Foto: okg.kz
Dál osy pikirdi aýyl sharýashylyǵy salasynda kezdesetin kedergiler men olardy joiý, ekonomikanyń negizgi draiveri sanalatyn salany damytý máselelerine ún qosyp júrgen sala ardageri, oblystyq «Atameken» kásipkerler palatasy «Agro keńes berý» ortalyǵynyń jetekshisi Nurlybek Boranbaev aitty, dep habarlaidy Ult.kz.
Onyń aitýynsha, Túrkistan oblysynyń qurylǵanyna 5 jyldan endi asty. Sondyqtan da óńirdiń barlyq salasynda sheshimin tabýy tiis máseleler men sońyna deiin jetkizilýi tiis bastamalar kóp. Solardyń ishinde aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy máselelerge toqtalar bolsaq, aimaqta agrotehnologiia talaptary oryndala bermeidi. Agrokeshen salasynda bilikti kadrlar jetispei jatady, tuqym sharýashylyqtary joiylyp ketýdiń sál-aq aldynda tur, sapaly tuqym jetkiliksiz...
«Maqta ósiretin aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń (AShTÓ) tehnikamen jabdyqtalýy óte nashar, maqtany óndirýdegi klasterlik júie men tehnologiialar transferti de qalyptaspaǵan.
Odan bólek, qazir aimaqta jerdiń de qunary tómendep barady, bul rette aýyspaly egis júiesi durys saqtalyp otyrǵan joq, óitkeni, kóptegen daqyldar bir tanapqa monodaqyl retinde ósirilip keledi. Eginniń sýsyz óspeitini belgili, al, óńirde sýarmaly aǵyn sý jetkiliksiz. Al, bizdiń oblysta osy máseleniń sheshimin tabý úshin sýarýda innovatsiialyq qordy únemdeý tehnologiialaryn qoldanyp jatqan joq. Saldarynan sýarmaly jerlerdiń meliorativtik jaǵdaiy jyldan-jylǵa nasharlap barady. Ol azdai kóldeneń jáne tik uńǵymalar isten shyǵyp, júieli qoldanbaǵandyqtan sýarmaly jerler sortańdanyp jatyr. Sonyń saldarynan keibir sýarmaly jerler ainalymnan shyǵyp, tastandy tanaptardyń úlesi artyp ketti. Drenaj júieleri de isten shyqqan, jerasty sýlary jer betine shyǵyp bosqa ysyrap bolýda. Egistik alqaptarda ziiankester eselep kóbeidi, karantindik ósimdikter, aramshópter egis alqaptaryn basyp ketti. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý boiynsha qazirgi tańda kásiporyndar men kókónis qoimalary da jetispeidi», deidi Nurlybek Boranbaev.
Mamannyń aitýynsha, búginde oblysta 37 kókónis qoimasy bar, olardyń syiymdylyǵy – 79480 tonna.
«Maqtanyń ónimdiligi men tuqymdyq shittiń sapasyn jaqsartý maqsatynda 2009 jyly arnaiy sapaly tuqym daiyndaityn zaýyt azyq-túlik korporatsiiasynyń quramynda «Qazaqstan maqtasy» AQ qurylǵan edi. Olar jyldyq qýattylyǵy bes myń tonna sapaly tuqym daiyndaityn, halyqaralyq standartqa sai shitterdiń túgin himiialyq tásilmen túsiretin sońǵy úlgidegi zaýyt edi. Biraq, ol nebári eki-úsh jyl jumys istedi de, toqtap qaldy. Osy zaýytty múmkindik bolsa qaita iske qosý kerek. Barlyq tuqym sharýashylyqtary tuqymdyq shitke arnalǵan maqtasyn osy zaýytqa ótkizip, sapaly tuqymdyq shit daiyndaýlaryn mindetteý qajet. Eger de «Qazaqstan maqtasy» AQ iske qosylsa, tuqym sharýashylyqtaryn sol zaýytqa ótkizýge mindetteýdi durys sheshim dep oilaimyn. Árine, agroqurylymdardy sapaly tuqymmen qamtamasyz etý, odan jinalǵan joǵary reprodýktsiialy shitti maqta tuqymyn arnaiy býntta jinaýǵa mán berý kerek.
Búgingi tańda maqta sharýashylyǵynda jer jyrtý, sor shaiý sekildi agrotehnikalyq sharalar merziminde júrgizilmeidi, sapaly tuqym tapshy, egis alqaptarynyń meliorativtik jaǵdaiy nashar, aýyspaly egis ádisi saqtalmaidy, maqta talshyǵynyń shyǵymy men sapasynyń tómendigi ózekti problemaǵa ainaldy. Bizdiń oiymyzsha, birneshe jylǵa arnalǵan aimaqtyq «Maqta salasyn damytý» baǵdarlamasyn qabyldaý qajet. Óitkeni, maqta ónerkásibi men toqyma klasterin damytý barysynda memlekettik qoldaý sharalaryn engizip, iri maqta óńdeý zaýyttarynyń janynan maqta talshyǵyn tereń óńdeý tsehtaryn, fabrikalaryn qurýǵa múmkindik ashylyp, jip iirip, trikotaj, basqa daiyn buiymdar shyǵarýdy jolǵa qoisa, óńirdegi jeńil ónerkásip salasy damyǵan bolar edi», deidi mamanymyz.
Onyń sózinshe, mal sharýashylyǵy salasynda joǵalyp bara jatqan iri qara maldardyń genofondyn saqtap, tuqymdyq quramyn jaqsartýdy qolǵa alyp, jergilikti maldy negizge alyp asyldandyrý kerek.
