Álemdik infliatsiia jedeldeýiniń jalǵasýy jáne jahandyq ekonomikanyń baiaýlaýy ortalyq bankter úshin jańa táýekelder men áleýetti belgisizdik jaǵdaiyn týdyrady. AQSh FRJ mólsherlemesin arttyrý boiynsha kútýler kelesi jyly damýshy naryqtardyń valiýtalaryna qysym kórsetedi. Sonymen qatar munaidyń belgilengen baǵasy kóterilýin jalǵastyrýda. Qazandaǵy teńge baǵamymen jáne el rezervimen bailanysty ahýal týraly QR UB Tóraǵasynyń orynbasary Á.M. Moldabekova aityp berdi.
– Áliia Meiirbekqyzy, syrtqy naryqtardaǵy ahýal qalai qalyptasty?
– Álemniń jetekshi elderiniń IJÓ boiynsha derekteriniń shyǵýy 2021 jylǵy 3-toqsanda ekonomikalyq ósýdiń baiaýlaýy týraly kútýlerdi rastady. QHR-da ekonomikanyń ósýi 2021 jylǵy 2-toqsanda 7,9%-ǵa qarsy 4,9%-dy qurady, AQSh-taǵy derekter de aldyńǵy kezeńdegi 6,7%-ǵa qarsy 3-toqsanda 2%-ǵa deiin (aldyn ala derekter boiynsha) ósimniń aitarlyqtai tómendegenin kórsetedi. JP Morgan esepteýleri boiynsha álemdik ekonomika 2021 jylǵy 2-toqsandaǵy 4,4% deńgeiinen qarqyny tómendep, ótken toqsanda 3,1%-ǵa baiaýlady.
Ekonomikalyq belsendiliktiń báseńdeýine qaramastan, pandemiiadan, shikizat pen azyq-túlik taýarlarynyń joǵary baǵasynan týyndaǵan suranys pen usynystyń teńgerimsizdiginen bir deńgeide bolatyn infliatsiia joǵary bolyp qalyp, jedeldetýdi jalǵastyrýda. AQSh TBI indeksi qyrkúiekte 5,4% j/j (tamyzda 5,3%) jetti, Eýroaimaqta kórsetkish sońǵy 13 jylda kezekti rekordty jańartyp, qazan aiynda 4,1%-ǵa deiin ulǵaidy.
Mólsherlemelerdiń ósýin kútý kúsheigen saiyn paida bolatyn AQSh qazynashylyǵynyń kiristilik qisyǵynyń qysqa merzimdi segmentiniń ósýin atap ótken jón. AQSh-tyń 5 jyldyq MBQ kiristiligi 2020 jylǵy aqpannan bastap eń joǵary deńgei 1,18%-ke jetti, bul 30 jáne 5 jyldyq baǵaly qaǵazdar arasyndaǵy alshaqtyqty sońǵy bir jarym jyldaǵy eń tómengi deńgeige deiin qysqartty.
Osylaisha, AQSh-tyń FRJ mólsherlemesiniń kúrt ósýin kútýde qazynashylyq obligatsiialar kiristiliginiń artýy, QHR men AQSh ekonomikasynyń baiaýlaýy ótken aida damýshy naryqtardyń valiýtalaryna qysym kórsetti. EM elderi valiýtalarynyń indeksi qazan aiynda 0,8%-ǵa: Braziliia realy 3,7%-ǵa, Ońtústik Afrika randy1,1%-ǵa, úndi rýpiiasy 0,9%-ǵa álsiredi. Túrik lirasy infliatsiianyń jedeldeýine qaramastan, AKS jeńildeýi aiasynda 8,1%-ǵa álsiredi.
Valiýta naryǵyndaǵy teris jaǵdaiǵa qaramastan, qazanda álemdik aktsiialar naryǵy aitarlyqtai ulǵaiýdy kórsetti: MSCI World Index jahandyq aktsiialar indeksi
2021 jylǵy 3-toqsandaǵy kompaniialardyń eseptilik kezeńiniń qorytyndysy boiynsha rekordtyq paida nátijesinde 5,6%-ǵa ósti.
Investorlar arasynda basty investorǵa jatatyn Tina (there is no alternative) mentaliteti mólsherlemelerdiń ósýi men ósip kele jatqan infliatsiialyq kútýler, sondai-aq erkin ótimdiliktiń edáýir kólemi qarsańynda obligatsiialar naryqtaryndaǵy turaqsyzdyq talaptarynda damyǵan elder aktsiialarynyń ósýin jańǵyrtýǵa yqpal etedi.
– Munai baǵasynyń ósýi qazan aiynda da jalǵasty, baǵanyń odan ári kóterilýine qandai jaǵdai áser etti?
