فوتو: okg.kz
دەل وسى پٸكٸردٸ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كەزدەسەتٸن كەدەرگٸلەر مەن ولاردى جويۋ, ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ درايۆەرٸ سانالاتىن سالانى دامىتۋ مەسەلەلەرٸنە ٷن قوسىپ جٷرگەن سالا ارداگەرٸ, وبلىستىق «اتامەكەن» كەسٸپكەرلەر پالاتاسى «اگرو كەڭەس بەرۋ» ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ نۇرلىبەك بورانباەۆ ايتتى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا, تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلعانىنا 5 جىلدان ەندٸ استى. سوندىقتان دا ٶڭٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا شەشٸمٸن تابۋى تيٸس مەسەلەلەر مەن سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزٸلۋٸ تيٸس باستامالار كٶپ. سولاردىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى مەسەلەلەرگە توقتالار بولساق, ايماقتا اگروتەحنولوگييا تالاپتارى ورىندالا بەرمەيدٸ. اگروكەشەن سالاسىندا بٸلٸكتٸ كادرلار جەتٸسپەي جاتادى, تۇقىم شارۋاشىلىقتارى جويىلىپ كەتۋدٸڭ سەل-اق الدىندا تۇر, ساپالى تۇقىم جەتكٸلٸكسٸز...
«ماقتا ٶسٸرەتٸن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ (اشتٶ) تەحنيكامەن جابدىقتالۋى ٶتە ناشار, ماقتانى ٶندٸرۋدەگٸ كلاستەرلٸك جٷيە مەن تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ دە قالىپتاسپاعان.
ودان بٶلەك, قازٸر ايماقتا جەردٸڭ دە قۇنارى تٶمەندەپ بارادى, بۇل رەتتە اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸ دۇرىس ساقتالىپ وتىرعان جوق, ٶيتكەنٸ, كٶپتەگەن داقىلدار بٸر تاناپقا مونوداقىل رەتٸندە ٶسٸرٸلٸپ كەلەدٸ. ەگٸننٸڭ سۋسىز ٶسپەيتٸنٸ بەلگٸلٸ, ال, ٶڭٸردە سۋارمالى اعىن سۋ جەتكٸلٸكسٸز. ال, بٸزدٸڭ وبلىستا وسى مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن سۋارۋدا يننوۆاتسييالىق قوردى ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن قولدانىپ جاتقان جوق. سالدارىنان سۋارمالى جەرلەردٸڭ مەليوراتيۆتٸك جاعدايى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارادى. ول ازداي كٶلدەنەڭ جەنە تٸك ۇڭعىمالار ٸستەن شىعىپ, جٷيەلٸ قولدانباعاندىقتان سۋارمالى جەرلەر سورتاڭدانىپ جاتىر. سونىڭ سالدارىنان كەيبٸر سۋارمالى جەرلەر اينالىمنان شىعىپ, تاستاندى تاناپتاردىڭ ٷلەسٸ ارتىپ كەتتٸ. درەناج جٷيەلەرٸ دە ٸستەن شىققان, جەراستى سۋلارى جەر بەتٸنە شىعىپ بوسقا ىسىراپ بولۋدا. ەگٸستٸك القاپتاردا زييانكەستەر ەسەلەپ كٶبەيدٸ, كارانتيندٸك ٶسٸمدٸكتەر, ارامشٶپتەر ەگٸس القاپتارىن باسىپ كەتتٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋ بويىنشا قازٸرگٸ تاڭدا كەسٸپورىندار مەن كٶكٶنٸس قويمالارى دا جەتٸسپەيدٸ», دەيدٸ نۇرلىبەك بورانباەۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە وبلىستا 37 كٶكٶنٸس قويماسى بار, ولاردىڭ سىيىمدىلىعى – 79480 توننا.
«ماقتانىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن تۇقىمدىق شيتتٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 2009 جىلى ارنايى ساپالى تۇقىم دايىندايتىن زاۋىت ازىق-تٷلٸك كورپوراتسيياسىنىڭ قۇرامىندا «قازاقستان ماقتاسى» اق قۇرىلعان ەدٸ. ولار جىلدىق قۋاتتىلىعى بەس مىڭ توننا ساپالى تۇقىم دايىندايتىن, حالىقارالىق ستاندارتقا ساي شيتتەردٸڭ تٷگٸن حيمييالىق تەسٸلمەن تٷسٸرەتٸن سوڭعى ٷلگٸدەگٸ زاۋىت ەدٸ. بٸراق, ول نەبەرٸ ەكٸ-ٷش جىل جۇمىس ٸستەدٸ دە, توقتاپ قالدى. وسى زاۋىتتى مٷمكٸندٸك بولسا قايتا ٸسكە قوسۋ كەرەك. بارلىق تۇقىم شارۋاشىلىقتارى تۇقىمدىق شيتكە ارنالعان ماقتاسىن وسى زاۋىتقا ٶتكٸزٸپ, ساپالى تۇقىمدىق شيت دايىنداۋلارىن مٸندەتتەۋ قاجەت. ەگەر دە «قازاقستان ماقتاسى» اق ٸسكە قوسىلسا, تۇقىم شارۋاشىلىقتارىن سول زاۋىتقا ٶتكٸزۋگە مٸندەتتەۋدٸ دۇرىس شەشٸم دەپ ويلايمىن. ەرينە, اگروقۇرىلىمداردى ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ, ودان جينالعان جوعارى رەپرودۋكتسييالى شيتتٸ ماقتا تۇقىمىن ارنايى بۋنتتا جيناۋعا مەن بەرۋ كەرەك.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ماقتا شارۋاشىلىعىندا جەر جىرتۋ, سور شايۋ سەكٸلدٸ اگروتەحنيكالىق شارالار مەرزٸمٸندە جٷرگٸزٸلمەيدٸ, ساپالى تۇقىم تاپشى, ەگٸس القاپتارىنىڭ مەليوراتيۆتٸك جاعدايى ناشار, اۋىسپالى ەگٸس ەدٸسٸ ساقتالمايدى, ماقتا تالشىعىنىڭ شىعىمى مەن ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸ ٶزەكتٸ پروبلەماعا اينالدى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بٸرنەشە جىلعا ارنالعان ايماقتىق «ماقتا سالاسىن دامىتۋ» باعدارلاماسىن قابىلداۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ, ماقتا ٶنەركەسٸبٸ مەن توقىما كلاستەرٸن دامىتۋ بارىسىندا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن ەنگٸزٸپ, ٸرٸ ماقتا ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جانىنان ماقتا تالشىعىن تەرەڭ ٶڭدەۋ تسەحتارىن, فابريكالارىن قۇرۋعا مٷمكٸندٸك اشىلىپ, جٸپ يٸرٸپ, تريكوتاج, باسقا دايىن بۇيىمدار شىعارۋدى جولعا قويسا, ٶڭٸردەگٸ جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسى دامىعان بولار ەدٸ», دەيدٸ مامانىمىز.
ونىڭ سٶزٸنشە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جوعالىپ بارا جاتقان ٸرٸ قارا مالداردىڭ گەنوفوندىن ساقتاپ, تۇقىمدىق قۇرامىن جاقسارتۋدى قولعا الىپ, جەرگٸلٸكتٸ مالدى نەگٸزگە الىپ اسىلداندىرۋ كەرەك.
«وسى ورايدا عىلىمي نەگٸزدە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٷيەسٸن ۇسىنعان بولار ەدٸم. ول ٷشٸن شوپانداردىڭ كەسٸبي ستاتۋسىن زاڭمەن بەلگٸلەۋ كەرەك. بٸزدە مالدى باعاتىن شوپان, ال, جيىندار مەن فەستيۆالدەردە تٶردە وتىراتىن, ماراپات الاتىن شارۋاشىلىق تٶراعالارى. كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق ارنايى وقۋ ورىندارىندا شوپان كادرلارىن دايارلاۋدى قولعا الۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار ٶڭٸرلەردٸڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى بەيٸمدەلگەن قوي تۇقىمدارىن انىقتاۋ كەرەك. قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كونتسەپتسيياسىن بٸر اۋدانعا پيلوتتىق جوبا رەتٸندە ەنگٸزۋدٸ ۇسىنار ەدٸم.
ەڭ بٸرٸنشٸ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى باسىم باعىتتارعا توقتالسام, ەگٸن شارۋاشىلىعىن ەرتاراپتاندىرىپ, اگروتەحنولوگييالىق جٷيەلەردٸ ٶندٸرٸسكە ەندٸرگەن دۇرىس. قارقىندى باۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دا تيٸمدٸ, سونداي-اق, تامشىلاتىپ سۋارۋ ەدٸسٸن قولدانۋدى كەڭٸنەن پايدالانعاننان ۇتىلمايمىز جەنە جىلىجايلاردى دا كٶبەيتۋ قاجەت. وعان بٸزدٸڭ وبلىستىڭ كليماتى ٶتە قولايلى. سونداي-اق, جەمٸس-جيدەك پەن كٶكٶنٸس قويمالارىنىڭ دا سىيىمدىلىعىن ارتتىرا تٷسۋمەن قاتار لوگيستيكانى دامىتۋدى دا ۇمىتپاعان ابزال. نٶلدٸك تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگيياسى ەنگٸزٸلسە, تٷركٸستان وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ايتارلىقتاي دامي تٷسەر ەدٸ», دەيدٸ نۇرلىبەك بورانباەۆ.
