Adam densaýlyǵyna ziian keltirýshi faktorlar ishinde atmosferanyń lastanýy airyqsha oryn alady. Sońǵy on shaqty jylda adamzat ony sezinip te, kózimen kórip te úlgerdi. Tirshilik tutqasy – otteginiń tapshylyǵy, ásirese, álemniń iri megapolisterin tyǵyryqqa tirei bastady. Jýyrda CNN jariialaǵan «Beijińniń kók tútini: eki qala týraly áńgime» atty maqala tozańnan tunshyqqan Qytai astanasynyń búgingi jaǵdaiyn jaiyp salǵan. Ekologiialyq túitkildiń sońy áleýmettik teńsizdikti ýshyqtyryp, el ekonomikasynyń shaiqalýyna ákep soǵatynyn kórsetý úshin maqala avtory túrli dáiekter keltirgen. Túsingenimiz – Alty qurlyqty aýzyna qaratqan alpaýyt derjavanyń taǵdyry tútinge táýeldi bolyp tur.
Álemge qaýip tóndiretin kataklizmderdiń kóbeiýi, klimattyń ózgerýi, aýyzsý tapshylyǵy, atmosferanyń qyzýy men lastanýy sekildi jahandyq túitkilder adamzatty qyspaqqa ala bastady. Jerdiń atmosfera dep atalatyn ústińgi qabatyn, 80 shaqyrymǵa deiingi biiktiktegi keńistiktiń 78 paiyzyn – azot, 21 paiyzyn – ottegi, 0,03 paiyzyn – kómirqyshqyl gazy, 0,04 paiyzyn – argon jáne 0,93 paiyzyn ártúrli gazdar quraityny belgili. Alaida dúniejúzi boiynsha jylý energiiasyn kóp tutynatyn aýyr ónerkásiptiń damýyna bailanysty adamdar tyǵyz ornalasqan jerlerdegi aýanyń quramynda ottegi kúrt azaiyp, kómirqyshqyl gazy kóbeidi. Atmosferadaǵy tabiǵi tepe-teńdik buzyldy. Eń kóp taraityn ýly zattar – kómirteginiń oksidi (SO), kúkirttiń dioksidi (SO2), azottyń oksidy (MOh), kómirsýtegi (Cn Hm) jáne ziiandy shań-tozań. Olardyń quramynda ftor qosyndysy, hlor, qorǵasyn, synap jáne benzapiren siiaqty qaýipti zattardyń 500-den astam túri bar. Ziiandy gazdardyń atmosferaǵa kóp mólsherde shyǵarylýy tynys alý arqyly adam aǵzasyna ǵana emes, tutastai jan-janýarlar, ósimdikter álemine, ekojúieniń, qorshaǵan ortanyń tozýyna ákep soǵady. Bul – álemdi tolǵandyrǵan túitkil.
Amerikalyq ǵalymdardyń esebinshe, isik aýrýlary men tynys alý organdaryndaǵy qaterli aýrýlardy týǵyzatyn atmosferadaǵy usaq disperstik bólshekter jylyna 2,1 million adamnyń ómirin jalmaidy eken. Al jalpylai alǵanda, aýanyń lastanýy jyl saiyn 7 mln adamnyń ólimine sebepker bolady.
Qorshaǵan ortanyń lastanýy densaýlyǵymyzǵa ǵana emes, turmystyq hám áleýmettik jaǵdaiymyzǵa tikelei yqpal ete bastaǵanyn ańǵarmaý múmkin emes. Buryn aýyzsýdy qutylap satyp alatyn bolsaq, endi taza aýaǵa da dál solai aqsha tólep qol jetkizetin boldyq. Óitkeni ǵylymi-tehnikalyq progress ilgerilegen saiyn adamzattyń tynysy tarylyp, tunshyǵa bastady. Ásirese, milliondaǵan halyq shoǵyrlanǵan Qytai megapolisteri kók aspandy tumshalaǵan qara tútinge tunshyǵyp jatyr. Mysaly, Beijińde ómir súretinder qalanyń aýasymen tynystaǵanda kúnine eki qorap temeki shekkendei bolady eken. Tynys alý aýrýlaryn qozdyratyn PM 2,5 mikrobólshekter munda Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń normasynan úsh ese joǵary ekeni anyqtaldy. Sondyqtan iri qalalardyń densaýlyǵyn qorǵaǵysy keletin turǵyndary qutyǵa syǵymdalǵan taza aýany satyp alýǵa májbúr. Solardyń biri – Beijiń turǵyny Tszian Van. CNN tilshisine suhbat bergen áiel qalany torlaǵan tozań óz otbasynyń ómir saltyn qalai ózgertkenin aityp bergen.