– Qazanda munaidyń álemdik baǵasy 84,38 AQSh dollaryna deiin 7,5%-ǵa ósti. Tabiǵi gazdyń jetispeýshiligi munai ónimderine qosymsha suranys týdyrady. Taldaýshylar tabiǵi gazdan munaiǵa aýysýdyń shiki munaiǵa suranysty kúnine 250 000 barrelden 750 000 barrelge deiin arttyrýy múmkin ekenin eseptep shyǵardy.
Alians músheleri jetkizilimderdi ulǵaitýdan bas tartyp, buryn kelisilgen óndirý kórsetkishin táýligine 400 myń barrel deńgeiinde saqtaǵan OPEK+ qazan otyrysynyń nátijeleri munai naryǵyna qoldaý kórsetti.
Energetikalyq daǵdarys aiasynda munaidyń baǵasy biylǵy jylǵy 25 qazanda eń joǵary belgi 86,7 AQSh dollaryna jetti, bul 2018 jylǵy qazannan bastap eń joǵarǵy mán bolyp tabylady. Qazannyń sońynda munaiǵa baǵa belgileý munai qorlarynyń ulǵaiýy týraly habarlamalar aiasynda azdap túzetildi. Túzetýge Irannyń álemdik derjavalarmen iadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty kelissózderi de aitarlyqtai áser etti, olardyń nátijesi sátti bolǵanda Iranǵa qarsy sanktsiialar men munai eksportyna tyiym salýdyń kúshi joiylýy múmkin edi.
4 qarashada OPEK+ otyrysy táýligine 400 myń barrelge ulǵaitý boiynsha buryn kelisilgen josparlar ózgertilmesten ótti. Alaida munai naryǵy AQSh Prezidentiniń baǵany turaqtandyrý úshin qara altyn óndirýdi arttyrýǵa shaqyrýynyń qysymyna ushyrady.
9 qarashada munai baǵasyn belgileý ai basynan beri 1,2%-ǵa tómendep, bir barrel úshin 83,3 AQSh dollaryn qurady. Qazirgi ýaqytta munai baǵasy, bir jaǵynan, Saýd Arabiiasynyń munaidyń bosatý baǵasyn kóterýi aiasynda, al ekinshi jaǵynan, Prezident Dj. Baiden janarmai baǵasyn tómendetý maqsatynda AQSh-tyń strategiialyq munai rezervin iske qosý týraly sheshiminiń bolmaýy turǵysynan turaqtandy.
– Nelikten munai naryǵyndaǵy oń serpin qazanda teńge baǵamyna áser etpedi?
– Munai baǵasy teńge baǵamy úshin negizgi makrofaktorlardyń biri bolyp qala beredi, óitkeni ishki naryqtaǵy shetel valiýtasyn usyný kólemi munai baǵasyna bailanysty. Alaida, baǵamnyń qalyptasýyna áser etetin kóptegen ishki jáne syrtqy quramdas bólikter bar jáne bul jaǵdai damyǵan, sol siiaqty damyp kele jatqan barlyq naryqtardyń valiýtalaryna tán.
Birinshiden, ekonomikalyq belsendiliktiń qalpyna kelýi jáne fiskaldyq serpinniń aiasynda importtyń ósýi teńge baǵamyna turaqty qysym kórsetip otyr. Sondyqtan, munai naryǵyndaǵy ralli nátijesinde eksporttaýshylardyń valiýtalyq túsiminiń ósýine qaramastan, shetel valiýtasyna suranystyń baiqalyp otyrǵan ósýi teńgeniń nyǵaiýyna múmkindik bermeidi. Sonymen qatar, tutyný taýarlary importynyń ósýine bailanysty tólem balansynyń aǵymdaǵy shoty tapshylyqta qalyp otyr.
Biznes pen halyq tarapynan shetel valiýtasyna suranystyń ósýine Resei taýarlary importynyń artýy aiqyn mysal bola alady. Men sońǵy bergen suhbatta biylǵy jylǵy ekinshi toqsannyń nátijesi boiynsha Reseiden ákelinetin import 4,2 mlrd AQSh dollaryna jetip, 2020 jylǵy ekinshi toqsanmen salystyrǵanda 36,1%-ǵa ulǵaiǵanyn, al osy jylǵy birinshi toqsanda osyndai kórsetkish 2,4% bolǵanyn atap ótken edim. Osylaisha, Resei Federatsiiasynan ákelinetin taýarlarǵa ishki suranystyń artýy teńgeniń Resei rýbline qatysty aiyrbastaý baǵamynyń álsireýine alyp keledi. Biylǵy jylǵy qazanda teńgeniń rýblge qatysty baǵamy bir rýbl úshin 5,85 teńgeden 6,05 teńgege deiin nemese 3,4%-ǵa álsiredi.
