فوتو: © pixabay.com/Pixaline
كٶگٸلدٸر تەڭٸز, ەدەمٸ جاعاجايلار, زەيتٷن القاپتارىمەن قورشالعان كٶنە تاريحي قالالار جەنە زەيتٷن مايىمەن تاماشا ٷندەسەتٸن دەمدٸ تاعامدار… “تٷرٸك باقىتىنىڭ جاعالاۋى” اتالاتىن ەسەم ايماق تۋريستٸك قىزمەتتەردٸ, كٶگٸلدٸر كرۋيزدەردٸ جەنە تٷرلٸ ساياحاتتاردى ۇسىنا وتىرىپ, دەمالۋشىلاردىڭ جۇماقتىڭ قىزىعىن سىيلايدى.
ەجەلگٸ تاريحتا اتتارى قالعان ەڭ كٷشتٸ يمپەراتورلار ەگەي تەڭٸزٸ ارقىلى سوزىلعان وسى ەسكٸ ساۋدا جولدارىنىڭ بويىندا قالالار تۇرعىزدى جەنە دەۋٸرلەردٸڭ ەڭ ماڭىزدى تاريحي ٶزگەرٸستەرٸ دە وسى جەردە بولدى.
ەپيكالىق ەرتەگٸنٸڭ سيۋجەتٸ: ترويا ارقىلى ساياحات
چاناككالەدەگٸ تەۆفيكيە اۋىلىندا ورنالاسقان ەجەلگٸ ترويا قالاسى ەلەمدەگٸ ەڭ ماڭىزدى ەجەلگٸ قالالاردىڭ بٸرٸ جەنە تٷرٸكتەردٸڭ ەڭ قىزىقتى جەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. توعىز ارحەولوگييالىق قاباتى جەنە 3000 جىلدىق ٷزدٸكسٸز تاريحى بار ەجەلگٸ ترويا قالاسى 1998 جىلى يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەني مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن. بۇل كٶنە قالا سونىمەن قاتار ەنەي جولىنداعى العاشقى ايالداما, العاشقى جەنە جالعىز مەدەني باعىت تٷركييادان باستالادى. ەۋروپاداعى ەڭ بەدەلدٸ مۋزەي ناگرادالارىمەن ماراپاتتالعان كٶرنەكتٸ ترويان مۇراجايى ايماقتاعى قازبا جۇمىستارىنىڭ ارتەفاكتٸلەرٸ مەن ولجالارىن جينايدى. ەجەلگٸ اسسوس قالاسى ەگەي تەڭٸزٸنٸڭ سٷيكٸمدٸ بەحرامكالە اۋىلىندا, تەڭٸزگە تەرراسسالارى بار تٶبەدە ورنالاسقان. سولتٷستٸك ەگەيدٸڭ تاعى بٸر قازىناسى اشىلۋدى كٷتۋدە. بۇل ەجەلگٸ قالادا اسسوستىڭ ەڭ بيٸك نٷكتەسٸندە سالىنعان افينا حرامى ورنالاسقان. اسسوستاعى كەيبٸر باسقا قيراندىلارعا ەسكٸ قالانىڭ اگوراسى, گيمنازييا جەنە تەاتر جاتادى. اسسوستىڭ ەڭ اتاقتى تۇرعىندارىنىڭ بٸرٸ اريستوتەل بولدى. ول ماكەدونييا سارايىنا ەسكەندٸر زۇلقارنايىندى وقىتۋعا بارماس بۇرىن ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ فيلوسوفييالىق مەكتەبٸن قۇردى.
يزميردٸڭ قازىنالارى
تٷركٸ ايماعىنداعى كٶنە قالالار تۋرالى كەز كەلگەن تالقىلاۋ جىل سايىن مىڭداعان جەرگٸلٸكتٸ جەنە شەتەلدٸك تۋريستەردٸ تارتاتىن ەجەلگٸ ەفەس قالاسىن قامتيدى. 2015 جىلدان بەرٸ يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگەن جەنە سول كەزدەگٸ ەڭ ٷلكەن پورت قالالارىنىڭ بٸرٸ ەفەس ەلليندٸك جەنە ريمدٸك دەۋٸرلەردە گٷلدەنگەن. 30 000 كەلۋشٸلەرگە ارنالعان تٷركيياداعى ەڭ ٷلكەن تسەلسۋس كٸتاپحاناسى; ەجەلگٸ تەاتر; مازەي مەن ميتريدات قاقپالارى; ادريان حرامى جەنە ەجەلگٸ ەلەمنٸڭ جەتٸ كەرەمەتٸنٸڭ بٸرٸ ارتەميدا عيباداتحاناسى ەفەستٸڭ كٶرنەكتٸ ورىندارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى, سونداي-اق باي ريم وتباسىلارىنىڭ قالاي ٶمٸر سٷرگەنٸن كٶرسەتەتٸن «تەرراسسالى ٷيلەر» بار. سونداي-اق, ەفەستەگٸ مەرييامنىڭ ٷيٸنە, ەۋليە دجوننىڭ قابٸرٸ مەن جەتٸ ۇيىقتاۋشى ٷڭگٸرٸنە بارۋعا بولادى.