Tańerteń uiqydan kózin ashqan boida Tszian Vannyń eń birinshi isi – uiyqtap jatqan qyzynyń aýa tazartqysh súzgisinen ótken zalalsyz aýamen tynystap jatqanyna kóz jetkizý. Kóńili jailanǵan soń ǵana ol tańǵy as qamyna kirisedi. Tamaqqa múmkindiginshe organikalyq fermadan ákelingen kókónister men jemis-jidekterdi ǵana paidalanýǵa tyrysady. Qolyn súzgiden ótken sýmen jýady. Sýdy ziiandy zattardan tazartatyn jabdyq ashanadaǵy qoljýǵyshtyń tómengi jaǵyna ornatylǵan. Al aýyzsý retinde qutydaǵy importtalǵan sýdy ǵana paidalanady. Vannyń ár kúni osylai bastalady. Qorshaǵan ortadaǵy shań-tozańnyń zalalynan ózin jáne otbasyn qorǵaý úshin qytailyq áielder osylaisha ár qadamyn qadaǵalap otyrýǵa májbúr. «Kózimizdi ashqannan túngi uiqyǵa ketkenshe demalatyn aýamyz, ishetin sýymyz ben jeitin asymyzǵa saqtyqpen qarap, taza ekenin mezgil saiyn tekserip otyrýǵa májbúrmiz», − deidi Tszian Van.
Óz ómirlerin tútinniń zalalynan qorǵaǵysy keletin otbasy ailyq tabysynyń basym bóligin tazartqysh qurylǵylarǵa jumsaidy. «Las aýa qaltamyzǵa az salmaq túsirip jatqan joq. Biraq densaýlyqtan eshteńeni aiaýǵa bolmaidy. Deniń saý bolmasa, shirigen bailyqtyń ne qadiri bar?», − deidi Van hanym. Alaida Qytaida qatary ósip kele jatqan orta tap pen kedei halyq úshin bailar paidalanatyn úi jabdyqtary qoljetimsiz. Lastanǵan aýanyń aýrý-syrqaý men taptyq túitkilderdi qatar qozǵaýy memlekettegi áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasylar úshin aýyr soqqy boldy.
Nankin ýniversitetiniń Qorshaǵan orta mektebi júrgizgen zertteýlerdiń qorytyndysyna súiensek, Qytaidaǵy ólim-jitimniń úshten bir bóligi aýadaǵy ziiandy zattardyń saldarynan bolady. Ótken jyldyń qarashasynda jariialanǵan zertteýde 2013 jyly Qytaidyń 74 qalasynda tirkelgen 3 millionnan astam kisi ólimi zerttelgen. Nátijesinde ólim-jitimniń 31,8 paiyzy iri qalalardaǵy lastanýdyń áserinen týǵan aýrý-syrqaýdyń saldarynan bolǵany, ásirese, Beijińdi ainaldyra qorshap jatqan Hebei provintsiiasyndaǵy qalalar eldegi eń qatty lastanǵan aimaq ekeni belgili boldy.
Tozań qaltany qaǵyp barady
Vannyń otbasy jýyrda aýany súzgiden ótkizetin jańa qondyrǵy ornatqan. Quny 4300 AQSh dollaryn quraityn ventiliatsiialyq júie syrttaǵy aýany tazalap, úidiń ishine aidap otyrady. Sondai-aq, úidegi ár bólmege aýa tazartqyshtar qoiylǵan. Mundai qurylǵymen segiz bólmeni tolyq jabdyqtaý úshin 7 200 AQSh dollaryn jumsaǵan. Aýa tazartqyshtardy aiyna bir ret aýystyryp turý keregin eskersek, oǵan taǵy 430 dollardy qosyńyz. Taza aýamen tynystap, taza sý ishkisi keletin otbasy sý súzgisi úshin 300 dollar jáne sebezgi súzgileri úshin 1000 dollardan astam qarajat shyǵyndapty.
