەتتٸ. الىپساتارلىق سۇرانىس اياسىندا قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2020 جىلعى قازاننان بەرٸ العاش رەت ۇلتتىق بانك قاراشانىڭ سوڭعى ەكٸ كٷنٸندە جالپى كٶلەمٸ 239 ملن اقش دوللارىنا ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييالار جٷرگٸزدٸ.
شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ كٷرت ٶسۋٸ اياسىندا ٶتكەن ايدا تەڭگە-دوللار جۇبىمەن بيرجالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ جالپى كٶلەمٸ رەكوردتىق 3,7 ملرد اقش دوللارى كٶرسەتكٸشٸنە جەتتٸ. بۇل رەتتە, قاراشادا ترانسفەرتتەردٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ۇلتتىق قوردان ۆاليۋتانى ساتۋ 617 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور كومپانييالارىنىڭ ۆاليۋتالىق تٷسٸمدەرٸن ساتۋ كٶلەمٸ 315 ملن اقش دوللارى بولدى.
قاراشانىڭ سالىق ايى دەپ سانالاتىنىنا قاراماستان, ٸرٸ سالىق اپتاسى ٸشٸندە تەڭگەنٸ قولداۋ بويىنشا كٷتۋلەر ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ سالىقتاردى تٶلەۋ ٷشٸن قولدا بار تەڭگە ٶتٸمدٸلٸگٸن پايدالانۋىنا بايلانىستى دا اقتالعان جوق.
جەلتوقساننىڭ العاشقى كٷندەرٸندە مۇناي باعاسىنىڭ ساقتالىپ وتىرعان قۇبىلمالىلىعى جەنە بٸر باررەل ٷشٸن 65,7 دوللار وقشاۋلانعان ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸشكە جەتۋٸ اياسىندا تەڭگە بەيرەزيدەنتتەردەن, حالىق پەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ جوعارى سۇرانىسىنان قاتتى قىسىمعا ۇشىراۋىن جالعاستىردى. بانكتٸك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرٸندە دوللاردىڭ باعامى جەكەلەگەن كەزەڭدەردە بٸر دوللار ٷشٸن 440 تەڭگە بەلگٸسٸنەن استى.
وسى اپتانىڭ باسىنان بەرٸ مۇناي باعاسى تٷزەتٸلگەننەن كەيٸن جەنە نارىقتىڭ وسىنداي قارقىندى اۋىتقۋ ەسەرٸنەن سوڭ جاعداي تۇراقتانىپ, تەڭگە بٷگٸن بٸر دوللار ٷشٸن 434,40 تەڭگە دەڭگەيٸندە ساۋدالانۋدا.
– نارىقتاعى كەسٸبي قاتىسۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سول كٷندەرٸ بانكارالىق نارىقتا سپرەد قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ ساۋدا-ساتتىعىندا قالىپتاساتىن باعا بەلگٸلەۋدەن 1%-دان استام اۋىتقىدى. بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت كەزەڭدەرٸندە ماركەت-مەيكەرلەردٸڭ بولماۋى بايقالدى. بۇل نەگە بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن?
– بانكارالىق نارىق ۇيىمداستىرىلماعان نارىقتى بٸلدٸرەدٸ, مۇندا نەگٸزگٸ قاتىسۋشىلار «ماركەت-مەيكەرلەر» دەپ اتالاتىن, باعا بەلگٸلەۋلەردٸ بەلسەندٸ قولدايتىن بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر, سونداي-اق بەيرەزيدەنتتەر – نەگٸزٸنەن جاھاندىق ينۆەستيتسييالىق بانكتەر بولىپ تابىلادى.
ورتالىق كونتراگەنتپەن مەمٸلەلەر جٷزەگە اسىرىلاتىن ققب-نىڭ ۇيىمداستىرىلعان ساۋدا-ساتتىق الاڭىنا قاراعاندا بانك اراسىنداعى نارىقتاعى مەمٸلەلەرگە قاتىسۋشىلار كونترەرٸپتەس تاراپىنان جەتكٸزبەۋ تەۋەكەلٸنە ۇشىرايدى. وسىعان بايلانىستى بيرجا مەن بانكارالىق نارىقتىڭ باعا بەلگٸلەۋلەرٸندەگٸ ايىرماشىلىق قالىپتى جاعداي بولىپ تابىلادى. ساۋدا جٷيەلەرٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, باعا بەلگٸلەۋلەر اراسىنداعى ورتاشا سپرەد 1-1,5 تەڭگە دەڭگەيٸندە تۇر. بانكارالىق نارىق ٸشكٸ نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ, سول سيياقتى سىرتقى نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەدٸ جەنە ۇلتتىق بانك قاتىسپاي-اق قالىپتاسادى.