«Osy oraida ǵylymi negizde qoi sharýashylyǵyn damytý júiesin usynǵan bolar edim. Ol úshin shopandardyń kásibi statýsyn zańmen belgileý kerek. Bizde maldy baǵatyn shopan, al, jiyndar men festivalderde tórde otyratyn, marapat alatyn sharýashylyq tóraǵalary. Kásiptik-tehnikalyq arnaiy oqý oryndarynda shopan kadrlaryn daiarlaýdy qolǵa alý kerek.
Sonymen qatar óńirlerdiń tabiǵi-klimattyq erekshelikterine bailanysty beiimdelgen qoi tuqymdaryn anyqtaý kerek. Qoi sharýashylyǵyn damytý kontseptsiiasyn bir aýdanǵa pilottyq joba retinde engizýdi usynar edim.
Eń birinshi, aýyl sharýashylyǵyn damytýdaǵy basym baǵyttarǵa toqtalsam, egin sharýashylyǵyn ártaraptandyryp, agrotehnologiialyq júielerdi óndiriske endirgen durys. Qarqyndy baý sharýashylyǵyn damytý da tiimdi, sondai-aq, tamshylatyp sýarý ádisin qoldanýdy keńinen paidalanǵannan utylmaimyz jáne jylyjailardy da kóbeitý qajet. Oǵan bizdiń oblystyń klimaty óte qolaily. Sondai-aq, jemis-jidek pen kókónis qoimalarynyń da syiymdylyǵyn arttyra túsýmen qatar logistikany damytýdy da umytpaǵan abzal. Nóldik tereń qopsytý tehnologiiasy engizilse, Túrkistan oblysynda aýyl sharýashylyǵy salasy aitarlyqtai dami túser edi», deidi Nurlybek Boranbaev.
Aita keteiik, Túrkistan oblystyq kásipkerler palatasynyń uiymdastyrýymen agrohimiialyq zertteý zerthanasy ashyldy. Sońǵy jyldary sharýalardyń kásibi bilikteri tómen bolýy saldarynan agrotehnologiia talaptary saqtalmai topyraqtyń qunary azyp, paidaly mikroelementter joǵalyp ketti. Ókinishke qarai, ǵylymi negizdelgen aýyspaly egis júiesi óndiriske endiriler emes.
Ǵalymdardyń pikirinshe, bolashaq mol ónimniń negizi egistik tanaptardy kúzde jyrtyp, óńdeýden bastaý alady. Fermerlerge ár aýdannyń jáne aýyl okrýgteriniń topyraq-klimattyq jaǵdaiyna, ósiriletin daqyldardyń biologiialyq erekshelikterine sáikes keńes bere alsaq, bul bolashaq mol ónimniń kepili bolar edi. Ókinishke qarai, búgingi tańda sharýalar topyraq óńdeýdi óz dárejesinde ǵylymi negizdelgen júiede júrgize almai keledi.
«Biz osy problemalardy sheshý maqsatynda Sairam aýdanyndaǵy «Nur kól» sharýashylyǵyna qarasty bazada demonstratsiialyq alań qurdyq. Ol alańda egistik aimaǵynda nóldik tereń qopsytý, jer óńdeý tehnologiiasy endirildi. Osy arqyly óndiristik shyǵyndar 35-40%-ǵa deiin azaidy, ol óz kezeginde topyraqtyń qurylymyn jaqsartady jáne qara shirindiniń (gýmys) quramyn baiytýǵa múmkindik beredi. Sebebi, munda egilgen daqyldardyń ónimdiligi 30-40 paiyzǵa deiin kóbeidi. Bul bir. Ekinshiden, Ordabasy aýdanyndaǵy «Ramazan» agrosharýashylyǵy bazasynda da maqta ósirý boiynsha demonstratsiialyq alańdar ashyldy. Joǵaryda aityp ótkenimdei, bizdiń pilottyq jobalarymyzdyń óndiristik baǵyty bar. Onda eń birinshi maqta daqylyn ósirýge kóbirek kóńil bólinedi. Máselen, bir gektar jerden alatyn maqtanyń túsimdiligin arttyryp, himiialyq tyńaitqyshtardy lajy bolsa qoldanýdan bas tartsaq, tolyqtai organikalyq tásilge kóshsek deimiz.
Jalpy, Túrkistan oblysynda maqta salasyn damytýda kópjyldyq baǵdarlama ázirleý qajet. Budan ózge, Otyrar aýdanyndaǵy «Marǵulan» sharýa qojalyǵynda da baqsha daqyldary men júgerini organikalyq negizde ósirýdiń durys bolatyndyǵyna kóz jetkizdik. Jetisai aýdanyndaǵy «Eraliev» ShQ bazasynda jemis-jidek pen júzim, Shardara aýdanynda balyq ósirip otyrǵan «Hamit» AÓK sharýashylyǵy men Saýran aýdanyndaǵy «Turan» ÁKK sharýashylyqtarynyń barlyǵyn kooperatsiia tásilimen sharýalardy biriktirý arqyly naryqqa shyǵarýdy maqsat etip otyrmyz. Oblystaǵy birneshe bazalyq sharýashylyqty ozyq tehnologiialarmen qamtyp, óndiriske engizsek, nátije kóp kúttirmeidi. Sonymen qatar, maman kadrlardy oqytyp, óńirdiń agroqurylymyn, aýyl sharýashylyǵy salasyn alǵa súireitin, jańa jobalardy iske asyratyn tetikterdi de qarastyryp otyrmyz», deidi deidi Nurlybek Boranbaev.