ايتا كەتەيٸك, تٷركٸستان وبلىستىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اگروحيمييالىق زەرتتەۋ زەرتحاناسى اشىلدى. سوڭعى جىلدارى شارۋالاردىڭ كەسٸبي بٸلٸكتەرٸ تٶمەن بولۋى سالدارىنان اگروتەحنولوگييا تالاپتارى ساقتالماي توپىراقتىڭ قۇنارى ازىپ, پايدالى ميكروەلەمەنتتەر جوعالىپ كەتتٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, عىلىمي نەگٸزدەلگەن اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸ ٶندٸرٸسكە ەندٸرٸلەر ەمەس.
عالىمداردىڭ پٸكٸرٸنشە, بولاشاق مول ٶنٸمنٸڭ نەگٸزٸ ەگٸستٸك تاناپتاردى كٷزدە جىرتىپ, ٶڭدەۋدەن باستاۋ الادى. فەرمەرلەرگە ەر اۋداننىڭ جەنە اۋىل وكرۋگتەرٸنٸڭ توپىراق-كليماتتىق جاعدايىنا, ٶسٸرٸلەتٸن داقىلداردىڭ بيولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە سەيكەس كەڭەس بەرە الساق, بۇل بولاشاق مول ٶنٸمنٸڭ كەپٸلٸ بولار ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا شارۋالار توپىراق ٶڭدەۋدٸ ٶز دەرەجەسٸندە عىلىمي نەگٸزدەلگەن جٷيەدە جٷرگٸزە الماي كەلەدٸ.
«بٸز وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ماقساتىندا سايرام اۋدانىنداعى «نۇر كٶل» شارۋاشىلىعىنا قاراستى بازادا دەمونستراتسييالىق الاڭ قۇردىق. ول الاڭدا ەگٸستٸك ايماعىندا نٶلدٸك تەرەڭ قوپسىتۋ, جەر ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسى ەندٸرٸلدٸ. وسى ارقىلى ٶندٸرٸستٸك شىعىندار 35-40%-عا دەيٸن ازايدى, ول ٶز كەزەگٸندە توپىراقتىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتادى جەنە قارا شٸرٸندٸنٸڭ (گۋمىس) قۇرامىن بايىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سەبەبٸ, مۇندا ەگٸلگەن داقىلداردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 30-40 پايىزعا دەيٸن كٶبەيدٸ. بۇل بٸر. ەكٸنشٸدەن, ورداباسى اۋدانىنداعى «رامازان» اگروشارۋاشىلىعى بازاسىندا دا ماقتا ٶسٸرۋ بويىنشا دەمونستراتسييالىق الاڭدار اشىلدى. جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, بٸزدٸڭ پيلوتتىق جوبالارىمىزدىڭ ٶندٸرٸستٸك باعىتى بار. وندا ەڭ بٸرٸنشٸ ماقتا داقىلىن ٶسٸرۋگە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. مەسەلەن, بٸر گەكتار جەردەن الاتىن ماقتانىڭ تٷسٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, حيمييالىق تىڭايتقىشتاردى لاجى بولسا قولدانۋدان باس تارتساق, تولىقتاي ورگانيكالىق تەسٸلگە كٶشسەك دەيمٸز.
جالپى, تٷركٸستان وبلىسىندا ماقتا سالاسىن دامىتۋدا كٶپجىلدىق باعدارلاما ەزٸرلەۋ قاجەت. بۇدان ٶزگە, وتىرار اۋدانىنداعى «مارعۇلان» شارۋا قوجالىعىندا دا باقشا داقىلدارى مەن جٷگەرٸنٸ ورگانيكالىق نەگٸزدە ٶسٸرۋدٸڭ دۇرىس بولاتىندىعىنا كٶز جەتكٸزدٸك. جەتٸساي اۋدانىنداعى «ەراليەۆ» شق بازاسىندا جەمٸس-جيدەك پەن جٷزٸم, شاردارا اۋدانىندا بالىق ٶسٸرٸپ وتىرعان «حاميت» اٶك شارۋاشىلىعى مەن ساۋران اۋدانىنداعى «تۇران» ەكك شارۋاشىلىقتارىنىڭ بارلىعىن كووپەراتسييا تەسٸلٸمەن شارۋالاردى بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى نارىققا شىعارۋدى ماقسات ەتٸپ وتىرمىز. وبلىستاعى بٸرنەشە بازالىق شارۋاشىلىقتى وزىق تەحنولوگييالارمەن قامتىپ, ٶندٸرٸسكە ەنگٸزسەك, نەتيجە كٶپ كٷتتٸرمەيدٸ. سونىمەن قاتار, مامان كادرلاردى وقىتىپ, ٶڭٸردٸڭ اگروقۇرىلىمىن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن العا سٷيرەيتٸن, جاڭا جوبالاردى ٸسكە اسىراتىن تەتٸكتەردٸ دە قاراستىرىپ وتىرمىز», دەيدٸ دەيدٸ نۇرلىبەك بورانباەۆ.
