Foto: © pixabay.com/Pixaline
Kógildir teńiz, ádemi jaǵajailar, záitún alqaptarymen qorshalǵan kóne tarihi qalalar jáne záitún maiymen tamasha úndesetin dámdi taǵamdar… “Túrik baqytynyń jaǵalaýy” atalatyn ásem aimaq týristik qyzmetterdi, kógildir krýizderdi jáne túrli saiahattardy usyna otyryp, demalýshylardyń jumaqtyń qyzyǵyn syilaidy.
Ejelgi tarihta attary qalǵan eń kúshti imperatorlar Egei teńizi arqyly sozylǵan osy eski saýda joldarynyń boiynda qalalar turǵyzdy jáne dáýirlerdiń eń mańyzdy tarihi ózgeristeri de osy jerde boldy.
Epikalyq erteginiń siýjeti: Troia arqyly saiahat
Chanakkaledegi Tevfikie aýylynda ornalasqan ejelgi Troia qalasy álemdegi eń mańyzdy ejelgi qalalardyń biri jáne túrikterdiń eń qyzyqty jerleriniń biri bolyp tabylady. Toǵyz arheologiialyq qabaty jáne 3000 jyldyq úzdiksiz tarihy bar ejelgi Troia qalasy 1998 jyly IýNESKO-nyń Dúniejúzilik mádeni mura tizimine engizilgen. Bul kóne qala sonymen qatar Enei jolyndaǵy alǵashqy aialdama, alǵashqy jáne jalǵyz mádeni baǵyt Túrkiiadan bastalady. Eýropadaǵy eń bedeldi mýzei nagradalarymen marapattalǵan kórnekti Troian murajaiy aimaqtaǵy qazba jumystarynyń artefaktileri men oljalaryn jinaidy. Ejelgi Assos qalasy Egei teńiziniń súikimdi Behramkale aýylynda, teńizge terrassalary bar tóbede ornalasqan. Soltústik Egeidiń taǵy bir qazynasy ashylýdy kútýde. Bul ejelgi qalada Assostyń eń biik núktesinde salynǵan Afina hramy ornalasqan. Assostaǵy keibir basqa qirandylarǵa eski qalanyń agorasy, gimnaziia jáne teatr jatady. Assostyń eń ataqty turǵyndarynyń biri Aristotel boldy. Ol Makedoniia saraiyna Eskendir Zulqarnaiyndy oqytýǵa barmas buryn óziniń áigili filosofiialyq mektebin qurdy.
Izmirdiń qazynalary
Túrki aimaǵyndaǵy kóne qalalar týraly kez kelgen talqylaý jyl saiyn myńdaǵan jergilikti jáne sheteldik týristerdi tartatyn ejelgi Efes qalasyn qamtidy. 2015 jyldan beri IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engen jáne sol kezdegi eń úlken port qalalarynyń biri Efes ellindik jáne rimdik dáýirlerde gúldengen. 30 000 kelýshilerge arnalǵan Túrkiiadaǵy eń úlken Tselsýs kitaphanasy; ejelgi teatr; Mazei men Mitridat qaqpalary; Adrian hramy jáne Ejelgi álemniń jeti keremetiniń biri Artemida ǵibadathanasy Efestiń kórnekti oryndarynyń biri bolyp tabylady, sondai-aq bai Rim otbasylarynyń qalai ómir súrgenin kórsetetin «terrassaly úiler» bar. Sondai-aq, Efestegi Máriiamnyń úiine, Áýlie Djonnyń qabiri men Jeti uiyqtaýshy úńgirine barýǵa bolady.
Izmirdegi Bergama – IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar tizimindegi taǵy bir kóne qala. Ellindik, rimdik jáne vizantiialyq kezeńderdegi mańyzdy ortalyq Bergamada Aian kitabynda aitylǵan jeti mańyzdy shirkeýdiń taǵy bireýi boldy. Pergamondaǵy búgingi kúnge deiin saqtalǵan qurylystarǵa Afina hramy, Traianým jáne Pergamon kitaphanasy jatady. Joǵarǵy Akropolden qazirgi Bergama qalasyna serýendeý tóbeden búkil qalanyń panoramalyq kórinisin usynady. Búgingi tańda «Qyzyl nasybaigúl» retinde belgili Serapis hramy Bergamanyń taǵy bir kórnekti jeri.
Egei teńiziniń jaǵalaýyndaǵy ataqty kóne qalalarmen qatar oblystyń ishki bóliginde kóptegen kóne qonystar ornalasqan. Bul qalalarǵa Kýtahiiadaǵy kóne Aizanoi qalasy men Denizlidegi Sardis kóne qalasy kiredi, ekeýi de IýNESKO-nyń Dúniejúzilik muralar tiziminde. Denizlidegi taǵy bir kórnekti eskertkish – Pamýkkale travertinderimen birge mádeni jáne tabiǵi mura retinde 1988 jyly IýNESKO-nyń Dúniejúzilik mura tizimine engizilgen ejelgi Ierapolis qalasy. Býrdýrda, Aidynǵa bara jatyp, IýNESKO tizimine engen Afrodisiany jáne tańǵajaiyp ejelgi Sagalassos qalasyn kóre alasyz.
Mýgla – Egeidiń aiaqtalyp, Jerorta teńiziniń bastalatyn jeri. Bul ádemi qaladaǵy júzdegen qirandylarmen siz segiz myń jyl artqa saiahat jasai alasyz – Mýgla birneshe ejelgi qalalardyń, sonyń ishinde Kaýnos, Knidos jáne Tlostyń otany. Osy áigili marshrýt boiynsha siz bir-birine irgeles jatqan jáne ekeýi de IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engizilgen eki ejelgi Ksantos pen Letýn qalasyna bara alasyz. Likiianyń burynǵy astanasy Ksantosta ejelgi dáýirge jatatyn Likiia qabirlerin kórýge bolady. Mýgladaǵy tynysh qala Datchaǵa barar jolda Egei men Jerorta teńizderiniń túiisken jerinde ornalasqan ejelgi Knidos qalasyna barýǵa bolady. Mádeniet pen ónerdiń altyn besigi bolǵan ári eski saýda ortalyǵy Knidosta siz qalanyń keremet teatrynan Egei men Jerorta teńiziniń toǵysqan tusyn tamashalaisyz.