يزميردەگٸ بەرگاما – يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار تٸزٸمٸندەگٸ تاعى بٸر كٶنە قالا. ەلليندٸك, ريمدٸك جەنە ۆيزانتييالىق كەزەڭدەردەگٸ ماڭىزدى ورتالىق بەرگامادا ايان كٸتابىندا ايتىلعان جەتٸ ماڭىزدى شٸركەۋدٸڭ تاعى بٸرەۋٸ بولدى. پەرگامونداعى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان قۇرىلىستارعا افينا حرامى, ترايانۋم جەنە پەرگامون كٸتاپحاناسى جاتادى. جوعارعى اكروپولدەن قازٸرگٸ بەرگاما قالاسىنا سەرۋەندەۋ تٶبەدەن بٷكٸل قالانىڭ پانورامالىق كٶرٸنٸسٸن ۇسىنادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا «قىزىل ناسىبايگٷل» رەتٸندە بەلگٸلٸ سەراپيس حرامى بەرگامانىڭ تاعى بٸر كٶرنەكتٸ جەرٸ.
ەگەي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى اتاقتى كٶنە قالالارمەن قاتار وبلىستىڭ ٸشكٸ بٶلٸگٸندە كٶپتەگەن كٶنە قونىستار ورنالاسقان. بۇل قالالارعا كۋتاحيياداعى كٶنە ايزانوي قالاسى مەن دەنيزليدەگٸ سارديس كٶنە قالاسى كٸرەدٸ, ەكەۋٸ دە يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار تٸزٸمٸندە. دەنيزليدەگٸ تاعى بٸر كٶرنەكتٸ ەسكەرتكٸش – پامۋككالە تراۆەرتيندەرٸمەن بٸرگە مەدەني جەنە تابيعي مۇرا رەتٸندە 1988 جىلى يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن ەجەلگٸ يەراپوليس قالاسى. بۋردۋردا, ايدىنعا بارا جاتىپ, يۋنەسكو تٸزٸمٸنە ەنگەن افروديسيانى جەنە تاڭعاجايىپ ەجەلگٸ ساگالاسسوس قالاسىن كٶرە الاسىز.
مۋگلا – ەگەيدٸڭ اياقتالىپ, جەرورتا تەڭٸزٸنٸڭ باستالاتىن جەرٸ. بۇل ەدەمٸ قالاداعى جٷزدەگەن قيراندىلارمەن سٸز سەگٸز مىڭ جىل ارتقا ساياحات جاساي الاسىز – مۋگلا بٸرنەشە ەجەلگٸ قالالاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە كاۋنوس, كنيدوس جەنە تلوستىڭ وتانى. وسى ەيگٸلٸ مارشرۋت بويىنشا سٸز بٸر-بٸرٸنە ٸرگەلەس جاتقان جەنە ەكەۋٸ دە يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرا تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن ەكٸ ەجەلگٸ كسانتوس پەن لەتۋن قالاسىنا بارا الاسىز. ليكييانىڭ بۇرىنعى استاناسى كسانتوستا ەجەلگٸ دەۋٸرگە جاتاتىن ليكييا قابٸرلەرٸن كٶرۋگە بولادى. مۋگلاداعى تىنىش قالا داتچاعا بارار جولدا ەگەي مەن جەرورتا تەڭٸزدەرٸنٸڭ تٷيٸسكەن جەرٸندە ورنالاسقان ەجەلگٸ كنيدوس قالاسىنا بارۋعا بولادى. مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ التىن بەسٸگٸ بولعان ەرٸ ەسكٸ ساۋدا ورتالىعى كنيدوستا سٸز قالانىڭ كەرەمەت تەاترىنان ەگەي مەن جەرورتا تەڭٸزٸنٸڭ توعىسقان تۇسىن تاماشالايسىز.