Ekinshiden, erkin ózgermeli jaǵdaida jahandyq úrdister teńgege tikelei yqpal etýde. Sany boiynsha jeńildetý baǵdarlamalaryn qysqartý jáne 2022 jyly Fed mólsherlemesiniń artýy jónindegi naryqtyń kútýleri aiasynda AQSh dollarynyń nyǵaiýy investorlar arasynda damýshy naryqtarǵa qatysty teris sentiment týyndatady.
Úshinshiden, osy jyly shikizat taýarlary baǵasynyń ósýi men shikizat ekonomikalary valiýtalarynyń serpini arasyndaǵy álsiz bailanys jahandyq keńistikte baiqaldy. Kanada dollary, Norvegiia kronasy, Resei rýbli jyl basynan beri munaidyń eki mándi ósýine qaramastan, salystyrmaly túrde nyǵaimady. Keibir taldaýshylar bul jaǵdaidy AQSh dollarynyń jahandyq nyǵaiýymen ǵana emes, munai baǵasynyń uzaq merzimdi ósýinde senimdiliktiń bolmaýymen de bailanystyrady. Olardyń pikiri boiynsha, bul baiqalyp otyrǵan energetikalyq daǵdarystyń ýaqytsha sipatyna, sondai-aq OPEK+ tarapynan óndirýdi áleýetti ulǵaitýǵa bailanysty.
Sonyń saldarynan, munai baǵasynyń ósýine qaramastan, ulttyq valiýta bir aida bir AQSh dollary úshin 427,15 teńgege deiin 0,3%-ǵa álsiredi.
Ulttyq Bank valiýtalyq interventsiia ótkizbedi. Biýdjetke transfertterdi júzege asyrý úshin 988 mln AQSh dollary kóleminde Ulttyq qordyń qarajatyn konvertatsiialaý boiynsha operatsiialar jáne kvazimemlekettik sektor sýbektileri tarapynan 208 mln AQSh dollary mólsherindegi mindetti satýlar teńgege qoldaý kórsetti.
Sonymen qosa, bazalyq mólsherlemeni 9,75%-ǵa deiin ósirý teńgedegi boryshtyq quraldardyń tartymdylyǵyn saqtaidy, ony beirezidentterdiń qazanda QR MBQ-na 863 mlrd-qa deiin (jyldyń basynan beri ósim 433 mlrd.) salymdary kóleminiń 75 mlrd-qa óskeni rastaidy. Sheteldik investorlar tarapynan shetel valiýtasyn qosymsha usyný naryq ótimdiliginiń jaqsarýyna jáne suranystyń ishinara qanaǵattanýyna yqpal etedi.
Qarashanyń basynan beri munai baǵasynyń tómendeýi aiasynda teńge baǵamy 429,20 teńgege deiin 0,5%-ǵa álsiredi.
– Qazanda altynvaliýta rezervteri qalai ózgerdi?
– Altynvaliýta rezervteri biylǵy jylǵy qazannyń sońynda aidyń basynan bastap 307 mln AQSh dollaryna ulǵaiyp, 35,8 mlrd AQSh dollaryn qurady. Erkin konvertatsiialanatyn valiýtadaǵy aktivter negizinen EDB korrespondenttik shottaryndaǵy qaldyqtardyń azaiýy esebinen 854 mln AQSh dollaryna tómendedi.
Altynvaliýta rezervteri quramyndaǵy altyn portfeli qazanda baǵaly metall baǵasynyń ósýi jáne basym quqyqty iske asyrý sheńberinde altyn satyp alý esebinen 1,2 mlrd AQSh dollaryna ósti. Máselen, qazanda altynnyń baǵasy infliatsiianyń ósýi boiynsha alańdaýshylyqtyń aiasynda bir ýntsiia úshin 1731 AQSh dollarynan 1796 AQSh dollaryna deiin 3,8%-ǵa ósti, nátijesinde bul aktivterdiń erkin konvertatsiialanatyn valiýtadaǵy qunynyń tómendeýin óteýge jáne rezervterdiń ósýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
– Qazanda Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteriniń kólemi qalai ózgerdi jáne oǵan qandai faktorlar áser etti?
– Aldyn ala derekterge sáikes, Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri ótken aida shamaly ǵana ózgerip, qazannyń sońynda 55.1 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Kepildik berilgen jáne nysanaly transfertterdi bólý úshin qazanda valiýta naryǵynda 988 mln AQSh dollary somasyna aktivter satyldy, bul 420 mlrd teńgege balama mólsherdi bildiredi. Bul rette, respýblikalyq biýdjettiń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin Ulttyq qordan shamamen 428 mlrd teńge transfertter bólindi.