قاراشانىڭ سوڭى مەن جەلتوقساننىڭ باسىندا شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ كٷرت ٶسۋٸ اياسىندا ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعى ۇسىنىستىڭ شەكتەۋلٸ بولۋىنا بايلانىستى ٶتە تٶمەن ٶتٸمدٸلٸكپەن سيپاتتالدى. مۇنداي جاعدايدا بانكتەر ٸشكٸ كليەنتتەر تاراپىنان سۇرانىستىڭ ارتۋىن باسىم تەرتٸپپەن قاناعاتتاندىردى. بانكارالىق نارىق تاراپىنان قالىپ كەتكەن ٶتٸنٸمدەردٸ قاناعاتتاندىرۋى ماركەت-مەيكەرلەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندەۋٸن كٶرسەتتٸ, بۇل ٶتٸمدٸلٸكتٸڭ تٶمەندەۋٸنە جەنە بانكارالىق سپرەدتەردٸڭ كەڭەيۋٸنە سەبەپ بولدى.
ماركەت-مەيكەرلەر بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ جەنە بەيرەزيدەنتتەر تاراپىنان ساتىپ الۋعا سۇرانىستىڭ ارتۋى 2 جەلتوقساندا ساۋدا-ساتتىقتا بيرجالىق باعا بەلگٸلەۋ جەكەلەگەن سەتتەردە 1%-دان استام نەمەسە 4 تەڭگەگە دەيٸن بانكارالىق سپرەدتٸڭ ۋاقىتشا كەڭەيۋٸنە سەبەپشٸ بولدى. ساۋدا جٷيەلەرٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, اتالعان سپرەد ۆاليۋتا نارىعىنداعى تەڭگەرٸمدٸ قالپىنا كەلتٸرۋ ەسەبٸنەن 3 جەلتوقساندا قالپىنا كەلدٸ جەنە 1,5 تەڭگەگە دەيٸنگٸ ارالىقتا بولدى.
– قاراشاداعى قۇبىلمالىق التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرٸنە قالاي ەسەر ەتتٸ? تاعى قانداي قوسىمشا فاكتورلاردى اتار ەدٸڭٸز?
– التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸ ايدىڭ باسىنان بەرٸ 309 ملن اقش دوللارىنا تٶمەندەپ, بيىلعى جىلعى قاراشانىڭ سوڭىندا 35,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
رەزەرۆتەردٸڭ ۆاليۋتالىق بٶلٸگٸ جٷرگٸزٸلگەن ينتەرۆەنتسييالار, مەملەكەتتٸك بورىشتى تٶلەۋ جەنە ٷكٸمەت شوتتارى بويىنشا باسقا وپەراتسييالار ەسەبٸنەن 575 ملن اقش دوللارىنا تٶمەندەدٸ.
بۇل رەتتە التىن پورتفەلٸ مەملەكەتتٸڭ باسىمدىق قۇقىعىن ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە التىندى ساتىپ الۋ ەسەبٸنەن 267 ملن اقش دوللارىنا ۇلعايىپ, ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ تٶمەندەۋٸن ٸشٸنارا تەڭەستٸردٸ.
– ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتالىق اكتيۆتەردٸڭ كٶلەمٸ قاراشادا قالاي ٶزگەردٸ?
– الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, قاراشانىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قوردىڭ ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرٸ 54,9 ملرد اقش دوللارىن قۇراپ, ٶتكەن ايدا 140 ملن اقش دوللارىنا ازداپ تٶمەندەگەن.
جوعارىدا اتاپ ٶتكەندەي, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ترانسفەرتتەر بٶلۋ ٷشٸن ۆاليۋتا نارىعىندا بالاماسى 263 ملرد تەڭگە بولاتىن 617 ملن اقش دوللارى سوماسىنا اكتيۆتەر ساتىلدى. قاراشادا ترانسفەرتتٸڭ كٶلەمٸ 310 ملرد تەڭگەنٸ عانا قۇرادى, ونىڭ بٸر بٶلٸگٸ ۇلتتىق قورعا تٷسٸمدەر ەسەبٸنەن قاناعاتتاندىرىلدى.
مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنىڭ سالىق تٶلەمدەرٸن جٷزەگە اسىرۋىنا بايلانىستى قاراشادا ۇلتتىق قورعا ۆاليۋتالىق تٷسٸمدەردٸڭ ٶسۋٸ بايقالدى, ول شامامەن 1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى.
جاڭا شتامعا بايلانىستى قارجى نارىقتارىنداعى ەدەۋٸر قۇبىلمالىلىق جاعدايىندا ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ قاراشادا تٶمەندەپ, كٶبٸنەسە اكتسييالار پورتفەلٸنٸڭ 2.11%-عا تٶمەندەۋٸ ەسەبٸنەن (-)540 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. دامىعان ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك باعالى قاعازدارى كٸرٸستٸلٸگٸنٸڭ ٶسۋٸ جەنە مونەتارلىق ساياساتتىڭ كٷشەيۋٸ اياسىندا دوللاردىڭ جاھاندىق نىعايۋى سالدارىنان دامىعان ەلدەردٸڭ وبليگاتسييالار پورتفەلٸ دە تٶمەندەگەنٸن كٶرسەتتٸ جەنە قاراشاداعى كٸرٸستٸلٸگٸ (-)0.64% بولدى.
ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق كٸرٸسٸ جىل باسىنان بەرٸ وڭ بولىپ قالا بەردٸ جەنە 1.4 ملرد اقش دوللارى نەمەسە 2.52% بولدى.
– جاعدايدى ودان ەرٸ دامىتۋ بويىشا نارىقتان نە كٷتۋگە بولادى جەنە ول تەڭگەگە قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
– جاڭا شتامنىڭ پايدا بولۋى, مۇناي باعاسىنىڭ قۇبىلمالىلىعى, جاھاندىق ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸ جەنە سونىڭ سالدارىنان كٶپتەگەن ورتالىق بانكتەردٸڭ مونەتارلىق ساياساتتى كٷشەيتۋٸ جاقىن پەرسپەكتيۆاداعى جاھاندىق نارىقتارداعى نەگٸزگٸ سىن-قاتەرلەر بولىپ تابىلادى. دەل وسى فاكتورلار دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىنا, ونىڭ ٸشٸندە تەڭگەگە دە ايتارلىقتاي تەرٸس ەسەر ەتتٸ.
كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتامى قازٸردٸڭ ٶزٸندە 38 ەلدە تارالدى, بۇل قولايسىز ستسەناريي بولعان جاعدايدا ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ قالپىنا كەلۋٸن باياۋلاتۋى مٷمكٸن. ساراپشىلار الدىڭعى شتامدارعا قاراعاندا مۋتاتسييالاردىڭ كٶبٸرەك بولۋىنىڭ بەلگٸلٸ بولعانىن اتاپ ٶتۋدە, بۇل ۆيرۋستىڭ اسا جۇقپالى بولۋىمەن جەنە ونىڭ قولدا بار ۆاكتسينالارعا تٶزٸمدٸلٸگٸمەن بايلانىستى ورىن الۋى مٷمكٸن.
الايدا, «وميكروننىڭ» قاۋٸپتٸلٸگٸن راستاۋ ٷشٸن تەستٸلەۋدٸڭ رەسمي نەتيجەلەرٸن كٷتۋ كەرەك. مەسەلەن, اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ باس مەديتسينالىق كەڭەسشٸسٸ ە. فاۋچي وڭتٷستٸك افريكادان الىنعان الدىن الا دەرەكتەر جاڭا شتامم اۋرۋحاناعا جاتقىزۋدىڭ ٶسۋٸنە الىپ كەلەدٸ دەگەن قورىتىندىعا ەلٸ نەگٸز جوق دەپ مەلٸمدەدٸ.
ەرينە, جاڭا شتامنىڭ تارالۋى جاڭا شەكتەۋ شارالارىنىڭ كەڭٸنەن ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى وتىنعا سۇرانىستىڭ كٷرت تٶمەندەۋ قاۋپٸنە بايلانىستى مۇناي باعاسىنا قىسىم كٶرسەتتٸ. الايدا, وپەك+ سوڭعى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇناي ٶنٸمدەرٸنە سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋٸنٸڭ وبەكتيۆتٸ بەلگٸلەرٸنٸڭ بولماۋىنا بايلانىستى مۇناي ٶندٸرۋدٸ ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ قولدانىستاعى جوسپاردى ۇستانۋعا شەشٸم قابىلداپ قانا قويماي, ەلەمدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جاعداي ناشارلاعان جاعدايدا مەمٸلە ٶلشەمدەرٸن شۇعىل تٷردە قايتا قاراۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
جاھاندىق پاندەمييادان كەيٸنگٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جاعدايىندا پروينفلياتسييالىق قىسىم ساقتالۋدا, ٸرٸ ەكونوميكالارداعى ينفلياتسييا كٶرسەتكٸشتەرٸ تارگەتتەلەتٸن دەڭگەيدەن اسىپ تٷسەدٸ. اتاپ ايتقاندا, بۇل سانى بويىنشا جەڭٸلدەتۋ باعدارلاماسىنىڭ تەزٸرەك قىسقارۋ ىقتيمالدىعىن جەنە 2022 جىلى اقش فرج مٶلشەرلەمەلەرٸنٸڭ ارتۋىن كٷشەيتەدٸ. وسىعان بايلانىستى دامۋشى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتالارىنا جاپپاي قىسىم كٶرسەتەتٸن اقش دوللارىنىڭ نىعايۋى جالعاسۋدا.