Al Qytaidaǵy dáýleti tasyǵan otbasylar sapaly aýa men taza sý jóninde keńes berýmen ainalysatyn Environment Assured sekildi kompaniialardyń qyzmetin paidalanady. Atalmysh kompaniia óz klinetterine turǵyn úiler men keńselerdegi aýa quramyndaǵy toksinderdiń úlesin anyqtap beredi. Environment Assured-tiń vitse-prezidenti Aleks Kýkordyń aitýynsha, kompaniia qyzmetteriniń tolyq paketin 15 myń dollarǵa satyp alýǵa bolady.
Aýanyń lastaný deńgeii Qytaida turǵyn úi qunynyń qubylýyna da yqpal etýde. Máselen, úileri aýa tazartqysh júiemen jabdyqtalǵan Beijińniń MOMA keshenindegi páterlerdiń quny 3 mln dollardan asyp jyǵylady. Bul qalanyń tozańdy aýmaǵyndaǵy kólemi dál sondai páterlerdiń baǵasynan shamamen alty ese qymbat.
Turǵyn úidiń aýmaǵynan tys jerlerde de shyǵyndar az emes. Jyldyq oqý aqysy 37 myń AQSh dollaryn quraityn Beijiń halyqaralyq mektebi shań-tozań kezinde balalardyń alańqaida alańsyz ári qaýipsiz oinaýyna múmkindik beretin qysymdy kúmbezder ornatty. Onyń quny – 5 mln dollar. Arzan emes. Soǵan qaramastan, oqýshy tartýdy kózdeitin ózge bilim mekemeleri de osy mekteptiń úlgisi boiynsha kúmbezder ornatýdy qolǵa ala bastady.
Densaýlyqtaryna qatty alańdaityn beijińdikter óndirýshilerge arnaiy tapsyrys berip, úige ekologiialyq taza ónimderdi aldyrýdy ádetke ainaldyrǵan. Máselen, «Tonidyń fermasy» dep atalatyn sharýa qojalyǵynyń taýarlaryn jyl boiy úzdiksiz tutyný úshin olar 3400 dollar tóleýi shart. Ferma qyzmetkerleri tapsyrys berýshiniń úiine aptasyna eki ret 3 keli tabiǵi azyq-túlik jetkizip berip turady.
Tynysty taryltqan tútinnen qashyp qutylý úshin shekara asyp ketetin qytailyqtar da az emes. Biraq ózge memleketterde de aýa men sýdyń, taǵamnyń jaǵdaiy jetisip turǵan joq. Ulybritaniiada syǵymdalǵan taza aýanyń bir qutysy úshin 115 AQSh dollaryn tóleýge týra keledi. Lastanýǵa qarsy jaqpalardyń quny 100 dollardyń ainalasynda. Sondai-aq, naryqta bólmeniń tozańyn soryp alatyn qymbat boitumarlar bar. Qarapaiym turǵyndar bulardyń bireýin satyp alady degenge sený óte qiyn.
Memlekettiń ekonomikalyq damýy milliondaǵan adamnyń materialdyq jaǵdaiyn ońaltqanymen, eldiń jedel indýstriialanýy arqasynda baiyǵan Qytaidyń eń aýqatty adamdary óndiristik lastanýdan ózderin qorǵaýǵa dármensiz. «Bul másele rasynda da eldi tyǵyryqqa tirep tur. Memlekettiń búkil aimaǵyndaǵy aýanyń lastanýy Qytaidyń áleýmettik turaqtylyǵyna qaýip tóndire bastady», − deidi Strategiialyq jáne halyqaralyq zertteýler ortalyǵynyń mamany Barbara Finamor. Jýyrda Chendý qalasynda ótken ekologiialyq narazylyq aktsiiasy mamannyń bul sózine dálel bola alady. Abyroi bolǵanda, jergilikti bilik sherýge shyqqan turǵyndardy yń-shyńsyz taratyp úlgerdi.