Bul rette qazanda qorǵa túsken túsimder 103 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde 163 mln AQSh dollary shetel valiýtasynda tústi.
Eger qyrkúiekte biz naryqtardaǵy aitarlyqtai túzetýdiń kýási bolsaq, qazanda aktsiialar naryǵynyń qalpyna kelýi jáne onyń odan ári ósýi baiqaldy. Nátijesinde, qazannyń qorytyndysy boiynsha Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi oń qalyptasty jáne negizinen aktsiialar men altynnyń tiisinshe 5,69%-ǵa jáne 3,78%-ǵa ósýi esebinen 871 mln AQSh dollaryn qurady.
Ulttyq qordyń aktivterin teńgerimdi allokatsiialaý esebinen investitsiialyq kiris jyl basynan beri qalpyna kelip, 2 mlrd AQSh dollary nemese 3,44%-dy qurady.
Qarashada naryqtardaǵy qubylmalylyq saqtalyp, aktsiialardyń ósýi jalǵasýda. Osyǵan orai aǵymdaǵy aidyń basynan bastap Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi taǵy da 470 mln AQSh dollaryna ósti jáne jyldan basynan bastap 2,45 mlrd AQSh dollary nemese 4,3% boldy.
– Jýyq arada qarjy naryqtaryn qandai perspektivalar kútip tur, teńgege qandai faktorlar áser etýi múmkin?
– Qazirgi tańda qarjy naryqtary álemniń jetekshi ortalyq bankteriniń monetarlyq saiasatyndaǵy ritorikada ózgeristerge barynsha beiim. Osylaisha, qarjy naryǵynyń qatysýshylary infliatsiialyq kútýlerdiń neǵurlym joǵary bolýyn jáne negizgi mólsherlemelerdiń barynsha erte joǵarylaýyn kózdeidi. AQSh-ta, Kanadada, Avstraliiada jáne Ulybritaniiada mólsherlemelerdi kóterý kezeńi 2022 jyly bastalady dep kútilýde.
Damyǵan elderdiń infliatsiianyń ósý boljamyna jaýap retinde mólsherlemelerdi kóterý kezeńiniń bastalýy damýshy naryqtardan kapitaldyń áketilý táýekelin týdyrady. Damýshy elderdiń valiýtalary AQSh dollarynyń toqtaýsyz nyǵaiýy jáne damyǵan elderdiń memlekettik baǵaly qaǵazdary kiristiliginiń ósýi aiasynda qysym kórýde. Bul rette AQSh FRJ monetarlyq saiasaty EM aktivteriniń qunyna barynsha yqpal etýge beiim.
Keibir taldaýshylar da álemdegi stagfliatsiia táýekeline – infliatsiianyń ósýimen qatar keletin ekonomikalyq quldyraýǵa alańdaýshylyq tanytýda. Infliatsiialyq kútýlerdiń ósýi jaǵdaiynda monetarlyq saiasattyń kúsheiý qarqyny iskerlik belsendilikti tómendetýi jáne sonyń saldarynan ekonomikalyq ósý qarqynyn tómendetýi múmkin. Osyǵan bailanysty retteýshilerdiń is-áreketi infliatsiialyq táýekelderdi tómendetýmen qatar, ekonomikalyq ósýdiń baiaýlaýyna jol bermeýge de baǵyttalýǵa tiis.
Munai baǵasynyń neǵurlym turaqty ósýi teńge úshin oń faktor bolyp tabylady. Jyl sońyna deiin munai baǵasynyń serpini boiynsha oń boljamnyń saqtalýyna qaramastan, 2022 jyly munai naryǵyndaǵy tapshylyqtyń qysqarýy kútilýde. Onyń ústine, AQSh Prezidentiniń úndeýi qanaǵattandyrylǵan jaǵdaida OPEK+ óndirisiniń yqtimal ósýine, AQSh pen Irannyń ustanymdaryn odan ári jaqyndastyrýǵa jáne munai eksporty boiynsha sanktsiialardy alyp tastaýǵa, epidemiologiialyq jaǵdaidyń nasharlaýyna jáne basqa da faktorlarǵa bailanysty munai baǵasynyń qubylmalylyǵy saqtalady.
Jalpy alǵanda, munai baǵasyn ósirýdiń jalǵasýy, sondai-aq aldaǵy qarashadaǵy iri salyq tólemderi jýyq arada teńgege qoldaý kórsetedi. Alaida, shetel valiýtasyna turaqty suranys pen syrtqy naryqtardaǵy qubylmalylyq bul áserdi teńestirýi múmkin.