نەگٸزگٸ ٸشكٸ فاكتورلارعا توقتالاتىن بولساق, ەدەتتە جىل سوڭى بارلىق دەڭگەيدەگٸ بيۋدجەتتەردٸڭ يگەرٸلۋٸ, قابىلداۋ-ٶتكٸزۋ اكتٸلەرٸنە قول قويۋ, سوعان سەيكەس شەتەل ۆاليۋتاسىنا سۇرانىستىڭ, تيٸسٸنشە تەڭگەگە قىسىمنىڭ ۇلعايۋى ارقىلى سيپاتتالادى. بٸراق, بۇل جاعدايدا قازٸرگٸ يمپورت پەن حالىقتىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ شەڭبەرٸندە ۆاليۋتاعا جاڭا جىل الدىنداعى دەستٷرلٸ سۇرانىس تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. مەنٸڭ ويىمشا, جوعارى سۇرانىس قاراشانىڭ سوڭى مەن جەلتوقساننىڭ باسىندا ورىن الدى.
– سٸز بۇرىن رەسەي رۋبلٸنە قاتىستى رەسەيگە قارسى سانكتسييالاردىڭ ەسەرٸ تۋرالى ايتقان بولاتىنسىز. بۇل تەڭگەگە قالاي ەسەر ەتەدٸ?
– گەوساياسي تەۋەكەلدەر مەن سانكتسييالار ريتوريكاسى رەسەي رۋبلٸنە قىسىم كٶرسەتەدٸ. كەشە رەسەي مەن اقش پرەزيدەنتتەرٸ اراسىندا بەينەكونفەرەنتسييا ٶتتٸ, ول كەڭ اۋقىمدى مەسەلەلەر بويىنشا, سونىڭ ٸشٸندە ۋكراينامەن قارىم-قاتىناس جٶنٸندەگٸ ٶزارا كونسۋلتاتسييالاردى باستاۋعا نەگٸز قالادى. نەتيجەسٸندە رۋبل باعامى تٷزەتٸلٸپ, 73,9 بەلگٸسٸنە دەيٸن 0,5%-عا نىعايدى.
بٸزدٸڭ يمپورتىمىزداعى رەسەي تاۋارلاردىڭ ٷلەسٸ وسى جىلعى 9 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 41% قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ بٸرٸنٸڭ ۆاليۋتاسى رەتٸندە رۋبلدٸڭ ەلسٸرەۋٸ نەمەسە نىعايۋى تەڭگەگە ەسەر ەتپەي قويمايدى. الايدا, باتىس ەلدەرٸنٸڭ رف-عا قاتىستى سانكتسييالىق ريتوريكاسى تەڭگەنٸڭ ايىرباستاۋ باعامىنا ەسەر ەتە وتىرىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى جالعاسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
بٸز تەڭگەنٸڭ سەرپٸنٸ ساۋدا سەرٸكتەستەرٸ بولىپ تابىلاتىن ەلدەردٸڭ ۆاليۋتا باعامدارىنىڭ قوزعالىسىنا عانا بايلانىستى ەمەس ەكەنٸن بٸرنەشە رەت اتاپ ٶتتٸك. ايىرباستاۋ باعامى بٸرقاتار ٸشكٸ جەنە سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنەن قالىپتاسادى, مۇناي باعاسى ەلدٸڭ نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق تاۋارى رەتٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ۇلتتىق بانك جاعدايعا مۇقييات مونيتورينگ جٷرگٸزۋدٸ جالعاستىرۋدا جەنە نارىقتاعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قولدان كەلەتٸن شارالاردى قابىلداۋعا دايىن.