Qytaidyń sátsiz qadamdary
Qytai aýaǵa parnikti gazdardy kóp kólemde shyǵaratyn memleketterdiń biri. Bul el ekonomikasyn qyrýar shyǵynǵa batyrýda. RAND korporatsiiasynyń deregine súiensek, 2012 jyly qorshaǵan ortanyń lastanýy saldarynan Qytai 525 mlrd dollar joǵaltqan. El úkimeti aýa sapasynyń buzylýy ózekti másele ekenin biledi. 2014 jyly QHR biligi resmi túrde «lastanýǵa qarsy soǵys» bastaǵany este. Alaida nátije kóńil kónshiterlik emes. Shetel asyp, jatjurttyqtardyń tájiribesimen tanysyp, aýanyń lastanýynan saqtaný joldaryn úirenip kelýge Qytaidaǵy joǵarǵy jáne orta tap ókilderiniń múmkindigi jetpeidi degenge sený qiyn. Alaida dabyl qaǵylyp, qaýip týraly qatań eskertý jasalǵan kúnniń ózinde el turǵyndary aýzy-muryndaryn shálimen oraýdan ári aspaidy. Tym quryǵanda qorǵanys maskalaryn kiip júrýdi ádetke ainaldyra almaǵandar kóp. Elde ekologiialyq jaǵdaidyń ýshyqqany sonshalyq, jergilikti BAQ eki kúnniń birinde memlekettik bilikke lastanýdyń saldarymen kúresýdiń tiimdi joldaryn qarastyratyn ýaqyt jetkenin eskertýden sharshady.
Dese de, sońǵy jyldary Qytai qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytynda birqatar nátijeli qadamdar jasaǵanyn aitpai ketýge bolmaidy. Máselen, «Sinhýa» agenttiginiń habarlaýynsha, búginde Beijiń qalasynyń ainalasyndaǵy 663 eldi meken kómirdiń ornyna tabiǵi otyn paidalana bastaǵan. Al Qytaidyń Klimat jónindegi Parij kelisimine qol qoiýy halyqaralyq deńgeidegi mańyzdy qadam boldy. Aspan asty eliniń jel jáne kún energiiasyn óndirý kólemi boiynsha álemdik kóshbasshylardyń biri ekenin eshkim joqqa shyǵarmaidy. Alaida bul sharalardyń barlyǵy tútinge tunshyqqan Beijińniń tasasynda qalyp qoiǵandai. Qytai biligi el astanasynda ómir súrý múmkin bolmai bara jatqanyn aitqan aýyzdarǵa qashanǵa deiin qaqpaq bolary belgisiz. Jelide ondaǵan million adam tamashalaǵan «Kúmbez astynda» derekti filminiń sanaýly kúnnen soń Qytai saittarynan izim-ǵaiym joǵalýy memlekettik tsenzorlardyń isi ekenin shamalaý qiyn emes. Lastanýdyń soraqy saldarlaryn ashyp kórsetken film bilikke unamaǵany anyq.
Bireýdiń bas aýrýy – bireýdiń nany
Úkimet túitkil kórgen jerden kásipkerler múmkindik kóredi. Óziniń jáne kishkentai qyzdarynyń ómirin qorǵaý úshin syrtqy ortadan oqshaýlanǵan Tszian Van siiaqty jergilikti turǵyndar lastanýdan paida kórip otyrǵan kásipkerlerdiń óndirisin órkendetýde.
«Kishkentai qyzymnyń ómirge kelgenine kóp bolǵan joq. Onyń demalǵanda shań-tozań jutyp jatqanyn oilaǵan saiyn úreiim ushady. Aýa tazartatyn qurylǵynyń jumys istep turǵanyn udaiy tekserip otyrý úshin eki kún boiy kóz ilgen joqpyn. Balalarym áli tym kishkentai. Olardyń ómiri úshin qatty alańdaimyn», – deidi Van.
Lastanǵan aýanyń arqasynda qytailyq iskerler kásiptiń jańa túrin dóńgelete bastady. Daxue konsaltingtik kompaniiasynyń dereginshe, 2010 jyly Qytaida 200 myń aýa tazartqysh qurylǵy satylǵan. Tórt jyldan keiin bul kórsetkish 2 millionǵa bir-aq sekirdi. Huidian marketingtik kompaniiasynyń zertteýine súiensek, aýa tazartqysh jabdyqtarǵa degen suranys 2018 jyly 4 millionǵa jetýi yqtimal.
«Aýa tazartý quraldarynyń qoljetimdiligi kún ótken saiyn artyp keledi» deidi Environment Assured-tiń vitse-prezidenti Aleks Kýkor. Máselen, Qytaidyń Xiaomi tehnologiialyq kompaniiasynyń qýatty aýa tazartqyshtary 360 dollar turady.
Ishine taza aýa syǵymdalǵan qutylar da alypsatarlar úshin oljaly biznes kózine ainaldy. Sońǵy jyldary qytailyqtar 7,7 litrlik ballonǵa syǵymdalǵan taza aýany Kanadadan satyp ala bastaǵan. Bir qutynyń quny 108 iýan – bes dollar. Ballondaǵy ottegi shamamen bir sekýndtyq 150 jutym aýany quraidy. Kanadalyq Vitality Air kompaniiasy ótken jyldan beri Aspan asty eline taýdyń taza aýasy quiylǵan qutylardy ottegi maskasymen birge turaqty túrde satyp keledi. Bir jutqan kezde adamnyń ókpesine 400-500 millilitr aýa barady dep eseptegende, ballondaǵy aýa 15 ret keýdeni kere dem alǵanǵa ǵana jetedi.
Kanada Tynyq muhitynyń arǵy jaǵynda ornalasqan. Sondyqtan alystan arbalaǵannan góri, jaqynnan dorbalaǵan tiimdi bolatynyn túsingen jergilikti kásipkerler aýany endi Jańa Zelandiiadan satyp ala bastaǵan. Biraq jańazelandiialyqtar aýanyń baǵasyn kanadalyqtardan qymbatyraq surap otyrǵan kórinedi. Jańa Zelandiianyń tazalanǵan, ottegige bai teńiz aýasy toltyrylǵan, syiymdylyǵy 7,7 litrlik ballonnyń quny 219 iýan, bizdiń valiýtaǵa shaqqanda 10749 teńge. Iaǵni, qytailyqtar bir jutym taza aýa úshin 1,2 iýan (60 teńge) tóleýi tiis.
Aýany satyp alatyn kún Alashtyń basyna da týýy múmkin. Halyqaralyq sarapshylar jýyrda aýanyń lastaný deńgeii boiynsha adam ómirine qaýipti bolyp tabylatyn Qazaqstandaǵy 15 qalany atady. Olardyń ishinde Almaty, Shymkent, Taraz, Aqtaý, qyzyljar siiaqty bes iri qala bar. Quality of Living Survey halyqaralyq saraptaý ortalyǵynyń málimetterine qaraǵanda, Almaty qorshaǵan ortanyń tazalyq deńgeii boiynsha álemdegi 230 iri qalanyń ishinde 176-oryndy iemdenipti. Biraq álgi 230 qalanyń kóbinde on millionnan astam turǵyn bar. Bizdiń Almatynyń halqy eki millionǵa da tolmaidy, óndiris oryndary da olardykinen aitarlyqtai az, biraq aýasy óte las. Aýadaǵy ýly zattar Beijińde normadan 3 esege artyq bolsa, bizdiń qalamyzda 9 esege kóp eken. Bul – Almaty Urban Air málimeti. Aýadaǵy ziiandy zattardy seiiltýge metrologiialyq jaǵdaidyń qolaisyzdyǵy sebep deidi mamandar. Biz de kóp uzamai aýa surap, muhittyń arǵy jaǵyndylarǵa alaqan jaiyp júrmesek bolǵany da.
Anar Lepesova, "Túrkistan" gazeti
